of 175/175
PROBLEMY EKOLOGICZNE JAKO PROBLEMY SPOŁECZNE

PROBLEMY EKOLOGICZNE JAKO PROBLEMY SPOŁECZNE

  • View
    222

  • Download
    4

Embed Size (px)

Text of PROBLEMY EKOLOGICZNE JAKO PROBLEMY SPOŁECZNE

  • PROBLEMY EKOLOGICZNE JAKO PROBLEMY SPOECZNE

  • : 4 1 2 9 2 2

    UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU SERIA SOCJOLOGIA NR 27

    Piotr Matczak

    PROBLEM Y EKOLOGICZNE JA K O PROBLEM Y SPOECZNE

    WYDAWNICTWONAUKOWE

    POZNA 2000

  • A b s t r a c t . Matczak Piotr, Problemy ekologiczne jako problemy spoeczne [Ecological problems as social issues], Wydawnictwo Naukowe UAM, Seria Socjologia nr 27. Pozna 2000. Pp. 175. ISBN 83-232-1041-1. ISSN 0554-8225. Polish text with a summary in English.

    In the book an attempt is made to define the meaning of an environmental problem, what are its causes and, consequently, how to solve them. Environmental problems are understood in a specific sense, emphasising social construction of such problems. "Environmental problems" are treated as a case of a broader class of social problems, which are the situation that is socially recognised as unacceptable. In the book a revision of environmental problems causes is presented. Attention is paid to external costs as the situation when the costs of social activities are transferred to others while the benefits are gained by few. Social dilemma concept revealing mechanisms leading to social problems is also presented. Further, the role of local communities and self- government authorities in solving environmental problems is considered.

    Piotr Matczak, Instytut Socjologii UAM (Institute of Sociology of Adam Mickiewicz University), ul. Szamarzewskiego 89, 60-568 Pozna, Poland e-mail: [email protected]

    Recenzent: profczw.^fifhab. Marek Szczepaski

    ZZTA .2 Piotr Matczak 2000

    Projekt okadki: Ewa Wsowska

    Redaktor: Anna Rbalska

    Redaktor techniczny: Elbieta Rygielska

    ISBN 83-232-1041-1 ISSN 0554-8225

    WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU

    w w w .am u.edu.pl/w ydaw nictw o;[email protected] u.edu.pl

    Wydanie I. Nakad 700 egz. Ark. wyd. 11,50. Ark. druk. 11,00. Papier druk. offset. III kl, 80 g, 61 x 86.

    Podpisano do druku i druk ukoczono w kwietniu 2000 r.

    POZNASKA DRUKARNIA NAUKOWA POZNA, UL. HEWELIUSZA 40

    mailto:[email protected]:[email protected]

  • Spis treci

    W s t p .................................................................................................................................

    1. Koncepcja problemu e k o lo g icz n eg o ...................................................................

    1.1. Relacja czowiek - rodowisko ...................................................................1.1.1. Rozumienie terminu e k o lo g ia " .....................................................1.1.2. Rozumienie terminu ro d o w isk o ".................................................1.1.3. Podsumowanie - definicja r o d o w is k a ........................................

    1.2. Pojcie problemu spoecznego .................................................1.3. Problem ekologiczny jako preclem s p o e c z n y ........................................

    1.3.1. Definicja problemu ekologicznego .............................................1.3.2. W ymiary analizy problemw ekologiczn ych...............................1.3.3. Rozpoznanie problemw ekologicznych ....................................1.3.4. Wytwarzanie problemw e k o lo g ic z n y c h ....................................1.3.5. Przesocjologizowana" koncepcja problemu ekologicznego .

    1.4. Gwne problemy ekologiczne wiata wspczesnego ......................

    2. Problemy ekologiczne - p r z y c z y n y ...................................................................

    2.1. Fizyczne zniszczenie ekosystemw jako przyczyna problemw ekologicznych ...........................................................................................................

    2.2. Obszar ludzkich wartoci jako przyczyna problemw ekologicznych2.3. Obszar ludzkich dziaa jako przyczyna problemw ekologicznych

    2.3.1. Podejcie konfliktowe (m arksistow skie)........................................2.3.2. Podejcie in s ty tu c jo n a ln e ...................................................................2.3.3. Koszty spoeczne - koncepcja W. Kappa ....................................2.3.4. Stanowisko neoklasycznej ekonomii .............................................

    2.4. Koncepcja dylematw spoecznych ..........................................................2.4.1. Dobra publiczne i dobra wsplne .................................................2.4.2. Dylematy spoeczne ............................................................................2.4.3. W yjanienia problemw ekologicznych w gospodarkach cen

    tralnie sterow an ych ................................................................................

  • 3. Rozwizania problemw e k o lo g icz n y ch ...................................................... 97

    3.1. Rozwizania problemw ekologicznych dotyczce poziomw: fizycznego, ludzkich wartoci, ludzkich d z ia a ................................................. 983.1.1. Rozwizania dotyczce poziomu fizycznie rozumianych eko

    systemw .................................................................................................. 983.1.2. Rozwizania dotyczce wartoci s p o e c z n y c h ........................... 993.1.3. Rozwizania dotyczce zachowa spoecznych ............................ 1003.1.4. Instrumenty in fo rm a cy jn e ........................................................................ 105

    3.2. Instrumenty p r a w n e ......................................................................................... 1063.2.1. Prywatyzacja dbr ro d o w isk o w y ch .................................................. 1063.2.2. Prawo jako instrument ochrony ro d o w isk a ............................... 109

    3.3. Instrumenty ekonomiczne ........................................................................... 1143.3.1. Ekonomiczne rozumienie z a n ie cz y sz cz e n ia .....................................1143.3.2. Problem kosztw spoecznych - stanowisko R. Coase'a . . . 119

    3.4. Kryteria decyzyjne przy rozwizywaniu problemw ekologicznych 1283.4.1. Dylematy polityki ekologicznej ........................................................... 1293.4.2. Rozwj zrwnowaony (e k o r o z w j) .................................................. 130

    3.5. Ocena kosztw i k o r z y c i................................................................................ 1323.6. Warto r o d o w is k a ......................................................................................... 135

    3.6.1. Cele oceny wartoci r o d o w is k a ..................................................... 1353.6.2. Wartoci w odniesieniu do ro d o w is k a ........................................ 1363.6.3. Mierniki wartoci r o d o w is k a .......................................................... 1373.6.4. Metody oceny wartoci ekonom icznej.................................................. 1423.6.5. Badanie gotowoci p a c e n ia ....................................................................1443.6.6. Znieksztacenia wynikw przy badaniu gotowoci pacenia . 1453.6.7. Rnica midzy gotowoci pacenia a gotowoci przyjcia

    re k o m p e n s a ty ......................................................................................... 1473.7. Ograniczenia kryterium e k o n o m icz n e g o ................................................. 152

    P o d su m o w a n ie .................................................................................................................... 158

    B ib lio g ra fia ............................................................................................................................. 165

    Ecological problems as social issues (Summary) .................................................. 174

  • Wstp

    - Jeste z Polski...!? Strasznie zatrute macie rodowisko w Polsce. Tomusi by okropne mieszka w takim miejscu...!

    Ksika ta dotyczy rodowiska. Nie powstaaby, gdyby nie przekonanie, e sprawa jest powana. Co wicej, nie powstaaby, gdyby nie przekonanie, e ilo nieporozumie w tej dziedzinie dorwnuje wadze problemu.

    . ..i obiecujemy dokoczy budow oczyszczalni ciekw dla gminy.(z ulotki wyborczej lokalnego ugrupowania w wyborach samorzdowych w 1994 roku)

    Ksika ta nie powstaaby, gdyby nie przekonanie, e dobre intencje nie musz prowadzi do sukcesu.

    * * *

    Od co najmniej 25 lat obserwowa mona rosnce zainteresowanie opinii publicznej, badaczy, politykw zagadnieniem jakoci rodowiska. rodowisko i jego stan wydaje si by jednym z najwaniejszych wyzwa stojcych obecnie przed rzdami i spoeczestwami. Publiczna dyskusja na temat kryzysu rodowiska", dziaania grup i ruchw ekologicznych, aktywno polityczna (partie zielonych"), dziaania podejmowane na arenie midzynarodowej - wszystko to kae przypuszcza, e nie mamy do czynienia ze zjawiskiem incydentalnym, wywoanym przez garstk zapalecw, lecz z powanym problemem dotykajcym wspczesnego czowieka.

    Spektakularne akcje grup ekologicznych, gone debaty, poruszajce reportae, ukazujce zniszczenie rodowiska, nie musz jednak

    7

  • by dowodem tego, e sprawa jest rzeczywicie powana i e wymaga przedsibrania rodkw zaradczych. Gono tematyki nie musi te skania ludzi do rzeczywistych zmian zachowa. Co si zatem kryje za kryzysem rodowiska?

    Niniejsza praca jest prb zdefiniowania, czym jest problem ekologiczny, jakie s jego przyczyny i w konsekwencji - jak mona rozwizywa problemy ekologiczne. Celem pracy jest, po pierwsze, rozpoznanie obszaru, ktry okrelany jest jako problematyka ekologiczna". Ju na pierwszy rzut oka mona zauway, e pod tym terminem mona rozumie wiele rnych kwestii. W tym zakresie ksika ma charakter przegldowy i porzdkujcy. Wspczesne konteksty problematyki ekologicznej odniesione s zarwno do tradycji bada ekologicznych w naukach spoecznych, jak i do biologicznych korzeni terminu.

    Pierwszy rozdzia zawiera omwienie przyjtego w pracy rozumienia problemu ekologicznego". Przedstawione s tu wieloznacznoci (mogce prowadzi do nieporozumie) dotyczce poj rodowisko" oraz ekologia". Zamieszanie terminologiczne w dziedzinie bada nad relacj czowiek - rodowisko zmusza do sprecyzowania stosowanej terminologii. Tytuowy problem ekologiczny" rozumiany jest w pewnym okrelonym znaczeniu, kadcym nacisk na aspekt spoecznego tworzenia tych problemw. Problemy ekologiczne" s traktowane jako pewien przypadek problemu spoecznego - sytuacji spoecznie definiowanej jako niemoliwa do zaakceptowania.

    Przyjte w pracy rozumienie problemu ekologicznego moe wywoa irytacj biologw. W ramach tej nauki ekologia jest bowiem dobrze rozwinit subdyscyplin, ktra nie ma wiele wsplnego z takim rozumieniem ekologii (i problemu ekologicznego), ktre odnosi si do problematyki zwizanej z zanieczyszczeniem rodowiska. Decyzja o nieortodoksyjnym - z tego punktu widzenia - uyciu terminu bya spowodowana gwnie wzgldami pragmatycznymi. Poszukiwanie nowego terminu na okrelenie problemw ekologicznych" byoby nadmiernym pedantyzmem.

    Drugim celem pracy jest dokonanie przegldu sposobw, jakich uywaj ludzie do radzenia sobie z problemami ekologicznymi.

  • Zwaywszy na rozlego problematyki, pena prezentacja byaby zadaniem zbyt ambitnym. Intencj wywodu jest raczej wskazanie rnych stanowisk zajmowanych przez badaczy przy okrelaniu przyczyn problemw ekologicznych i podobnie - rnych stanowisk wobec sposobw rozwizywania tych problemw. W odniesieniu do prawa ochrony rodowiska czy ekonomicznych instrumentw ochrony rodowiska w pracy zawarte s jedynie niektre zagadnienia, bez prezentacji kwestii szczegowych.

    W drugim rozdziale dokonuje si - w wietle przyjtych zaoe - systematyzacji przyczyn powstawania problemw ekologicznych". Omwione s tu koncepcje kosztw zewntrznych oraz dylematw spoecznych, kadce nacisk na mechanizmy prowadzce do powstawania problemw ekologicznych". Szerzej przedstawiona jest koncepcja kosztw zewntrznych (spoecznych), gdzie koszty pewnych dziaa s przerzucane" na barki innych, a korzyci s konsumowane" przez nielicznych.

    W trzecim rozdziale omwione s moliwe rozwizania problemw ekologicznych", w szczeglnoci instrumenty prawne oraz ekonomiczne. Rozdzia ten zawiera rwnie omwienie niektrych aspektw podejmowania decyzji w odniesieniu do moliwych rozwiza, co wie si z zagadnieniem polityki ekologicznej. W szczeglnoci uwaga zwrcona jest na badanie gotowoci pacenia - technik bada ankietowych, ktra wydaje si oferowa istotne informacje potrzebne przy rozwizywaniu problemw ekologicznych.

    W zakoczeniu podane s wnioski wynikajce z przeprowadzonych analiz. Tem podsumowania jest perspektywa roli wsplnot lokalnych i samorzdu terytorialnego w rozwizywaniu problemw ekologicznych.

