Demografske odrednice i posljedice starenja stanovnitva

  • View
    64

  • Download
    0

Embed Size (px)

DESCRIPTION

demografske odrednice i posljedice starenja stanovnistva republike hrvatske

Text of Demografske odrednice i posljedice starenja stanovnitva

  • Demografske odrednice i posljedice starenjastanovnitva Hrvatske

    DRAEN MInstitut drutvenih znanosti Ivo PilarZagreb, Hrvatska

    Pregledni znanstveni lanakUDK:314.87( 497.5)

    Primljeno: oujak 2003.

    Stanovnitvo je nositelj gospodarskog razvoja, jer ono predstavlja demograf-ski okvir za formiranje proizvodne (radne) snage koja pokree i usmjerava svedjelatnosti u prostoru. Demografski i drutveno-gospodarski razvoj Hrvatskenalaze se u kauzalnoj povezanosti i proetosti. Sve promjene i poremeaji u de-mografskom razvoju (kretanju broja stanovnika, prirodnom kretanju, raz-mjetaju stanovnitva, migracijama i demografskim strukturama) odrazit e sena dinamiku i smjer drutveno-gospodarskog razvitka. Istodobno, promjene in-tenziteta i strukturalnih znaajki gospodarskog razvoja uvelike e odreditidaljnje tendencije u razvoju stanovnitva, napose u razvoju demografskihstruktura. S obzirom da se radna snaga (aktivno stanovnitvo) formira iz rad-nosposobnog kontingenta stanovnitva te se, izmeu ostalog, nalazi pod izrav-nim utjecajem tendencija u razvoju dobno-spolne strukture, onda ralamba ipoznavanje uzroka i posljedica demografskog starenja hrvatskoga stanovnitvapostaje vanim preduvjetom za ocjenu demografskih potencijala u dananjem ibuduem gospodarskom razvoju Hrvatske.

    Kljune rijei: Hrvatska, stanovnitvo, natalitet, prirodna depopulacija,demografsko starenje.

    UVOD

    Temeljna odrednica opega drutve-nog i gospodarskog razvoja i napretkaljudske zajednice u cjelini jest njezinostanovnitvo. Stanovnitvo je nositelj go-spodarskog razvoja, jer ono predstavljaproizvodnu (radnu) snagu koja pokree iusmjerava sve djelatnosti u prostoru. Sto-ga je cjelovito razumijevanje dosadanjihrazvojnih procesa, ali i predvianje raz-vojnih perspektiva Hrvatske, nemoguebez razmatranja i vrednovanja njihovihdemografskih aspekata.

    Demografski i drutveno-gospodarskirazvoj Hrvatske nalaze se u sloenoj i in-teraktivnoj meusobnoj uzrono-poslje-dinoj povezanosti i proetosti. Drugimrijeima, "stanovnitvo neke zemlje razvi-ja se i mijenja svoja obiljeja (strukture)pod direktnim ili indirektnim utjecajem

    brojnih imbenika koji se umnogomemogu svesti pod pojam drutveno-gospo-darskog razvoja. Promjene u razvoju sta-novnitva, koje nastaju povezano s proce-som drutveno-gospodarskog razvoja, isame povratno djeluju na taj razvoj, biloda ga stimuliraju ili usporavaju, ovisno ospecifinim obiljejima pojedine zemlje"(Wertheimer-Baleti, 1999.:3). Sve prom-jene i poremeaji u demografskom razvo-ju (kretanju broja stanovnika, prirodnomkretanju, razmjetaju stanovnitva, mi-gracijama i demografskim strukturama)odrazit e se na dinamiku i smjer drutve-no-gospodarskog razvoja. Istodobno, pro-mjene intenziteta i strukturalnih znaajkigospodarskog razvoja uvelike e odreditidaljnje tendencije u razvoju stanovnitva,naroito u razvoju njegovih struktura. Utom kontekstu valja istaknuti da gospo-darski razvoj neke zemlje ima svoj, pri-

    307

    " .