    Siedzc dyskusje wok problemw dotyczcych rodowiska mona zauway, e zachowanie neutralnoci, dystansu nie zawsze jest atwym zadaniem. Wydaje si, e kontrowersyjno problematyki wynika ze zderzenia dwch zasadniczych stanowisk: jedno kadzie nacisk na okrelenie obiektywnych" wyznacznikw problemw ekologicznych, drugie odwouje si do subiektywnych" ludzkich potrzeb - prawa do czystego rodowiska, koniecznoci obrony naturalnych zasobw przyrody itd. W gruncie rzeczy ksika

    9

  • jest opisem spoecznych prb obiektywizowania problemw ekologicznych, poszukiwania twardych podstaw", umoliwiajcych podejmowanie prawidowych decyzji w walce z drugim, ekocentrycz- nym ", nurtem mylenia o problemach ekologicznych, ktry wskazuje na bezsensowno takiego obiektywizujcego podejcia lub na jego katastrofalne skutki.

    Ksika nie ma charakteru przegldu historycznego, raczej systematyczny. Nie jest jednak wyczerpujcym przegldem koncepcji dotyczcych problemw ekologicznych. Jest rozpoznaniem rnych sposobw problematyzacji wok zagadnie ekologicznych. Std jej ksztat jest mniej krytyczny, a bardziej integrujcy i interdyscyplinarny.

    Problemy ekologiczne stanowi bardziej rozlege pole badawcze ni zaprezentowano w ksice. Std wiele, skdind interesujcych, kwestii, jak na przykad problematyka wiadomoci ekologicznej czy ruchw spoecznych, poruszonych zostao jedynie marginalnie.

    Praca stanowi nieco zmodyfikowan wersj trzech rozdziaw pracy doktorskiej. Podczas pracy pomogo mi wiele osb. Krzysztof Pachocki suy swym dowiadczeniem w obszarze ochrony rodowiska, prof. Marek Zikowski podsun literatur, dr Ryszard Cichocki suy wielokrotnie rad i nieocenion pomoc, Marek Matkowski ratowa zaginione w przeddzie zakoczenia pracy pliki. Prof. Marek Szczepaski oraz prof. Marek Zikowski dokonali wnikliwych recenzji pracy.

    Szczeglne podzikowania nale si prof. Piotrowi Buczkowskiemu, bez ktrego inspiracji, zachty i pomocy praca ta nie mogaby powsta.

    Wreszcie, bez yczliwoci i wyrozumiaoci Viktorii praca nad ksik byaby znacznie trudniejsza.

  • . Koncepcja problemu ekologicznego

    1.1. Relacja czowiek - rodowisko

    Problemy ekologiczne", o ktrych mowa w tytule, odnosz si do stosunku czowieka (jako istoty spoecznej) do otaczajcego go rodowiska. Zarwno przymiotnik ekologiczny", jak i termin rodowisko" dalekie s od jednoznacznoci. Sowo ekologia" zrobio w ostatnich latach du karier i - co wicej - zyskao znaczenie wartociujce: dla wikszoci uytkownikw tego terminu ekologiczny znaczy dobry, nieekologiczny - zy" (Strzako i Ostoja-Zagrski 1995, s. 4). Podobnie niejednoznaczne jest rozumienie rodowiska". Nieporozumienia bior si z potocznego stosowania wspomnianych terminw, a sprzyja temu popularno problematyki ekologicznej" w mediach.

    Rys. 1. Dziedziny wiedzy opisujce wiat spoeczny i rodowisko

    11

  • Kopoty pojciowe bior si po czci z trudnoci w przyporzdkowaniu opisywanej problematyki do konkretnej dyscypliny naukowej. Poszczeglne dziedziny wiedzy uywaj tych poj w sobie waciwy sposb. Na rys. 1. przedstawione s schematycznie obszary zainteresowa poszczeglnych nauk jeli chodzi o opis relacji midzy czowiekiem a rodowiskiem.

    Termin problem ekologiczny" uywany jest w pracy w pewnym specyficznym (cho opartym na tradycji) rozumieniu. Lokalizowa t problematyk naley na styku wiata spoecznego i rodowiska. Poniej przedstawione s podstawowe rozstrzygnicia terminologiczne.

    1 .1 .1 . Rozumienie terminu ekologia

    Ekologia jako termin biologiczny

    Z historycznego punktu widzenia termin ekologia" pojawi si w biologii - pierwszy uy go E. Haeckel w roku 1869. Jako wyodrbniona dziedzina biologii, ekologia funkcjonuje od pocztkw XX wieku. Termin pochodzi od greckiego oikos (dom, miejsce ycia). W edug definicji biologicznych ekologia to: badanie organizmw w ich domu"; nauka o zwizkach midzy organizmami (grupami organizmw) a rodowiskiem; cao lub model stosunkw midzy organizmami a ich rodowiskiem; funkcjonowanie ywych organizmw w ich otoczeniu (Odum 1977; Strzako i Ostoja-Zagrski 1995).

    W biologii badania ekologiczne odnosz si do wszelkich relacji midzy osobnikiem, definiowanym jako ta cz materii, ktrej uporzdkowanie zaley od informacji osobniczej, zakodowanej w noniku chemicznym - kwasach nukleinowych" (Strzako i Ostoja-Zagrski 1995, s. 15), a rodowiskiem, definiowanym jako ta cz materii, ktra przez t informacje nie jest porzdkowana" (tame, s. 16). Badania ekologiczne dotycz relacji osobnikw ze rodowiskiem, przy czym osobniki mog by proste lub zoone: od jednokomrkowcw do rolin, zwierzt i czowieka. Badania te dotycz zarwno pojedynczych osobnikw, jak i populacji. Wyodrbnia si dwa typy bada: autoekologiczne - odnoszce si do relacji osobnika z otoczeniem

    12

  • oraz synekologiczne - odnoszce si do interakcji midzy osobnikami jednego lub wielu gatunkw. W biologii badania ekologiczne sprowadzaj si do analiz: (1) przepyww energii, (2) acuchw pokarmowych, (3) modeli zrnicowania w czasie i przestrzeni, (4) krenia skadnikw mineralnych (cykle biogeochemiczne), (5) rozwoju i ewolucji oraz (6) sterowania (cybernetyka).

    Podstawowym pojciem ekologii jest ekosystem" (pierwszy uy tego terminu A. Tansley w roku 1935). Jest to jednostka ekologiczna obejmujca biocenoz (wszystkie organizmy ywe na danym obszarze), wspdziaajca ze rodowiskiem fizycznym w ten sposb, e przepyw energii prowadzi do powstania wyranie okrelonej struktury troficznej (pokarmowej), zrnicowania biotycznego oraz krenia materii, tzn. wymiany pierwiastkw i zwizkw midzy ywymi a nieoywionymi czciami tej jednostki (Odum 1977). Przykadami ekosystemw mog by: staw, zlewnia, ka itp.

    Ekologia czowieka

    Czowieka mona traktowa jako gatunek biologiczny. Badania ekologiczne, podobnie jak w innych przypadkach, odnosz si do relacji gatunek ludzki - rodowisko. Czowiek jest jednak gatunkiem specyficznym. Szczeglnie istotne jest w tym przypadku rozrnienie midzy badaniami autoekologicznymi oraz synekologicznymi. W odrnieniu od zbiorw osobnikw innych gatunkw biologicznych, populacje ludzkie stanowi struktur wysoce zorganizowan, dysponujc kultur. Kultur traktowa mona jako struktur informacyjn organizujc populacj ludzk. Nawizujc do teorii systemw J- Strzako i J. Ostoja-Zagrski (1995) uznaj, e kultura stanowi wyposaenie spoeczne czowieka - organizuje struktur populacji ludzkich, przy czym informacja o tej strukturze nie stanowi wyposaenia osobniczego (zawartego w genach), lecz ma swe rdo w interakcjach ludzkich - zbiorowej pamici" o tych interakcjach. W odniesieniu do specyfiki gatunku ludzkiego T. Benton (1994) dodaje jeszcze unikatow zdolno do zwikszania pojemnoci rodowiska" (jego zdolnoci adaptacyjnych wzgldem powodowanych zakce) oraz zrnicowanie ludzkich kultur.

    13

  • Ekologia czowieka to ekologia populacyjna" (Strzako i Ostoja- Zagrski 1995, s. 16). Chodzi w tym przypadku o czowieka traktowanego jako populacja - spoeczestwo stanowice struktur zorganizowan, dysponujc mechanizmem homeostazy. Autoekologi spoeczestw ludzkich (metaekologi) naley - pisz Strzako i Osto- ja-Zagrski - odrni od autoekologii czowieka dotyczcej poszczeglnych osobnikw ludzkich. W tym drugim rozumieniu, mylce jest czsto spotykane okrelenie rodowisko czowieka", gdzie identyfikuje si (a raczej myli) rodowisko jednostki ze rodowiskiem grupy, spoecznoci ludzkiej.

    Pojcie ekologii w naukach spoecznych i geografii - szkoa chicagowska

    W naukach spoecznych pojcie ekologii pojawio si na pocztku XX wieku. Wtedy to na uniwersytecie w Chicago grupa badaczy zapocztkowaa nowy kierunek bada nad przemianami miast amerykaskich. W obrbie szkoy chicagowskiej (jak j pniej nazwano) stworzono koncepcje ekologii spoecznej (human ecology). Pojcie ekologii spoecznej uywane byo i jest w socjologii i geografii. Z czasem terminu ekologia" zaczto uywa take w ekonomii (ekonomia ekologiczna"), politologii, psychologii.

    Klasyczne (chicagowskie) ujcie ekologii spoecznej nawizywao do nauk biologicznych. R. Park - twrca szkoy - pokazuje (1936) analogie midzy porzdkiem w biologii i porzdkiem w wiecie spoecznym - podobiestwo procesw konkurencji, dominacji oraz sukcesji. Zadaniem ekologii spoecznej jest, jego zdaniem, analiza systemu ludzkich wsplnot (community) z uwzgldnieniem czterech czynnikw: populacji, kultury technologicznej, kultury symbolicznej oraz zasobw naturalnych.

    W ramach szkoy chicagowskiej terminu ekologia" uywano w nieco metaforycznym znaczeniu. Badane procesy spoeczne traktowano jako analogiczne do lepiej wwczas zbadanych procesw biologicznych. W sensie metodologicznym ekologia spoeczna bya prb zaadaptowania modeli zapoyczonych z bada biologicznych do analiz wiata spoecznego.

    14

  • Podejcie badawcze szkoy chicagowskiej wypracowane zostao w latach 20. i 30. naszego wieku i kontynuowane byo przez kolejne pokolenia badaczy. Z czasem pogldy te ulegy stopniowej ewolucji. Z. Piro (1982) wyrnia pi faz rozwoju ekologii spoecznej. Pierwsza, klasyczna faza to prace R. Parka i E. Burgessa: powsta wtedy model koncentrycznych stref rozwoju miasta. W tej fazie mieszcz si te badania E. Burgessa i C. Shawa nad przestpczoci w miastach (Czekaj i Wdz 1992). W drugiej fazie rozwoju ekologii spoecznej uwag skoncentrowano nie tyle na przestrzennej bliskoci ludzi, ile na wsplnocie interesw. Koncentrowano si w badaniach na przejawach adu spoecznego - w przeciwiestwie do fazy pierwszej, gdzie badano raczej rozpad adu. Trzecia faza ekologii spoecznej to analizy czynnikowe, uprawiane gwnie przez geografw. Analizowano tu powizania poszczeglnych zmiennych z ksztatowaniem si struktur przestrzennych w miastach. Czwarta, wyrniona przez Piro faza, to faza syntezy poprzednich stanowisk, gdzie wskazuje si na to, e poszczeglne modele miasta stanowi czci szerszego, caociowego modelu. Pita faza to faza socjologicznej interpretacji zachowa i struktur przestrzennych. Do obszaru bada ekologicznych wczono te badanie kulturowych znacze przestrzeni.

    Podejcie badawcze w ramach szkoy ewoluowao i trudno mwi o jednolitym stanowisku. Byo tak z dwch powodw: po pierwsze, bya ona empirycznie zorientowana i teoria miaa znaczenie drugoplanowe. Po drugie, szkoa rozwijaa si przez dugie lata i poszczeglni badacze zajmowali rnice si od siebie stanowiska. J. Szacki (1983) pisze o badaniach ekologicznych" w ramach szkoy chicagowskiej jako jednym z nurtw obecnych w jej ramach (obok orientacji typologicznej oraz strukturalno-funkcjonalnej). B. Jaowiecki (1992, s. 53) odmawia szkole chicagowskiej miana teorii. Podobnie W. Piotrowski (1992, s. 47) uywa sformuowania podejcie ekologiczne" jako sposobu bada przebijajcego si przez rozmaite poczynania empiryczne.

    Rozwj i zrnicowanie w ramach ekologii spoecznej czy si ze zrnicowaniem terminologii. Pojawia si kilka nazw opisujcych poszczeglne podejcia. I tak, oprcz klasycznego rozumienia ekologii spoecznej (human ecology), w uyciu byy te nazwy: social ecology i

    Niejednorodno szkoy chicagowskiej

    15

  • urban ecology. W tradycji polskiej uywa si pojcia ekologii spoecznej zarwno w odniesieniu do human ecology (pojawia si tu tumaczenie ekologia ludzka" - Misztal 1978, s. 43; Grka et al. 1995, s. 12; Kalten- berg-Kwiatkowska 1982, s. 145), jak i w przypadku social ecology. Z kolei, pojcie urban ecology uywane jest w badaniach w obrbie socjologii miasta, a take na styku socjologii oraz planowania przestrzennego i geografii. Obszary obejmowane przez poszczeglne okrelenia nie rniy si zasadniczo midzy sob. Jak pisz P. Korcelli i G. Wcawo- wicz (1982, s. 57), obecnie pojcia ekologia spoeczna" (human ecology) oraz ekologia spoeczna miast" (urban ecology) s rwnoznaczne.

    Bliskim ekologii ludzkiej stanowiskiem badawczym jest ekologia kulturowa (cultural ecology). Jak podaje A. Posem-Zieliski (za: Piontek 1992, s. 20), ekologia kulturowa - zwana te antropologi ekologiczn - koncentruje swoj uwag na zalenociach adaptacyjnych wicych kultur z ekosystemem. Jest to nurt bada zapocztkowany przez J. Stewarda (za: Szacki 1983, s. 727-728). Ekologia kulturowa jest to badanie procesu, w ktrym spoeczestwa przystosowuj si do otoczenia. Gwnym problemem jest tu okrelenie, czy procesy przystosowawcze wywouj wewntrzne przemiany spoeczne lub procesy ewolucyjne. Adaptacja ta jest analizowana przez ekologi kulturow w poczeniu z innymi procesami zmian spoecznych i instytucji oraz ich interakcji z otoczeniem" (Steward 1968). W ramach tego podejcia mona wymieni badania W. Fireya nad wpywem znacze symbolicznych na ksztatowanie przestrzenne centrum Bostonu. Z kolei C. Jonassen zajmowa si analizami wpywu bagau kulturowego" (dotyczcego percepcji przestrzeni) na wybr miejsca zamieszkania przez emigrantw norweskich w Nowym Yorku (za: Hannigan 1995).

    Badania wsplnot lokalnych

    W ramach podejcia ekologicznego silnie zaznaczao si nastawienie badaczy na badanie wsplnot lokalnych. Analizowane procesy spoeczne przebiegay w obrbie pewnej zbiorowoci, zamieszkujcej okrelone terytorium. Wyksztaci si te pogld o potrzebie brania pod uwag wpywu, jaki na spoeczno terytorialn wywiera rodowisko przyrodnicze. Wedug zwolennikw tego pogldu warunki przyrodnicze determinuj wzory zachowa osadniczych. Wyodrb

    16

  • niono te specjalny rodzaj interakcji - interakcje ekologiczne, ktre przebiega maj w sposb na poy przyrodniczy. Dlatego te przyjmowano, e takie interakcje bada mona analogicznie do badania zjawisk przyrodniczych (Szacki 1983).

    Ekologia spoeczna a socjologia

    Ekologia spoeczna ley na pograniczu kilku dyscyplin. Relacje miedzy ekologi spoeczn i socjologi nie s proste. Z socjologicznego punktu widzenia, podsumowujc zaoenia nurtu ekologii spoecznej, G. Babiski (1980) wymienia nastpujce tezy przyjmowane przez badaczy w obrbie tego nurtu:1) spoeczestwo jest bytem ponadjednostkowym i zachodz w nim

    zwizki midzy wielkoci i struktur spoeczestwa a zasadami jego organizacji;

    2) procesy spoeczne musz by wyjaniane przez odwoanie si do warunkw otoczenia;

    3) spoeczestwo rozumiane globalnie jest abstrakcj - realnie istniej tylko ukady naturalne" (wsie, dzielnice, miasta - Kaltenberg- Kwiatkowska 1982, s. 147);

    4) spord czynnikw zewntrznych rozmieszczenie przestrzenne elementw spoecznoci odgrywa rol bardzo wan - wrcz podstawow.Analiza ekologiczna" w socjologii, biorca pod uwag powysze

    zaoenia, to: sposb postpowania badawczego polegajcy na poszukiwaniu wyjanie zjawisk spoecznych (indywidualnych i zbiorowych) przez odwoanie si do czynnikw zewntrznych w stosunku do zbiorowoci, w ktrej te procesy zachodz" (Babiski 1980, s. 99). Zasadniczym czynnikiem s zmienne geograficzno-prze- strzenne (typu: gsto zabudowy, warto mieszka). Koncepcj ekologii spoecznej" uwzgldniajc te zmienne wypracowali w latach 20. i 30. E. Burgess i R. Park. W obrbie tego stanowiska znalazy si pojcia przejte z biologii: ekosystem" - oznaczajcy powizanie spoeczestwa z warunkami ycia, habitat" - ludzka cz ekosystemu, czy jednostka naturalna" - samodzielna cz ekosystemu (np. badania Wirtha).

    17

  • G. Babiski (1980) wyrnia take inne znaczenia terminu zmienna ekologiczna" w socjologii. S to zmienne mogce wywiera fizyczny wpyw na organizm (np. zaopatrzenie w ywno). Badania tego typu prowadzono ju w XIX wieku. Podstaw bada byo zaoenie o biologicznych podstawach ycia ludzkiego i zaoenie o analogii rwnowagi wystpujcej w naturze oraz rwnowagi w spoeczestwie1.

    Nastpny typ zmiennych to zmienne typu: dominacja, wspzawodnictwo, rwnowaga, bdce w mniejszym stopniu ni powysze zmiennymi zewntrznymi" wobec zbiorowoci.

    W ramach analiz ekologicznych uwzgldniano te waciwoci grup spoecznych (np. redni poziom wyksztacenia w danej grupie). W tym przypadku badano korelacje cech zbiorowoci2.

    Wreszcie zmienna ekologiczna traktowana jest czasem jako zesp zmiennych kompleksowo oddziaujcych na dan zbiorowo.

    Oglnie mona powiedzie, e problematyka podejmowana przez ekologi spoeczn nie jest odmienna od problemw podejmowanych przez socjologw. Burgess utrzymywa, e ekologia spoeczna stanowi cz socjologii sensu stricto - w socjologii [...] pojcie ekologii spoecznej traci precyzj i staje si tosame z socjologi w ogle" (Rykiel 1982, s. 212).

    Interdyscyplinarno ekologii spoecznej

    Znaczc cz dorobku ekologii spoecznej wywodzcej si ze szkoy chicagowskiej stanowi badania dotyczce przestrzeni (zwaszcza przestrzeni miejskiej).

    1 W badaniach odwoywano si do czynnikw geograficznych i klimatycznych (badania M. de Champonet nad przestpczoci we Francji w latach 1821-1835) oraz do tez darwinizmu spoecznego (badania Ch. Bootha nad ludnoci Londynu w latach 80. XIX wieku). Podobne podejcie stosowali L. Quetelet oraz R. Fletcher. Naley tu take wczy nurt nazwany determinizmem geograficznym w soq'ologii. O wpywie warunkw geograficznych na ksztat ycia spoecznego, religi, rozmieszczenie terytorialne grup, typy organizacji spoecznej itd. pisali m.in.: F. Le Play, E. Demolins, H. Buckie, E. Huntington. T. Szczurkiewicz (1969, s. 109) uznaje zreszt Le Playa za twrc kierunku ekologicznego.

    2 Wspominany przy tej okazji bd ekologiczny" polega na nieuprawnionym przenoszeniu wnioskowania o korelacji pewnych cech grupowych na jednostki (Karpiski 1985, s. 115-116).

    18

  • Wedug niektrych badaczy (take socjologw) badania ekologiczne - zwaszcza w odniesieniu do analiz przestrzeni - stanowi poczenie bada geograficznych, sozologicznych i urbanistycznych. B. Jaowiecki (1982, s. 53) traktuje ekologi spoeczn jako sposb badania miasta, gdzie przestrze i rodowisko stanowi zmienne wyjaniajce zachowania ludzkie. Podobne podejcie - skoncentrowane na badaniu przestrzeni - prezentuje W. Piotrowski (1992, s. 48). P. Tobera (1984, s. 75) twierdzi, e ekologia spoeczna rozumiana jest obecnie jako socjologia stosunkw przestrzennych, ktrej pojcie bliskie jest urbanistyce i obecne zwaszcza w obrbie socjologii miasta (Zikowski 1965,1972; Misztal 1978; Szczepaski 1992; Wallis 1979, 1990; Castells 1982; Ossowski 1967b). Przestrze traktowana jest - w obrbie tego podejcia - jako czynnik o charakterze ontologicznym dla zbiorowoci lokalnej" (Biaas 1982, s. 305) - jako przestrze spoeczna" (human space). Badania tego typu dotycz zarwno konsekwencji ksztatu przestrzeni dla ycia spoecznego (Szczepaski 1992; Kazanecka-Michaowska 1992), jak i spoecznych sposobw ksztatowania przestrzeni spoecznej.

    Stanowisko czce podsystem spoeczny oraz podsystem urbanistyczny w jeden spoeczny system miejski zajmuje A. Wallis (1979). Analizuje on centrum miejskie, traktujc przestrze miejsk jako punkt odniesienia dla procesw ekonomicznych i - zwaszcza - kulturowych. Ksztat przestrzeni miejskiej stanowi - zdaniem tego autora - przedmiot oddziaywa spoecznych i dalej - zwrotnie - oddziauje on na formy ycia spoecznego w tych ramach.

    Podobny kierunek bada przyjmuje J. Zikowski (1972). Buduje on model planowania regionalnego jako celowej dziaalnoci sucej rozwojowi regionw. Struktura spoeczna i kulturowa oraz zakres przestrzenny przeksztace to zmienne, ktre - jego zdaniem - powinny by brane pod uwag zarwno przy opracowywaniu planw rozwoju, jak i przy analizach skutkw przemian.

    Propozycja poczenia socjologii z urbanistyk zawarta jest w pracach S. Ossowskiego (1967a, 1967b). Wskazuje on na zwizki planowania urbanistycznego z socjologi. Planowa dziaalno urbanistyczna jest, jego zdaniem, form ksztatowania ycia spoecznego. Z drugiej strony, ksztatowanie to uzalenione jest od danych form spo

    19

  • eczestwa (1967b, s. 344). Szczeglnie istotne zagadnienia w dziaalnoci urbanistycznej i planowanych zmianach to - jak podkrela - obecno wizi spoecznej (zwaszcza ssiedzkiej) oraz problem stosunku wsi i miasta. Autor ten podkrela te wag orodkw skupienia, ktre poprzez swoj atrakcyjno buduj tosamo miejsca (dzielnicy).

    Podejcia Wallisa, Ossowskiego oraz Zikowskiego, silnie skoncentrowane na badaniu przestrzeni, sytuuj si blisko planowania przestrzennego i geografii. W ujciu geograficznym, ekologia spoeczna stara si odpowiedzie na pytanie: jakie s wspzalenoci struktury zjawisk spoecznych od struktury przestrzennej" (Korcelli i Wcawowicz 1982, s. 53). Jak pisze A. Jagielski (1982, s. 160-161): wprawdzie w badaniach miasta socjologowie i geografowie wychodz z rnych zaoe, jednake ich studia zmierzaj do pokrewnych celw. Wyjaniajc obserwowane przez socjologw prawidowoci w przestrzennym zrnicowaniu cech demograficznych, ekonomicznych i spoecznych na obszarze miasta geografowie coraz wicej uwagi powicaj zasadom funkcjonowania i strukturom organizacyjnym miast, traktowanych jako zoone systemy spoeczno-tech- nologiczne. Natomiast w koncepcjach ekologii spoecznej czynnik przestrzenny uznawany jest za czynnik, ktry w istotny sposb oddziauje na formy organizacyjne i struktur spoeczestwa miejskiego".

    Podejcie ekologiczne w geografii spotykane jest zasadniczo w dwch dziedzinach: (1) w odniesieniu do lokalizacji dziaalnoci ludzkiej oraz (2) w odniesieniu do problemw rodowiska naturalnego. W pierwszym przypadku jest to obszar stosunkowo bliski klasycznemu ujciu szkoy chicagowskiej (w wersji Parka). Przykadem takiego podejcia moe by koncepcja kompleksu ekologicznego"O. Duncan. Na kompleks ekologiczny skadaj si cztery elementy (za: Castells 1982, s. 128; Hannigan 1995, s. 16): ludno, rodowisko przyrodnicze, technologia, organizacja spoeczestwa. Analizujc wpyw wywierany przez poszczeglne elementy na pozostae, Duncan zajmowaa si badaniami dotyczcymi transportu miejskiego, zanieczyszczenia powietrza itp.

    W drugim przypadku - w odniesieniu do problemw rodowiska naturalnego - analizy geograficzne polegaj na badaniu powiza

    20

  • pionowych midzy rnymi szczeblami hierarchii rodowiska (w odrnieniu od pierwszej dziedziny, gdzie zalenoci maj charakter poziomy - przestrzenny). Chodzi tu na przykad o analiz acuchw wymiany energii i materii. Jest to zatem podejcie bliskie analizom biologicznym.

    Nurty w obrbie ekologii spoecznej

    Jak ju powyej wspomniano, ekologia spoeczna cechuje si rnorodnoci podej i zaoe. Z punktu widzenia celu niniejszych rozwaa, tzn. rozpoznania rnic w rozumieniu terminu ekologia", warto wspomnie o charakterystycznych stanowiskach w obrbie ekologii spoecznej. Jak pisze G. Babiski (1980, s. 106), w ramach szkoy chicagowskiej wyodrbniy si dwie orientacje teoretyczne i dwa typy analizy ekologicznej. Pierwsza z nich kada nacisk na powizania rodowiska ludzkiego z warunkami naturalnymi, druga za zorientowana bya kulturalistycznie i humanistycznie.