  • Rev. soc. polit., god. 10, br. 3-4, str. 307-319, Zagreb 2003.

    lino jasno definiran, demografski okvir.Njega sainjavaju etiri osnovne sastavni-ce demografskog razvoja: (1) ukupnokretanje stanovnitva (promjena brojastanovnika); (2) prirodno kretanje sta-novnitva (natalitet/fertilitet, mortalitet,prirodna promjena); (3) mehaniko kre-tanje stanovnitva (emigracija/imigraci-ja); (4) demografske strukture (bioloka,ekonomsko-socijalna i obrazovna). Uku-pno kretanje stanovnitva rezultanta jedjelovanja prirodnog i mehanikog kre-tanja stanovnitva i tendencija u razvojudemografskih struktura, to moemo naz-vati i "unutarnjim" imbenicima demo-grafskog razvoja. Meutim, razvoj sta-novnitva odreen je i djelovanjem broj-nih "vanjskih" odrednica, meu kojimase svojom vanou istiu gospodarski,politiki (osobito rat) i ostali (psiholoki idrugi) imbenici.

    S obzirom da je stanovnitvo "izvornajbitnijeg imbenika proizvodnje - rad-ne snage" (Wertheimer-Baleti, 1999.:4),a da se radna snaga (aktivno stanovni-tvo) formira iz radnog kontingenta (rad-nosposobno stanovnitvo) koji se nalazipod izravnim utjecajem niza demografskihinitelja, osobito dobno-spolne strukturestanovnitva, onda ralamba i poznava-nje procesa u razvoju bioloke strukturestanovnitva postaje vanim preduvjetomza ocjenu demografskih potencijala u da-nanjem i buduem gospodarskom razvo-ju Hrvatske. U tom kontekstu, vodeiproces u razvoju dobno-spolne slike na-seljenosti Hrvatske jest proces demograf-skog starenja ili starenja stanovnitva.

    DEMOGRAFSKO STARENJE:POJAM I POKAZATELJIU demografskoj teoriji postoji nekoli-

    ko definicija procesa starenja stanovni-tva. Najee se pod tim pojmom podra-zumijeva porast broja i poveanje udjelastanovnitva starijega od 60 (ili 65) godi-na u ukupnom stanovnitvu. Pritom se

    308

    ivi D.: Demografske odrednice iposljedice starenja ...

    kao pokazatelj demografskog starenja ra-bi promjena koeficijenta starosti, tj. prom-jena (poveanje) udjela staroga u ukup-nom stanovnitvu. Meutim, proces sta-renja stanovnitva moe se egzaktno pro-matrati i u odnosu starakog prema mla-dom stanovnitvu. U tom sluaju analizi-ramo promjenu odnosa stanovnitva udobi do 14 ili 19 godina prema stanov-nitvu starijem od 60 ili 65 godina ivota.Najee primjenjivan sintetiki pokaza-telj demografskog starenja u tom sluajuje indeks starenja. Konano, demografskostarenje moemo definirati i kao procesbreg poveanja broja i udjela starog sta-novnitva (65 i vie godina) u odnosu naradno sposobno stanovnitvo, tj. radnikontingent (u dobi od 15 do 64 godine).Tada nam je pouzdan pokazatelj starenjastanovnitva koeficijent dobne ovisnostistarih.

    ODREDNICE STARENJASTANOVNITVA

    Dobno-spolna struktura stanovnitvarezultanta je kratkoronog i dugoronogdjelovanja diferencijalnog nataliteta pre-ma spolu, diferencijalnog mortaliteta pre-ma spolu, selektivne migracije prema spo-lu i dobi, te ostalih imbenika kao to suratovi, bolesti i prirodne kataklizme. Je-dan od osnovnih uzroka starenja stanov-nitva jest dugotrajno smanjivanje natali-teta/fertiliteta. Naime, padom natalitetasmanjuje se obujam mladog kontingentapopulacije, ime se smanjuje i priljev sta-novnitva u zrelu, tj. radno i reprodukcij-ski najvitalniju dob. Potonje, izmeu os-taloga, inducira novi pad nataliteta/ferti-liteta te starenje fertilnog i radnosposob-nog kontingenta stanovnitva to, daka-ko, ubrzava demografsko starenje ali ipad ope stope aktivnosti, s brojnim ne-gativnim posljedicama po dinamiku istrukturu gospodarskog razvoja. U tomsmislu valja naglasiti da podruja, ili zem-lje s visokim natalitetom (fertilitetom), u

  • Rev. soc. polit., god. 10, br. 3-4, str. 307-319, Zagreb 2003.

    cjelini karakterizira mlada dobna struktu-ra, dok se u prostorima koji imaju nizaknatalitet (fertilitet) razvija dobna struktu-ra s visokim udjelom zreloga i staroga, a smalim udjelom mladog stanovnitva.