    W przypadku podejcia klasycznego ekologia spoeczna okrelaa jako sfer swoich zainteresowa paszczyzn biotyczn, przedspo- eczn, zwizan z zachowaniami czowieka jako organizmu biologicznego" (Mirosawski 1992, s. 75). Byo to stanowisko obecne w badaniach podejmowanych przez Parka, Burgessa, McKenzie'go. Czynniki kulturowe byy wyczone z bada - badacze ci zajmowali si raczej organizacj przestrzenn ycia miejskiego.

    Stanowisko powysze spotkao si z krytyk, wskazujc na niewystarczajcy charakter analiz stosowanych jedynie w odniesieniu do materialnych determinant zmian zachodzcych w spoecznoci. L. Wirth (1938) dokona redefinicji zaoe szkoy, odrniajc materialne i kulturowe aspekty urbanizacji, kadc nacisk na dziaania spoeczne i wprowadzajc kategori stylu ycia.

    Stanowisko F. Znanieckiego

    Gruntown krytyk ekologii spoecznej przeprowadzi F. Znaniecki (1938). Stanowisko Znanieckiego mieci si w jego koncepcji kul- turalizmu. Jak pisze B. Jaowiecki (1992, s. 56) - tytu [artykuu Zna

    21

  • nieckiego] nie ma nic wsplnego z ekologi ludzk [w jej chicagowskim rozumieniu]"3.

    Wspautor Chopa polskiego wychodzi od krytyki podstawowego dla szkoy chicagowskiej pojcia przestrzeni. Dla Znanieckiego przestrze w znaczeniu spoecznym stanowi odrbn paszczyzn analizy od przestrzeni w jej fizycznym znaczeniu. Naley zatem bra przestrze [...] ze wspczynnikiem humanistycznym, tj. tak, jak jest dowiadczana przez te podmioty ludzkie" (Znaniecki 1938, s. 90). Co wicej, ludzie dowiadczaj wielu przestrzeni i odmiennie je oceniaj. Znaniecki proponuje zastpi pojcie przestrzeni pojciem wartoci przestrzennej. Poszczeglne wartoci przestrzenne zrelatywizowane s wzgldem systemw wartoci (religijnych, etycznych, estetycznych itd.), za poszczeglne grupy mog t sam fizycznie przestrze ocenia w odmienny sposb. Waloryzacja przestrzeni wie si z pojciem roli spoecznej oraz pojciem statusu. Miejsce przestrzenne przysugujce jednostce jest zwizane z miejscem w strukturze spoecznej. Prawo obecnoci w danej przestrzeni wynikajce z pewnej roli nazywa Znaniecki pozycj ekologiczn". Zwizki midzy struktur spoeczn a struktur ekologiczn" w swoim, specjalnym sensie, analizuje on na przykadzie rodziny, wsplnoty lokalnej oraz wsplnoty narodowej.

    Koncepcja Znanieckiego stanowia propozycj zupenie odmienn wzgldem klasycznego podejcia szkoy chicagowskiej. Opublikowana po polsku nie staa si szerzej znana4. W Polsce humanistycz

    3 Wspomniany artyku F. Znanieckiego nawizywa do prac S. Czarnowskiego (Jaowiecki 1992, s. 56). Warto wspomnie o innych polskich socjologach, wczesnych" przedstawicielach szkoy ekologicznej. Jak pisze P. Tobera (1984, s. 35), do prekursorw badaczy zjawisk ekologicznych naley zaliczy L. Krzywickiego, ktry zajmowa si wpywem warunkw przyrodniczych na ycie spoecznoci ludzkich. Reperkusje dorobku szkoy chicagowskiej mona znale w artykuach S. Rychi- skiego, opublikowanych w latach 1933-1937, powiconych wczesnemu miastu i jego problemom spoecznym. Rychliski przebywa w Stanach Zjednoczonych, zna koncepcje szkoy chicagowskiej, cho by wobec nich do krytyczny, zarzucajc amerykaskim badaczom ahistoryzm w traktowaniu problemw miasta (Katenberg- Kwiatkowska 1982, s. 133-138). P. Tobera zauwaa pewne ekologiczne zainteresowania take u S. Bystronia i T. Szczurkiewicza.

    4 Jeeli mwi o wpywie Znanieckiego na szko chicagowsk, to jedynie jako wspautora Chopa polskiego. D. Smith (1992) przyznaje drugiemu wspautorowi Cho

    22

  • ne" stanowisko Znanieckiego podj A. Wallis. Za wartoci ekologiczne uznaje on miejsce, jakie na spoecznej mapie miasta zajmuje rozpatrywana przestrze w kategoriach standardu i prestiu" (Wallis 1990, s. 62).

    Orientacja humanistyczna" - bliska podejciu Znanieckiego - obecna jest rwnie w geograficznej wersji ekologii spoecznej. Przydatno wprowadzonej przez Znanieckiego kategorii wartoci miejsca" - jako kategorii przydatnej w ramach procesu decyzyjnego w planowaniu przestrzennym - zauwaa A. Jagielski (1982, s. 176). W geografii kadzie si te coraz wikszy nacisk na wiadomo spoeczn jako element determinujcy korzystanie z przestrzeni. W. Davies i D. Herbert (1993) wskazuj na kluczow rol wiadomoci spoecznej w tworzeniu obrazu tosamoci jednostki terytorialnej i wsplnoty lokalnej. Rol wiadomoci spoecznej w badaniach ekologicznych podkrelaj te D. Timms (za: Piro 1982a, s. 114-115) i Y. Tuan (1987). Traktuj oni wybory przestrzenne jako wynik preferencji indywidualnych, bdcych odbiciem wzorw i wartoci spoecznych. Homogenizacja aspiracji i preferencji zaley - ich zdaniem - od zasobw informacji i rodkw finansowych oraz od uznawanych stereotypw waloryzujcych rne elementy przestrzeni miejskiej. Aspiracje opieraj si przy tym nie na obiektywnych informacjach, lecz na konstruktach poznawczych (cognitive constructs). Konstrukty te powstaj w drodze przejcia informacji przez filtry: receptorw percepcyjnych oraz wartoci osobniczych (Rykiel 1982, s. 218).

    Odrbne stanowisko wzgldem dwch powyszych nurtw - biologicznego" oraz humanistycznego" - zajmuje M. Castells. Wychodzi on z pozycji bliskich marksizmowi i traktuje miasto jako obszar przejawiania si konfliktowych interesw znajdujcych swj wyraz w organizacji przestrzeni miejskiej. Zauwaa wzrost znaczenia determinant kulturowych w zachowaniach przestrzennych. Odrzuca (1982, s. 117-119) zarwno kulturalny, jak i ekologiczny (ro

    pa polskiego - W. Thomasowi pewien istotny, cho rzadko dostrzegany wpyw na szko chicagowsk - mianowicie w odniesieniu do postawy badawczej. Thomas czy ambicje teoretyczne z intencjami aplikacyjnymi. Badania miay si wedug niego przyczynia do postpu reform spoecznych. Bya to pniej charakterystyczna postawa badaczy w ramach szkoy chicagowskiej.

    23

  • dowiskowy) determinizm w wyjanianiu zachowa przestrzennych. Jego zdaniem decydujc rol ma przywaszczenie przestrzeni, rozumiane w kategoriach zrnicowania spoecznego i procesw reprodukcji siy roboczej. Podobne stanowisko zajmuje M. Szczepaski (1992), pokazujc konsekwencje wytwarzania przestrzeni w czasach socjalizmu w Polsce, czego efektem bya segregacja spoeczno-zawo- dowa i - w rezultacie - nierwny podzia korzyci ekologicznych5.

    Podejcie ekologiczne w psychologii

    Pojcie ekologii spoecznej wskazuje na rol oddziaywa rodowiska na ksztat grupy spoecznej oraz zachowania jednostek. Oddziaywania te stay si te przedmiotem bada psychologicznych. Badania psychologiczne relacji czowiek - otoczenie prowadzone s od czasw prac K. Lewina. Analiza wpywu rodowiska naturalnego i spoecznego na jednostk stanowia te punkt wyjcia psychologii behawiorystycznej. Zainteresowanie psychologw rodowiskiem byo jednak do powierzchowne - przez dugi czas psychologia pozostawaa obojtna wobec rodowiska fizycznego jako ukadu naturalnego. [...] Uwaga psychologw skoncentrowana bya bd na izolowanych bodcach pyncych ze rodowiska, bd na bodcach rodowiska pojtych behawiorystycznie jako system nagrd i kar" (Baka 1994, s. 188). Przykadowo, w obrb procesu terapeutycznego wczano 4 skadniki: wsplny obraz wiata pacjenta i terapeuty, osobiste cechy terapeuty, nastawienie pacjenta oraz techniki terapii. Otoczenie (rodowisko) nie byo brane pod uwag.

    A. Baka zwraca uwag na zasadnicze przewartociowanie w rozumieniu relacji czowiek - otoczenie, jakie dokonuje si w psychologii. Pisze on (1994, s. 200), e rozwj nurtw psychoekologicznych naley widzie w kontekcie koncepcyjnego opracowania zaoe modyfikacji otoczenia fizycznego oraz ekologicznej formuy inter

    5 J. Hannigan (1995, s. 18-23) zwraca uwag na nurt ekonomii politycznej" w wyjanianiu kwestii ekologicznej". Korzenie tego podejcia mona znale u Marksa, w koncepcji alienacji oraz w traktowaniu sprzecznoci kapitalizmu jako zmiennej wyjaniajcej choroby" spoeczne - take takie, jak przeludnienie, wyczerpanie bogactw itp. (por. take Tobera 1988; Stretton 1976).

    24

  • wencji psychologicznej. Uywa si dwch terminw w odniesieniu do owego podejcia: mwi si o psychologii ekologicznej oraz o psychologii rodowiskowej. Tym, co czy oba powysze stanowiska, jest traktowanie rodowiska nie jako - jak dawniej - pasywnej i przeciwstawnej czowiekowi przestrzeni, lecz w wymiarze wzajemnego przystosowania (akomodacji) midzy aktywn, bdc w rozwoju, istot ludzk a zmieniajcymi si cechami otoczenia. Otoczenie to nie powinno by, zgodnie z tym podejciem, sprowadzane jedynie do oddziaywa przestrzeni materialnej - K. Obuchowski (1990, s. 240) zwraca te uwag na istotn rol oddziaywa rodowiska organizacyjnego.

    Dwie koncepcje psychologii ekologicznej opracowali R. Barker oraz J. Gibson. Pierwsza z tych koncepcji badawczych - ekobehawio- rystyczna - opiera si na wykorzystaniu nieinwazyjnych" metod obserwacji. Oznacza to obserwacje naturalnych" jednostek, w jakich wystpuje zachowanie (behaviour setting). Systemem nadrzdnym wzgldem owych naturalnych jednostek jest milieu - cao skadajca si z elementw bdcych wytworem dziaalnoci ludzkiej, jak i wytworw naturalnych procesw przyrodniczych.

    Drugie podejcie ekologiczne, opracowane przez Gibsona, wychodzi od pojcia percepcji, gdy - jak twierdzi autor - wymg przetrwania implikuje konieczno podtrzymywania przez systemy percepcyjne zachowa adaptacyjnych w rodowisku" (Baka 1994, s. 193). rodowisko podlega percepcji, a systemy percepcyjne podlegaj oddziaywaniom rodowiska.

    Na rol czynnikw wiadomociowych w relacji jednostka - rodowisko zwracaj uwag badacze ze szkoy w Iowa (Stadler 1992, s. 248). W badaniach K. Stadlera - zainspirowanych szko Iowa - poczucie tosamoci czowieka moe by traktowane jako odzwierciedlenie szeregu procesw spoecznych, ktrym czowiek podlega w cigu ycia". Tosamo to konsekwencja cech i waciwoci otoczenia spoecznego, ale i fizycznego - oddziaujcego na jednostk. Autor stwierdza na podstawie przeprowadzonych bada (test dwudziestu pyta), e bardziej zdewastowane rodowisko wie si z uproszczeniem obrazu samego siebie, posugiwaniem si kodem ograniczonym oraz nasileniem patologii spoecznych.

    25

  • Analizy ekologiczne dokonywane przez psychologw obejmuj gwnie obszar, w ktrym zachodzi relacja jednostka - rodowisko. Te analizy rni sie od analiz socjologicznych, ktre dotycz zwykle procesw o wikszej skali. Std stosowanie psychologicznych analiz ekologicznych do badania zagadnie typu: architektura, urbanistyka, sytuacja pracy itp.

    Termin ekologia w kontekcie zanieczyszczenia rodowiska

    Powysze rozwaania dotyczyy biologicznego rozumienia terminu ekologia", znaczenia psychologicznego oraz klasycznego" - wywodzcego si z tradycji szkoy chicagowskiej. Mniej wicej od lat 60. (cho trudno tu o dokadn cezur) termin ekologia" coraz czciej uywany jest w odniesieniu do problematyki zanieczyszczenia rodowiska naturalnego6. J. Hannigan (1995) dowodzi, e przekraczanie nazbyt skoncentrowanego na czowieku pojcia ekologii spoecznej w wersji szkoy chicagowskiej nastpowao w zwizku z koniecznoci wyjaniania postpujcego zanieczyszczenia rodowiska. Jednoczenie, w obszarze angielskojzycznym, do potocznego uycia wchodzi wyraenie environmental problem.

    Skutkiem pojawienia si nowego pola analiz, zwizanego z zanieczyszczeniem rodowiska, staa si dwuznaczno pojcia ekologia". Krytyczne nawizanie do szkoy chicagowskiej, przy jednoczesnym zwrceniu uwagi na nowe pole badawcze zwizane z problematyk zanieczyszczenia rodowiska, mona zobrazowa propozycjami K. Czekaja i J. Wodza (1991, s. 71). Zwracaj oni uwag na rol bada nad wiadomoci w analizach ekologicznych patologii spoecznej i konieczno nowego podejcia do bada monograficznych. Przestrze nie jest - ich zdaniem - jedynie technicznym wymiarem organizujcym zmienne, lecz - o tyle, o ile stanowi przed

    6 W publicystyce ekologia" stanowi czsto sowo-wytrych. Co wicej, bywa te w kuriozalny sposb upodmiotowiane, jak w poniszym dialogu, bdcym czci zasyszanego wywiadu radiowego:

    - Jaka jest przyczyna pogorszenia stanu zdrowia mieszkacio?- Zy stan ekologii.

    26

  • miot ocen (zwaszcza w kategoriach zagroenia rodowiska) - stanowi element organizujcy zachowania badanych. Rzecz charakterystyczna, u autorw wida pewne niezdecydowanie w uywaniu terminu ekologiczny", ktry stosowany jest zarwno w zgodzie z tradycj chicagowsk (i wie si wwczas z przestrzennym rozmieszczeniem badanych zjawisk), jak i w kontekcie zanieczyszczenia rodowiska", gdzie wiadomo ekologiczna" oznacza wiadomo stanu zagroenia rodowiska naturalnego.

    Nowy kontekst, w jakim pojawia si ekologia", wizany jest najczciej z publikacjami wskazujcymi na degradacj rodowiska naturalnego. Chodzi tu o takie ksiki i raporty, jak: Silent Spring R. Carson (na temat dugofalowych skutkw uywania pestycydw, 1962), Population Bomb S. Ehrlicha (na temat wpywu rosncej populacji Ziemi na rodowisko, 1968), Czowiek i jego rodowisko" - raport sekretarza generalnego ONZ U Thanta (na temat zagroe dla cywilizacji ludzkiej wynikajcych z nadmiernej eksploatacji bogactw Ziemi, 1969), Granice wzrostu" (raport Klubu Rzymskiego na temat katastrofalnych skutkw kontynuacji dotychczasowych trendw rozwoju spoeczestw, 1972), dalsze raporty Klubu Rzymskiego, zwaszcza - O nowy ad midzynarodowy" Tinbergena.

    Zanim przedstawione zostanie pojcie ekologii przyjte w niniejszej pracy, naley przyjrze si pojciu rodowiska.

    1.1 .2 . Rozumienie terminu rodowisko

    Najkrcej ujmujc, przedmiotem zainteresowania ekologii jest funkcjonowanie organizmw w ich rodowisku. Kopoty pojciowe zwizane z terminem ekologia" przedstawione zostay powyej. Rwnie rodowisko" nie jest terminem jednoznacznym.

    Angielski termin environment (francuski: environnement, niemiecki: Umwelt, holenderski: milieu) oznacza rodowisko jako otoczenie czowieka, skadajce si zarwno z elementw przyrodniczych, jak i ze sztucznego otoczenia (wytworw ludzkich) oraz otoczenia kulturowego (Michajow 1978, s. 7; Dubos 1970, s. 38). W jzyku angielskim wsze, biologiczne okrelenie, to habitat (Winpenny 1995,

    27

  • s. 17), co odpowiada polskiemu, uywanemu w biologii, terminowi siedlisko".

    Polski termin rodowisko", uyty bez przymiotnika, kryje w sobie pewn dwuznaczno. Z jednej strony mwi si o rodowisku naturalnym" - wskazujc przyrodniczy komponent otoczenia czowieka, z drugiej strony termin rodowisko", a zwaszcza rodowisko spoeczne", oznacza (Szczepaski 1972, s. 146-147) og jednostek i grup, z ktrymi czowiek styka si w trakcie swego ycia i ktre wywieraj wpyw na jego zachowanie" - w tym znaczeniu uywa tego terminu T. Szczurkiewicz (1969, s. 146) - bd pewn zbiorowo (np. rodowisko plastykw" itp.). To rozumienie terminu rodowisko" kadzie nacisk na otoczenie spoeczne, z pominiciem aspektu rodowiska przyrodniczego (materialnego).

    Oprcz niejasnoci zwizanej z obszarem denotowanym przez termin rodowisko", naley zwrci uwag na zakres tego pojcia. Wyrnia si (Kostrowicki 1990, s. 61-62; Szczepaski 1972, s. 250- 251) dwa podstawowe zakresy tego terminu, jest to zatem:1) relacja midzy cechami organizmu a bodcami pyncymi ze wia

    ta zewntrznego (w tym rozumieniu rodowiska dwch gatunkw bd rne, mimo e znajduj si w otoczeniu tych samych fizycznie przedmiotw);

    2) obiektywny ukad zachodzcy midzy organizmem a otoczeniem.Oba te zakresy bywaj brane pod uwag przy analizach rodo

    wiska", cho czciej uywane jest znaczenie pierwsze. Jest to zwizane zwaszcza ze stosowaniem podejcia systemowego w analizach.

    Pojcie rodowiska w biologii

    W biologii (ekologii) rozumienie rodowiska zaley od skali analizy. Najoglniej, rodowisko rozumiane jest jako otoczenie organizmu (jako zorganizowanej struktury materii), przy czym organizm (lub populacja - w badaniach synekologicznych) stanowi system otwarty, pobierajcy energi z - najczciej niestabilnego - rodowiska, ktre rwnie stanowi pewien system (Strzako i Ostoja-Zagr- ski 1995, s. 13, 37-38).

    28

  • W biologii termin rodowisko" (environment) nie ma duego znaczenia teoretycznego (Begon 1990; Odum 1977; Strzako i Ostoja-Za- grski 1995) - waniejszym pojciem jest ekosystem"7. W przypadku ekologii czowieka" (w systemowym znaczeniu, jakie nadaj tego typu badaniom Strzako i Ostoja-Zagrski) czy podejcia geograficznego, nawizujcego do biologii, relacj czowieka i jego otoczenia rozumie si raczej jako relacj czowiek - ekosystem (Tivy i O'Hare 1981) lub - w najoglniejszym ujciu - interakcje gatunek ludzki - biosfera (Europe's Environment 1995; Tivy i O'Hare 1981).

    Relacja czowiek - rodowisko

    Trzy elementy naley wzi pod uwag, gdy mwimy o relacji czowiek - rodowisko (Strzako i Ostoja-Zagrski 1995, s. 7): populacje ludzkie w sensie biologicznym, rodowisko przyrodnicze oraz kultur ludzk.

    Czowiek (homo sapiens) dysponuje kultur w kontakcie z ekosystemem. Gdyby jednak potraktowa relacj czowieka z otaczajcym go ekosystemem w kategoriach ekologii biologicznej", to mamy wwczas do czynienia z czowiekiem jako istot (gatunkiem) dominujc, przeksztacajc ekosystemy za pomoc narzdzi, wpywajc na ewolucj (np. tworzc nowe gatunki zb), uywajc ekosystemw w celach niekonsumpcyjnych (sztuka, magia), udomowiajc zwierzta, tworzc wielkie iloci odpadw, wpywajc na abiotyczne skadniki ekosystemw (powietrze, woda, gleby, mineray) oraz na biotyczne (np. deforestacja).

    W takim sensie, w jakim mona mwi o kulturowym wyposaeniu czowieka w relacjach z ekosystemem, mwi naley raczej o rodowisku czowieka ni o ekosystemie. rodowisko zatem to ekosystem przefiltrowany" przez ludzk kultur. Stanowisko takie

    7 Przypomnijmy podan ju powyej definicj P. Oduma: ekosystem jest to jednostka ekologiczna obejmujca biocenoz (wszystkie organizmy ywe na danym obszarze), wspdziaajca ze rodowiskiem fizycznym w ten sposb, e przepyw energii prowadzi do powstania wyranie okrelonej struktury troficznej (pokarmowej), zrnicowania biotycznego oraz krenia materii (wymiany pierwiastkw i zwizkw midzy ywymi a nieoywionymi czciami tej jednostki).

    29

  • zajmuje R. Kazmann, wyrzucajc poza nawias rodowiska wiat fizyczny. Pisze on: rodowisko kadej istoty ywej, ludzkiej lub nie, moe by zobrazowane jako suma koncentrycznych obszarw, o poszerzajcych sie przektnych, otaczajcych yjc istot. Pierwszy krg to czowiek: potrzebuje on ywnoci, schronienia, ubrania. Dobre rodowisko zaspokaja jego potrzeby i pozwala dysponowa czasem wolnym na zaspokajanie innych potrzeb. Przyja i partnerstwo znajduj si w nastpnym krgu. Trzeci krg zawiera spoeczno otaczajc osob oraz relaqe z innymi osobami i organizacjami. Zawarta jest tu obrona narodowa, system prawa itd. Poza tymi trzema krgami znajduje si rzeczywisty, fizyczny wiat, nie majcy znaczenia dla przetrwania gatunkw" (Kazmann 1992, s. 306)8.

    Kultura jest rozumiana nie tylko jako narzdzie uatwiajce czowiekowi adaptacj, lecz take jako element majcy wpyw na relacj czowieka z ekosystemem. W tym kontekcie naley widzie tez P. Oduma, e cige kopoty czowieka zwizane z pogarszaniem si rodowiska wynikaj z jego zbyt silnych tendencji kulturowych do uniezalenienia si od naturalnego rodowiska.

    Cztery kwestie stanowi implikacj powyszego rozumienia rodowiska czowieka:1. Na rodowisko naley patrze w sposb funkcjonalny, co oznacza,

    e w jego skad wchodz tylko te elementy fizycznego otoczenia, ktre maj rozpoznawaln funkcj.

    2. rodowisko, z ktrym maj do czynienia wspczesne spoeczestwa, jest zwykle rodowiskiem przeksztaconym w sensie fizycznym, trudno zatem mwi o rodowisku naturalnym".

    3. rodowisko przeksztacone jest przez czowieka nie tylko w sensie fizycznym, take obraz rodowiska obecny w yciu spoeczestw stanowi w duej mierze konstrukt zoony z wyobrae spoecznych.

    4. rodowisko staje si spoecznie relewantne, gdy poziom jego przeksztace (zniszczenia) staje si barier rozwoju. Patrzc historycznie (i w uproszczeniu) mona powiedzie, e dla cywilizacji

    8 W wietle powyszego nadmiernie szeroka wydaje si definicja rodowiska podana przez L. Indek i Z. Karaczuna (1992), ktrzy za rodowisko uwaaj wszystkie rzeczy i zjawiska wystpujce we wszechwiecie i znajdujce si na zewntrz kadego organizmu".

    30

  • wysokaA warto kracowa cywilizacji

    poziom rozwoju (czas)

    Rys. 2. Warto natury i cywilizacji (za: Nash 1973)

    warto , , .kracowa srednia

    natura jako warto

    niska

    wartokracowa

    ludzkiej przez tysiclecia rodowisko stanowio rdo ogranicze i zagroe typu klski godu, zimno itd. (Strzako i Ostoja-Zagrski 1995). Rozwj technologiczny pozwoli z czasem uniezaleni si od rodowiska. Ten wsprozwj ewolucji w sensie przyrodniczym oraz rozwoju (strukturacji) w odniesieniu do gatunku ludzkiego, nazwany przez Norgaarda koewolucj (Redclift i Woodgate 1996, s. 57-58), da taki skutek, e rodowisko stao si dobrem deficytowym - ponownie stao si barier. R. Nash (1973) przedstawi schematycznie relacj natury oraz cywilizacji w postaci modelu (rys. 2).W wikszoci krajw sabo rozwinitych warto kracowa cywi

    lizacji (technicznej) jest wysza ni warto kracowa natury, gdy natura jest atwo dostpna (nawet w nadmiarze). Skutkuje to nadmiernym zuyciem natury (intensywne rolnictwo, wyrb lasw itp.).

    Wraz z rozwojem cywilizacji warto kracowa natury ronie - staje si ona dobrem rzadkim. Wreszcie, natura staje si bardziej podana ni cywilizacja. Jest to sytuacja na prawo od punktu przecicia krzywych na rys. 2, typowa dla najwyej rozwinitych krajw. Przyrost kolejnych udogodnie cywilizacyjnych przynosi ju nieznaczny przyrost uytecznoci, podczas gdy zmniejszajcy si dostp do natury staje si na wag zota".

    31

  • Powyszy wykres przyjmuje bardzo ogln wizj relacji cywilizacji ludzkiej oraz natury (rodowiska). Bardziej szczegowo relacj czowiek - rodowisko przedstawia rys. 3.