    Na dobni sastav i starenje stanovnitvamigracije utjeu putem svoje selektivnostiprema dobi, a dijelom i prema spolu.Svjetska iskustva kazuju da jezgru migra-cijskog kontingenta ine dobne skupine iz-meu 20 i 40 godina. este i brojne emi-gracijske struje za posljedicu imaju nasta-nak i produbljenje krnjih narataja u dob-noj slici naseljenosti, to ima odreenekratkorone i dugorone negativne poslje-dice po razvoj stanovnitva. Pritom naro-ito valja apostrofirati poveanje optere-enosti radnosposobnog i radnoaktivnogstanovnitva djejim te osobito starakimkontingentima, a potom i pad udjela sta-novnitva u fertilnoj dobi, to dugoronoizaziva novi pad nataliteta, kao temeljneodrednice procesa demografskog starenja.

    Dobno-spolna struktura stanovnitvaHrvatske u posljednjih se pola stoljearazvijala pod utjecajem dinaminih dru-tvenih i gospodarskih procesa, ali i broj-nih destabilizacijskih imbenika razvojastanovnitva koji su uglavnom remetilinormalan populacijski razvoj. U tomkontekstu vanim odrednicama starenjastanovnitva Hrvatske valja istaknuti: in-tenzivno prekomorsko iseljavanje; izrav-ne i neizravne (naroito migracijske) de-mografske gubitke povezane s Prvim iDrugim svjetskim ratom; epidemije kole-re i panjolske gripe u posljednjim deset-ljeima XIX. i prvim desetljeima XX.stoljea; agrarne kolonizacije nakon svjet-skih ratova, gospodarske krize tijekomdruge polovice XIX. i tridesetih godina

    ivi D.: Demografske odrednice i posljedice starenja ...

    XX. stoljea; procese deagrarizacije i de-ruralizacije (ruralni egzodus) tijekom dru-ge polovice prologa stoljea; ekonomskuemigraciju od sredine 60-ih godina XX.stoljea; viedesetljetni, gotovo kontinui-rani pad nataliteta; srbijansku oruanuagresiju na Hrvatsku 90-ih godina te izo-stanak poticajne populacijske politike,naroito njezine eksplicitne i pronatali-tetne varijante.

    Drugim rijeima, uzroci i odrednicedemografskog starenja u Hrvatskoj iden-tini su onima u razvijenim zemljama Eu-rope i svijeta. Pritom naroito valja istak-nuti nisko natalitetno obiljeje reproduk-cije hrvatskoga stanovnitva. Meutim,starenje stanovnitva u Hrvatskoj je po-taknuto i produbljeno i nekim karakteri-stinim, i za hrvatske prilike specifinimimbenicima, koji su determinirani svjet-skim ratnim sukobima i Domovinskim ra-tom, te jakim i uestalim iseljenikim va-lovima. Posebno valja apostrofirati i nepo-voljan uqecaj srbijanske oruane agresijena razvoj dobno-spolnog sastava stanov-nitva Hrvatske. Relativno visoki izravnidemografski gubici zbog rata, premda po-daci nisu cjeloviti i svi izvori jo uvijek nisudostupni, umnogome su dodatno po-gorali ionako znaajno okrnjene dobneskupine hrvatskog stanovnitva. Primjeri-ce, prema evidenciji Ministarstva hrvat-skih branitelja iz Domovinskog rata, uku-pno je u Hrvatskoj poginulo 8.147 brani-telja.' Od toga broja, 6.252 branitelja(76,7%) u vrijeme stradavanja imalo je iz-meu 20 i 40 godina, 1.405 branitelja(17,3%) izmeu 40 i 60 godina, 380 brani-telja (4,7%) bilo je mlae od 20 godina, a110 branitelja (1,3%) bilo je starije od 60godina.' Osim toga, rat je potaknuo i broj-

    1 U pot