    Rys. 3 prezentuje powizania midzy podstawowymi elementami wiata spoecznego w relacji do rodowiska przyrodniczego. Na wyjciu" wiat spoeczny oddziauje na rodowisko przyrodnicze, za zmiany stanu tego rodowiska wpywaj zwrotnie na wzajemne relacje poszczeglnych elementw. Rozwaania zawarte w nastpnych rozdziaach s w znacznej mierze opisem poszczeglnych elementw wiata spoecznego i ich znaczenia dla ksztatu i siy oddziaywa na rodowisko.

    Rys. 3. Relacja czowieka i rodowiska (na podstawie: Piontek 1992; Werff 1993)

    Funkcje rodowiska

    Przyjmuje si, e rodowisko peni pewne funkcje: uytki, usugi rodowiskowe, stanowi kapita, ma wartoci funkcjonalne (Winpen- ny 1995; Kozowski 1991). Wyrnia si trzy zasadnicze funkcje rodowiska (Sejak 1994; Winpenny 1995; Pearce i Turner 1990):

    32

  • 1) dostarczanie bogactw naturalnych sucych do tworzenia dbr ekonomicznych - surowcw i energii (zasobw odnawialnych i nieodnawialnych);

    2) przyjmowanie (asymilowanie) odpadw - pochanianie ubocznych skutkw dziaalnoci spoecznej i gospodarczej czowieka;

    3) dostarczanie natury", tzn. krajobrazu, zrnicowanych ekosystemw itd.Powysze funkcje sprowadzaj sie do jednej, podstawowej - fun

    kcji podtrzymywania ycia - wspierania procesw yciowych. rodowisko skada si z elementw niezbdnych do ycia, zdrowia i dobrobytu czowieka. Cz z nich ulega przeksztaceniom lub zniszczeniu, inne s dostpne.

    Podejcie kadce nacisk na funkcje rodowiska (Catton i Dunlap, za: Hannigan 1995, s. 17) rozszerza - wzgldem klasycznej ekologii chicagowskiej - pola zainteresowa poza zainteresowanie wycznie ludzk przestrzeni ycia, take na pole zwizane z dostarczaniem bogactw oraz asymilowaniem odpadw. Zwraca si tu uwag na narastajcy konflikt midzy poszczeglnymi funkcjami rodowiska. Rozszerzanie si jednych funkcji zmniejsza przestrze" drugich. Jest to kluczowy moment tzw. kryzysu rodowiska".

    Z kolei systemowy charakter rodowiska - jako struktury o duym stopniu skomplikowania powiza midzy elementami oraz o duej podatnoci na zakcenia stabilnoci - podkrelaj R. Johnston(1992) oraz G. O'Hare i J. Tivy (1981).

    Zmiany rodowiska fizycznego. rodowisko czowieka jest obecnie w znacznym stopniu znieksztacone i rozrnienie midzy przyrodniczo nienaruszonym rodowiskiem oraz rodowiskiem przeksztaconym jest trudne. Skala przeksztace jest oczywicie zrnicowana. Na pewnych obszarach (np. na Antarktydzie) wpyw czowieka jest nieznaczny, inne za obszary s dzieem rk ludzkich" (np. holenderskie poldery). Poredni wpyw czowieka siga waciwie do kadego ekosystemu. Od milionw lat przodkowie czowieka oraz homo sapiens stanowi cz ekosystemw ldowych. Wpyw czowieka na otaczajce rodowisko zwiksza si. W czasach gospodarki zbierac- ko-owieckiej czowiek uytkowa 0,0001% sfotosyntetyzowanej" energii sonecznej (Europe's Environment 1995, s. 10). Oceniajc obecn dziaalno czowieka w kategoriach przeksztace energii i materia

    33

  • w, czowiek uywa i przeksztaca ok. 40% ziemskich niewodnych zasobw energetycznych. Negatywny wpyw czowieka na rodowisko dostrzegalny by ju w czasach staroytnych. Na zniszczenie lasw w Attyce narzeka ju Platon w Kritiaszu. Z czasem negatywne oddziaywania nasiliy si. Od XVIII wieku Ziemia stracia obszar lasw wikszy od powierzchni Europy. Obecnie 17% powierzchni Ziemi to obszar o zdegradowanej glebie (Europe's Environment 1995, s. 9).

    Rozumienie terminu rodowisko w naukach niebiologicznych

    Podobnie jak w przypadku terminu ekologia", rwnie w odniesieniu do rodowiska" mona zauway zrnicowanie stanowisk. Zasadnicze nurty to: nurt zasobowy", kulturalistyczny", nurt odwoujcy si do konfliktowego spojrzenia na spoeczestwo, nurt podkrelajcy wpyw rodowiska na zdrowie czowieka.

    Nurt zasobowy". Przykadem pierwszego podejcia moe by stanowisko S. Kozowskiego (1991). Mwi on o rodowisku w kontekcie barier rozwojowych dla czowieka, wynikajcych ze zniszczenia i nadmiernej eksploatacji poszczeglnych elementw rodowiska naturalnego. rodowisko traktowane jest w sposb zasobowy - jako dobro deficytowe, a jednoczenie niezbdne gospodarce (spoeczestwu).

    Podobnie w geografii, rodowisko rozumiane jest jako zbir zjawisk, tj. rzeczy i powiza midzy nimi, wypeniajcych przestrze bytowania danej spoecznoci", przy czym midzy czowiekiem (spoecznoci) a otoczeniem zachodz procesy wymiany: energii, informacji, materii (Kostrowicki 1990, s. 62).

    Z punktu widzenia inynierii - jak pisz H. Peam, D. Rowe i G. Tchobandous (1985) -sowo 'rodowisko' moe przybiera wymiar globalny, moe te odnosi si do cile zlokalizowanych obszarw, w ktrych specyficzny problem musi by rozwizany, moe te odnosi si - w przypadku zanieczyszczonego rodowiska - do niewielkiej iloci cieczy, gazu albo ciaa staego w urzdzeniu oczyszczajcym". Na globalne rodowisko skadaj si: atmosfera, hydrosfera, litosfera oraz biosfera. W tym przypadku rodowisko rozumiane jest jako materialny przedmiot o charakterze technicznym, przy czym rodowisko" konkretyzowane jest w kadym - zadaniowo okrelonym - przypadku.

    34

  • Powysze stanowiska nie zakadaj bynajmniej, e zasoby przyrodnicze s oddzielone od wpyww ludzkich. Czowiek wystpuje jako aktywny podmiot przeksztacajcy dostpne mu zasoby - ksztatujcy rodowisko. Czowiek ma zatem najczciej do czynienia ze rodowiskiem wtrnym".

    Nurt kulturalistyczny". Jeli zaoy, e istniej obszary nietknite ludzk rk, to mona by uwaa, e nurt ochrony przyrody stanowi przykad podejcia zasobowego". W obrbie nurtu ochrony przyrody rodowisko utosamiane jest z natur: rodowiskiem naturalnym, przyrod w stanie naturalnym9. Jednak istniej powody, aby podejcie ochronne" zaliczy do nurtu kulturalistycznego". Idea ochrony wartoci naturalnych rodowiska przyrodniczego narodzia si w XIX wieku (Kolbuszewski 1992). Odwoujc si do - gwnie - etycznych i estetycznych przesanek, goszono potrzeb ochrony rodowiska naturalnego . W Stanach Zjednoczonych XIX-wieczny termin consewationism zwizany by z ochron naturalnych wartoci przyrody w stanie dzikim (wilderness), natomiast nowszy termin environmentalism zwizany jest z ochron rodowiska (environment) w kontekcie zanieczyszcze (pollution) (O'Hare i Tivy 1981, s. 201). Ruch ochrony przyrody mia swoje silne korzenie romantyczne" wraz z romantycznym rozumieniem naturalnoci". W tym sensie naley uzna, e dzika przyroda", ktr starano si chroni, bya w znacznej mierze ekstrapolacj pewnej spoecznie stworzonej wizji, bya pewnym konstruktem" (Kolbuszewski 1992). Przykadem mog by angielskie ogrody" - parki wystylizowane na obszary dzikie" - stosownie do romantycznej wizji naturalnej przyrody1 .

    Koncepcj, w ktrej aktywno czowieka stanowi ontologiczn podstaw rzeczywistoci, stworzy F. Znaniecki. Kulturalizm Znanieckiego

    9 Jeli chodzi o problem naturalnoci" rodowiska naturalnego", to J. Strzako i J. Ostoja-Zagrski powiadaj (1995, s. 52), e w zasadzie: z przyrody da si wyodrbni sfery, w ktrych wpyw obecnoci czowieka jest pomijalny".

    10 W Stanach Zjednoczonych ruch ten (konserwacjonizm - conservationism) wprowadzi w ycie ide parkw narodowych (The American Environment 1976). W Polsce Towarzystwo Tatrzaskie, pierwsza organizacja ochrony przyrody, powstao w 1873 roku (Grka et al. 1995, s. 55).

    11 W odniesieniu do ochrony przyrody W. Goetel stworzy termin sozologia". Sozologia bya projektem nauki o ochronie przyrody i naley j traktowa jako podejcie zasadniczo zasobowe".

    35

  • odnosi si rwnie do rodowiska. Odrzuca on bezporednio determinujcy wpyw zjawisk przyrodniczych na zjawiska kulturowe (1988, s. 27). Co wicej, zakada humanistyczny charakter rodowiska przyrodniczego: przyroda wic, ktra istotnie wpywa na ycie kulturalne, to nie owa absolutnie realna i absolutnie obiektywna przyroda fizyka, chemika, astronoma, geologa, biologa, lecz ta konkretna przyroda, ktr we wasnym swym dowiadczeniu postrzegaj, we wasnym myleniu i dziaaniu uprzedmiotawiaj historycznie uwarunkowane jednostki ludzkie. rodowisko rzeczywiste grup spoecznych to nie rodowisko widziane i obserwowane przez obserwatora, ktry owe grupy, jako zrzeszenia organizmw yjcych, w nim lokalizuje, lecz to, ktre sami czonkowie owych grup postrzegaj jako dane w przebiegu ich dowiadczenia, cznie z wielu innymi, danymi im przedmiotami - mitami, formami prawnymi itd." (Znaniecki 1988, s. 41).

    Znaniecki odrzuca determinujcy wpyw rodowiska przyrodniczego na kultur: niedorzecznoci jest tedy pojmowa kultur jako przestrzennie zlokalizowan i zdeterminowan przez naturalne otoczenie" (1988, s. 54). Dla Znanieckiego wiat znajdujcy si w granicach technologicznych uytkw - obiektywny", to wiat wtrnie pozbawiony wspczynnika humanistycznego, odczarowany", jak powiedziaby M. Weber. Kultura jest logicznie pierwotna w stosunku do przyrody", mamy jedn kultur - jako og ludzkiego bytu i tyle natur, ile jej obrazw funkcjonuje w dziejach ludzkoci (Pobo- jewska 1992, s. 180). Humanistyczne podejcie Znanieckiego - pisze A. Pobojewska - owocuje rodzajem relatywizmu ontologicznego", zgodnego z duchem idei czowieka jako homo symbolicus: konsekwencj empirycznego, humanistycznego charakteru rzeczywistoci jest konieczno odrzucenia tego, co nazwalibymy postulatem jednoznacznoci przedmiotw realnych" (Znaniecki 1988, s. 52).

    Rozwaania A. Baki dotyczce nadawania znaczenia rodowisku (1984, s. 43-44) mona umieci w kontekcie zaoe nurtu kulturalistycznego. Baka wskazuje na aktywno ludzi jako podmiotw ksztatujcych rodowisko, aktywnie si do niego ustosunkowujcych: nadawanie rodowisku znaczenia jest rwnoznaczne z kierunkiem zachowania si czowieka w rodowisku. Dla zrozumienia tej zasady, tzn. dla zrozumienia zachowania si czowieka w tym rodowisku, naley odwoa si do dwch nastpujcych

    36

  • zaoe. Po pierwsze, zachowanie czowieka zaley nie tylko od tego, co znajduje si aktualnie na zewntrz niego [...]; po drugie, czy zachowanie czowieka bdzie adekwatne do sytuacji, czy te nie, tzn., czy odniesie sukces, czy porak, zaley od tego, na ile skutecznie odzwierciedla on zewntrzn sytuacj".

    A. Baka mwi o rodowisku w kontekcie psychologicznych aspektw projektowania architektonicznego. rodowisko architektoniczne stanowi element rodowiska w skali mezo - poredni midzy rodowiskiem makro (przyrodniczym) a mikro (poziom organiczny czowieka). rodowisko (w sensie architektonicznym) stanowi struktur oddziaujc na zachowania ludzkie. Baka wyrnia oddziaywania specyficzne i niespecyficzne. W pierwszym przypadku chodzi o wpyw bezporedni na zmysy i procesy metaboliczne czowieka. Oddziaywania niespecyficzne s to procesy porednio wpywajce na czowieka. Zatem, analizujc wpyw rodowiska na czowieka, naley bra pod uwag take podwiadome" oddziaywania. rodowisko architektoniczne ma poza tym aspekt zadaniowy i stymulacyj- ny - wpywa na decyzje i zachowania ludzi. Stanowi ono wizk zmiennych i percypowanych jakoci sensorycznych, a jednoczenie jest odbierane - poszczeglne osoby tworz mapy poznawcze wielkoci rodowiskowych. Oddziaywania wzajemne rodowiska architektonicznego oraz uytkownikw nie ograniczaj si do jednostek. Dotyczy to grup - zwaszcza jeli chodzi o grupowe przypisywanie znacze12. Psychologiczny obszar zainteresowa Baki bliski jest stanowisku humanistycznemu, zakadajcemu aktywn rol czowieka (w tym przypadku jednostek) w kontakcie ze rodowiskiem.

    Nurt konfliktowy. Odrbne stanowisko wobec dwch powyej zaprezentowanych i odrbne rozumienie rodowiska przyjmuje M. Castells. Na problematyk rodowiska" skadaj si jego zdaniem (1982, s. 195-196):1) oglna ideologia dotyczca stosunkw spoecznych jako caoci;2) sposb spoecznego uytkowania zasobw przyrody;3) spoeczna dystrybucja jakoci ycia.

    Castells traktuje rodowisko jako zasobowe otoczenie przyrodnicze cywilizaq'i ludzkiej. Kryzys zasobowy zwizany z dewastacj tych za

    12 Zwraca na to uwag m.in. A. Wallis (1979, s. 117).

    37

  • sobw (co jest elementem spoecznych konfliktw wok podziau pracy) stanowi - wedug niego - nowy element sprzecznoci spoeczestwa kapitalistycznego. Castells patrzy na rodowisko przez pryzmat grup spoecznych. rodowisko rozumie jako otoczenie spoeczestw. Badania nad miastem w tym podejciu inspirowane s marksizmem.

    Podejcie zdrowotne. Z medycznego punktu widzenia rodowisko (w znaczeniu przyrodniczym oraz spoecznym) mona traktowa jako element caoci systemowej, ktrego czci jest czowiek (Aleksandrowicz 1988; Aleksandrowicz i Waszczenko 1990). O zdrowiu - w systemowym ujciu Aleksandrowicza - nie mona mwi pomijajc wpyw rodowiska, ktre traktowa naley jako rdo choroby, a jednoczenie czynnik niezbdny przy leczeniu. Wspczenie rodowisko jest jednak gwnie przyczyn zakce rwnowagi zdrowotnej, rdem negatywnych oddziaywa zdrowotnych.

    Rne definicje rodowiska w polskim prawie ochrony rodowiska

    Zmiany rozumienia terminu rodowisko" mona przeledzi na przykadzie definicji prawnych. Pierwsze przepisy prawne dotyczce rodowiska (zatem pierwsze problemy ekologiczne) w Polsce sigaj czasw Kazimierza Wielkiego (Bo i Samborska-Bo 1994). Pierwsza polska ustawa o ochronie przyrody z 10 marca 1934 r. miaa charakter konserwatorski. Ochronie podlegay ekosystemy fizyczne ze wzgldu na wartoci naukowe, estetyczne, krajobrazowe, historyczne 3. Nastpna ustawa, z 7 kwietnia 1949 r., oparta bya na innej nieco koncepcji (zapocztkowanej przez A. Wodziczko i W. Szafera). Wiksz wag pooono na zasoby przyrody ni - jak to byo wczeniej - na ochron wartoci krajobrazowo-estetycznych. W tym czasie ochrona przyrody przesza z resortu owiaty do resortu lenictwa (co przetrwao do 1985 roku). W latach 60. ochrona rodowiska nabraa znaczenia sanitarno-higienicznego i zostaa sprowadzona do ochrony wd i powietrza przed zanieczyszczeniami. Ustawy o ochronie i ksztatowaniu rodowiska (z 31 stycznia 1980 r.) oraz o ochronie przyrody

    13 Ustawa nie zapobiega konfliktowi midzy zwolennikami budowy kolejki na Kasprowy Wierch a zwolennikami ochrony tych terenw przed ludzk interwencj (por. Radecki, w: Grka et al. 1995).

    38

  • (z 16 padziernika 1991 r.) mona traktowa jako oparte na komplementarnych zaoeniach. rodowisko rozumiane jako zasoby przyrody jest chronione w zakresie swoich poszczeglnych zasobw (zgodnie z ustaw z 1980 roku) oraz w odniesieniu do utrzymania procesw ekologicznych, zachowania rnorodnoci genetycznej, zapewnienia trwaego uytkowania ekosystemw (zgodnie z ustaw z 1991 roku).

    1 .1 .3 . Podsumowanie - definicja rodowiska

    Jak wynika z powyszych rozwaa na temat rozumienia terminu rodowisko", w skad rodowiska ludzkiego" wchodz zarwno elementy wiata przyrodniczo-fizycznego, jak i ludzkiego - kulturowego. Zatem rodowisko to: wszystko, co czowieka otacza i skada si zarwno z elementw czysto przyrodniczych, jak i z wytworw kultury ludzkiej" (Michajow 1978, s. 7); rodowisko skada si z wielkoci o charakterze naturalnym (fizycznym, chemicznym i biologicznym) i kulturowym (ekonomicznym, technicznym, polityczno-spoecznym), ktre oddziauj na ycie czowieka" (upina 1992); na wpywy rodowiska skadaj si zarwno czynniki przyrodnicze, jak i znaczenie, jakie te czynniki maj dla poszczeglnych osb" (Dubos 1970, s. 38).

    Na podstawie powyszych rozwaa za rodowisko naley uzna wszelkie relewantne dla ludzkich spoeczestw elementy rodowiska przyrodniczego oraz sztucznie wytworzone skadniki otoczenia, tak jak si jawi jednostkom i spoecznociom przez pryzmat kultury.

    Cho czowiek (spoeczestwa ludzkie) stanowi cz ekosystemu (ekosystemw), to daje si oddzieli jako struktura odrbna od swego rodowiska. Charakter zalenoci czcych czowieka ze rodowiskiem opisywany jest w rozmaity sposb. Strzako i Ostoja-Zagrski (1995) pisz o kilku orientacjach przyjmowanych w badaniach relacji czowiek - rodowisko:1. Indeterminizm zakada niezaleno czowieka od rodowiska.2. Nihilizm geograficzny traktuje rodowisko przyrodnicze jako bier

    ne to dla ludzkiej aktywnoci.3. Adaptacjonizm przyjmuje, e spoeczestwo odbiera i reaguje na

    bodce w ten sam sposb, jak populacje zwierzce. Takie podejcie

    39

  • mona zaobserwowa u przedstawicieli niektrych radykalnych ruchw ekologicznych.

    4. Orientacja pozytywistyczna absolutyzuje wpyw rodowiska przyrodniczego nie tylko na zaspokojenie elementarnych potrzeb biologicznych organizmu, lecz take potrzeb spoecznych. Przykadem tej orientacji mog by rne odmiany determinizmu geograficznego. Take wspomniane powyej podejcie zasobowe" mieci si w obrbie tej orientacji.

    5. Posybilizm geograficzny zakada, e spoeczestwo jako suma izolowanych indywiduw podlega oddziaywaniu rodowiska przyrodniczego. rodowisko wpywa na psychik poszczeglnych osb i - porednio - na wizi spoeczne. Badania dotyczce zdrowia mona traktowa jako przykad tej orientacji.

    6. Historyzm zakada, e rodowisko przyrodnicze stanowi nieodzowny warunek materialnego ycia spoecznego. Peni ono rol czynnika statycznego [...], nie moe zatem wpywa na dynamik rozwoju spoeczestwa. rodowisko przyrodnicze nie jest rdem dla indywidualnych reakcji, lecz zrecypowane przez wiadomo spoeczestwa stanowi faktyczn determinant struktury spoecznej i jej rozwoju. Determinant t naley rozumie dialektycznie, poniewa wpyw na ni maj stosunki produkcji oraz cao kultury, z kultur symboliczn i sfer wiatopogldu wcznie" (Strzako i Ostoja-Zagrski 1995, s. 6-7). W ramach tej orientacji naleaoby umieci pojcie ekologii zaproponowane przez K. Grk, B. Poskrobko i W. Radeckiego (1995, s. 14): celem ekologii spoecznej w jej nowym ujciu [podkr. Autorw] jest poznanie zwizkw i zalenoci wystpujcych midzy spoeczestwem a przyrod, po to, aby nimi sterowa oraz osign niezbdn rwnowag w funkcjonowaniu tych dwch wielkich podsystemw". Dla autorw, ekologia spoeczna stanowi element zarwno poznawczej, jak i praktycznej dziaalnoci. rodowisko jest przy tym punktem kluczowym analiz - jako zagroenie (dla zdrowia, rozwoju itd.) oraz jako obiekt ludzkiej refleksji (m.in. kwestia wiadomoci ekologicznej"). Celem jest poznanie i sterowanie zalenociami midzy spoeczestwem a rodowiskiem. Wedug M. Bella (1998) rodowisko naley traktowa nie jako bierne otoczenie, lecz

    40

  • jako aktywn cz ukadu dynamicznego czcego ycie spoeczne z otoczeniem (environmental agency).Wydaje si, e kulturalizm Znanieckiego to podejcie nie do koca

    mieszczce si w powyszym zestawieniu. Znaniecki podstawow wag przykada do aktywnoci ludzkiej w kontakcie ze rodowiskiem. Materialno" rodowiska jest tu wyrzucona poza obszar zainteresowania. rodowisko jest ludzkim konstruktem i z ekologicznego" punktu widzenia jego fizyczne podstawy s drugorzdne. Humanistyczne stanowisko Znanieckiego (obecne take u innych, wspczesnych autorw) moe by zatem okrelone mianem idealizmu". Z tego punktu widzenia zasadniczo podobne jest stanowisko Castellsa. Zajmuje si on bowiem badaniem procesw spoecznych, zachodzcych w pewnej relacji do rodowiska, ale rodowisko samo stanowi jedynie substrat tych zasadniczych procesw.

    Przy przyjaznej interpretacji" stanowisko humanistyczne rni si od historyzmu tylko rozoeniem akcentw. Kadzie nacisk na badanie spoecznych reakcji dotyczcych rodowiska", mniejsz wag przykadajc do zwrotnego charakteru relacji midzy tymi systemami. Jednak problem pozostaje: rnica midzy materialistami" - wczajcymi w obrb bada fizycznie rozumiane rodowisko, a idealistami" zakadajcymi, e kopoty czowieka ze rodowiskiem stanowi od pocztku do koca wewntrzn cz ycia spoecznego, maj swoje konsekwencje teoretyczne i praktyczne. Zwraca na to uwag Bell (1998). W tym kontekcie wane jest pojcie problemu spoecznego jako sposobu definiowania relacji czowiek - rodowisko.

    1.2. Pojcie problemu spoecznego

    Niniejsze rozwaania dotycz kryzysu rodowiska" - kryzysu zwizanego z zanieczyszczeniem rodowiska. Mona w tym wzgldzie dokona analizy fizycznego wymiaru sytuacji - zmierzy poziom skaenia gruntu czy wody, poziom haasu w danym miejscu, wyliczy, jaki procent lasu stanowi drzewa umierajce" itd. Zgodnie jednak z konkluzjami z poprzedniego podrozdziau, w przyjtych w pracy rozumieniach rodowiska ludzkiego oraz ekologii spoecz

    41

  • nej zakada si, e stosunek ludzi do materialnego (fizycznego) wymiaru otaczajcego wiata jest zaleny od spoecznej interpretacji danej sytuacji. rodowisko jest rodowiskiem spoecznym. Analogicznie, ekologia spoeczna dotyczy problematyki par excellence spoecznej. Zaprezentowana orientaq'a, zwana historyzmem, spjna jest z socjologicznym podejciem, ktre kae patrze na spoeczestwo przez pryzmat problemw spoecznych. O problemie spoecznym mona mwi wwczas (Blumer, za: ullivan i Thompson 1988), gdy wpywowa grupa definiuje warunki spoeczne jako zagraajce jej wartociom, warunki te oddziauj na due grupy ludzi i mona zapobiega ich powstaniu przez podejmowanie dziaa (nie s to procesy naturalne"). W przypadku wielu spraw, takich jak przestpczo, ndza itp., okrelenie ich mianem problemw spoecznych nie budzi sporw (przynajmniej na pozr). Nie jest tak jednak w kadym przypadku. Zanim przejdziemy do analizy relacji czowiek - rodowisko w kategoriach problemu spoecznego, naley przyjrze si dokadniej zaoeniom i konsekwencjom definicji problemu spoecznego.

    Problem spoeczny w odrnieniu od prywatnego

    Jak zauwaa R. Merton (1966), problem spoeczny pojawia si, gdy mamy do czynienia z rozbienoci midzy spoecznymi standardami a spoeczn rzeczywistoci. Jednake, problemy spoeczne s zrelatywizowane - istniej rnice midzygrupowe i rnice historyczne, rnice skali - np. midzy morderstwem a drobn kradzie. O problemie spoecznym mona mwi, gdy wspomniana rozbieno definiowana jest przez grup wpywow - nie za, gdy definicja formuowana jest przez poszczeglne indywidua - prywatnie. Zgodnie ze stanowiskiem G. Beckera, problemy spoeczne tworzone s przez naznaczanie" okrelonych sytuacji, maj swoich jurorw", wraz z caym bagaem wpywu struktury spoecznej: zrnicowa statusowych, zrnicowania wyznawanych wartoci itd. Zatem, sytuacja definiowana przez jedn grup jako problem spoeczny moe by przez inn traktowana neutralnie lub wrcz pozytywnie. Oczywicie, problem jurorw pozostaje - Merton powiada, e problem spoeczny pojawia si wraz z istotn niechcian roz

    42

  • pitoci midzy tym, co jest, a tym, co funkcjonalnie znaczca grupa spoeczna chciaaby widzie. Trzy instytucje wymieniane s jako szczeglnie istotne przy definiowaniu problemw spoecznych: opinia publiczna, specjalici (zwaszcza akademiccy) oraz media.

    J. Manis (1976) zauwaa, e podstawowe paradygmaty analizy problemw spoecznych za punkt wyjcia przyjmuj stanowisko opinii publicznej. Proponuje on konkurencyjny paradygmat wiedzy" (knoivledge-value). Opinia publiczna nie ma bowiem, jego zdaniem, kompetencji do decydowania o tym, co stanowi problem. Problem spoeczny to warunki rozpoznane przez badania naukowe i naukowe wartoci jako szkodliwe dla ludzkiego dobra" (Manis 1976, s. 25)14.

    R. Merton pisze o jawnych i ukrytych problemach spoecznych. Mog bowiem istnie problemy szeroko rozpoznane spoecznie, obok ukrytych - takich, ktrych jurorami s tylko specjalici. W tym kontekcie badacz ten tak widzi rol socjologii (1966, s. 790): socjologia nie czyni ludzi mdrzejszymi czy rozwaniejszymi. Jednak poprzez sukcesywne odkrywanie ukrytych problemw spoecznych i poprzez ich analiz, badania socjologiczne czyni ludzi bardziej wiadomymi skutkw ich kolektywnych i zinstytucjonalizowanych dziaa"15.

    Problem spoeczny jako zagroenie wartoci

    R. Nisbet stwierdza, e problem spoeczny pojawia si jako zakwestionowanie oczekiwanego porzdku rzeczy (1966, s. 5). Przyznaje jednak, e trudno oddzieli problem spoeczny od takiego, ktry nim nie jest. Przykadem moe by picie alkoholu. Wida tu kluczow rol wartoci, nie jest bowiem wana skala alkoholizmu (mierzona iloci wypijanego alkoholu), waniejsze s przykadane

    14 Rola mediw oraz nauki omawiana bdzie szerzej przy okazji problemw ekologicznych.

    15 Jako e R. Merton mwi o praktycznych zastosowaniach socjologii, warto wspomnie, e F. Znaniecki rozrnia (1994) problem spoeczny" od problemu socjologicznego". Problem socjologiczny" pojawia si, gdy socjolog stara si rozszerzy, usystematyzowa czy wystandaryzowa wiedz teoretyczn na temat spoecznych danych" (1994, s. 34); problem spoeczny za odnosi si do pyta, ktre pojawiaj si przy okazji praktycznych poczyna majcych wpyn na rzeczywisto spoeczn.

    43

  • do sytuacji standardy trzewoci. Na problem spoeczny w tym kontekcie naley patrze przez pryzmat konfliktu wartoci. Patrzc na historyczne to wspczesnych problemw spoecznych, trzeba zwrci uwag na: konfliktowo instytucji spoecznych (pluralizm), ruchliwo spoeczn (horyzontalna i wertykalna), indywidualizacje i depersonalizacje, narastanie anomii (zachwianie wartoci).

    Nastpna kwestia, to rozbieno miedzy obiektywn" skal problemw spoecznych a ich percepcj. Na percepcj oddziauje struktura spoeczna - np. dystans spoeczny. Istniej sposoby uwidaczniania problemw niezauwaanych (czy obiektywnie" nieistotnych) poprzez bojkoty, sittingi itp. M. Spector i J. Kitsuse (za: Hannigan 1995, s. 34) opracowali 4-fazowy model historii rozwoju problemw spoecznych: od prb uczynienia z prywatnych kopotw sprawy publicznej; poprzez oficjalne uznanie sprawy za problem; niezadowolenie ze sposobu, w jaki biurokracja zajmuje si spraw; do poszukiwa alternatywnych sposobw uporania si z problemem.

    Na problem spoeczny mona spojrze przez pryzmat koncepcji anomii. Wedug Mertona istniej dwa rodzaje problemw spoecznych: wynikajce ze spoecznej dezorganizacji (niewaciwej organizacji statusw spoecznych wzgldem systemu spoecznego) oraz wynikajce z zachowa dewiacyjnych (gdy ludzie nie realizuj wymogw statusowych).

    Odrbnym zagadnieniem, na ktre w tym momencie warto zwrci uwag, jest natenie" problemw spoecznych. Nisbet dokonujc analiz porwnawczych, zwraca uwag, e narastanie problemw spoecznych jest zjawiskiem stosunkowo nowym. W spoecznociach pierwotnych, skoncentrowanych na przetrwaniu i adaptacji do rodowiska fizycznego, nie odnajdziemy problemw spoecznych. Podobnie, sytuacje wymagajce nadzwyczajnej mobilizacji, typu: wojna czy katastrofa naturalna, powoduj zwikszenie moralnego konsensusu. To za likwiduje w sposb naturalny" problemy spoeczne.

    Znaczenie skali problemw spoecznych

    Prbujc zdefiniowa problem spoeczny, naley zauway, e czym innym jest sytuacja, ktra jest traktowana jako zagroenie dla maej grupy ludzi, czym innym za - sytuacja bdca zagroeniem

    44

  • dla caej spoecznoci. Jeli narkomanami s poszczeglne jednostki - to trudno mwi o problemie spoecznym. Jeli jednak zjawisko to dotyczy duych grup spoecznych (co wicej, funkcjonalnie istotnych, np. studentw, a nie grup marginesowych), to wwczas mona mwi o pojawieniu si takiego problemu. Oczywicie sama skala zjawiska nie jest kryterium wystarczajcym, aby dan sytuacj uzna za problem. Co wicej, niektre zjawiska mogce by uznane za problematyczne peni czsto rol funkcjonaln - przykadem moe by wspomniany powyej alkoholizm. E. Durkheim wspomina w tym kontekcie o funkcjonalnej niezbdnoci amania prawa (przestpczoci) dla podtrzymania spjnoci grupy.

    Korygowalno problemw spoecznych

    Problemy spoeczne musz by rozpoznawane jako moliwe do korygowania, podlege ludzkiej woli i kontroli. Jeli dane zjawisko traktowane jest jako obiektywnie nieuchronne" - naturalne lub takie, na ktre nie mona mie wpywu, to wwczas nie jest traktowane jako problem spoeczny. Jak powiada Merton - fatalizm likwiduje problem spoeczny. Z drugiej strony, filozofia aktywizmu - przekonania o czynnej mocy czowieka, powoduje, e niemal kada sytuacja sprzeczna z wartociami moe by traktowana jako problem spoeczny - o tyle, o ile czowiek moe dane warunki zmieni. Tak dalece, jak dominuje etyka odpowiedzialnoci - problemy te s raczej ujawnione ni ukryte. Problemy spoeczne s widziane w kontekcie dziaa intencjonalnych, jeli dziaanie powodujce dan sytuacj nie jest intencjonalne - nie pojawi si.

    Jak pisze R. Nisbet, dwie cechy spoeczestw wspczesnych maj kluczowe znaczenie dla rozpoznania problemw spoecznych: racjonalizm (tylko to bowiem stanowi problem, co mona zrozumie i obj kontrol) oraz humanitaryzm (rozumiany jako instytucjonalizacja wspczucia). S. Ehrlich (1995) zwraca uwag w swojej koncepcji wicych norm zachowania", e norma spoeczna nie jest tylko wytyczn dla podmiotu wanie j realizujcego (lub nie), lecz stanowi te zwizanie innych, ktrzy maj obowizek dan jednostk do okrelonego zachowania nakania. Wspomniana przez Nisbeta

    45

  • instytucjonalizacja wspczucia" stanowi instytucjonalizacj owego zwizania.

    Istnieje wiele spoecznie utrwalonych instytuq'i, pozwalajcych si upora z problemami spoecznymi (Nisbet 1966). Religia oferuje normy sankcjonowane metafizycznie; prawo dostarcza porzdku normatywnego z legalnego punktu widzenia, ktrego zamanie stanowi powd mobilizacji aparatu represji; dziennikarstwo trudni si pobudzaniem opinii publicznej przez pokazywanie przykadw (najczciej dramatycznych); podobnie - sztuka dostarcza poruszajcych przykadw, majcych nakania do reform itd.

    Konstruowanie problemw spoecznych

    J. Hannigan (1995) dostrzega pewn jednostronno w analizach traktujcych problemy spoeczne jako zjawiska statyczne. Podkrela, e stanowi one raczej sekwencje wydarze", ktre rozwijaj si na bazie spoecznej definicji. Problem spoeczny to - jego zdaniem - dziaania grup spoecznych skadajcych zaalenia i dania do organizacji, instytucji i agend odpowiedzialnych za sytuacj. Wtpliwoci podnoszone przy tej okazji dotycz kwestii: co naley traktowa jako rzeczywisty" problem spoeczny - czy kade dziaania, ktrych tem jest domaganie si spenienia jakich warunkw, czy tylko niektre?

    Jeli chodzi o same dania, to Hannigan przytacza nastpujc ich struktur. Zawieraj one:- podstawy do da (informacje, fakty, przykady, definicje);- uzasadnienia, e dania maj podstawy (podaje si tu prawa

    czowieka, nawizania do idei wolnoci itp.);- konkluzj, e naley co przedsiwzi.

    Jeli chodzi o ludzi, ktrzy podejmuj akcje, to zwraca si uwag na znaczc rol organizacji i ruchw spoecznych oraz organizacji profesjonalnych (lekarze, prawnicy, naukowcy, dziennikarze, politycy). S to grupy wpywowe" w sensie, o jakim mwi Merton.

    W odniesieniu do procesu da, wyodrbnia si fazy: animowania problemu, legitymizowania, demonstrowania. Odrbn spraw, cho bardzo istotn we wspczesnych spoeczestwach, jest ilo"

    46

  • problemw spoecznych. S. Hilgartner i C. Bosk (za: Hannigan 1995, s. 37) zwracaj uwag na konkurencj problemw spoecznych, z ktrych nie wszystkie maj szans zyska naleyte zainteresowanie.

    1.3. Problem ekologiczny jako problem spoeczny

    1 .3 .1 . Definicja problemu ekologicznego

    Z problemem ekologicznym mamy do czynienia wtedy, gdy znaczce grupy spoeczne (grupy jednostek, organizacje, instytucje) uznaj konsekwencje pewnych poczyna za negatywne dla rodowiska (de Haes 1991)1 . Problem ekologiczny wynika zatem z rozziewu midzy faktami a wartociami - jest to sytuacja sprzecznoci midzy tym, co jest, a tym, co by powinno.

    Z powyszego rozumienia problemu ekologicznego wynika, e trzy elementy jednoczenie musz by wzite pod uwag przez obserwatora", aby mona byo mwi o problemie ekologicznym:1) fakty fizyczne (ktre s fizyczn baz" problemu ekologicznego),2) wartoci spoeczne (ktre daj punkt odniesienia),3) zachowania spoeczne (ktre stanowi przyczyn problemw eko

    logicznych).Zatem, problem ekologiczny nie zaistniaby, gdyby:

    1) moliwoci odtwrcze przyrody byy nieskoczone,2) obserwator (grupa, instytucja) nie ocenia stanu rodowiska (nie

    uruchamia swojego systemu wartoci dotyczcego rodowiska) lub nie posiada systemu wartoci dotyczcych stanu rodowiska,

    3) ludzie nie podejmowali dziaa powodujcych problemy.

    16 Posugiwanie si terminem problem ekologiczny" (nie za - problem rodowiskowy") jest wyborem konwenq'i terminologicznej, ktra ma pewne uzasadnienie. Chodzi o pewn tradyq' (ekologia ludzka"), a take potoczne rozumienie terminu ekologiczny i ekologia (ktre to znaczenie jest bliskie rozwaaniom). Poza tym, jak ju wspomniano - terminy rodowisko" i rodowiskowy" mog by mylce. Niemniej wybr terminologii jest pragmatyczny, a przez biologw moe by uznany za mylcy.

    47

  • 1 .3 .2 . Wymiary analizy problemw ekologicznych

    Problemy spoeczne a problemy ekologiczne

    Mwic oglnie, problemy ekologiczne stanowi pewien szczeglny rodzaj problemw spoecznych. J. Hannigan zauwaajc podobiestwo problemw ekologicznych i problemw spoecznych, zwraca jednoczenie uwag na dwie cechy specyficzne problemw ekologicznych. Po pierwsze, problemy spoeczne zwykle czerpi swoj retoryczn si z moralnych raczej ni faktualnych argumentw. Problemy ekologiczne - przeciwnie - czsto odwouj si lub wrcz s zapocztkowywane przez odkrycia naukowe (przykadami mog by: problem pestycydw lub efekt