Problemy modernizacji Polski w warunkach wsp³ czesnego ...proble .Zmiany spo‚eczne we wsp³‚czesnym

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Problemy modernizacji Polski w warunkach wsp³ czesnego ...proble .Zmiany spo‚eczne we...

Problemy polityki spoecznej. Studia i dyskusje

Witold Nieciuski

Wysza Szkoa Ekonomiczna w Biaymstoku

Problemy modernizacji Polski w warunkach wspczesnego kapitalizmu

Mimo wszystkiego za, jeli ludzie posiadaj prawdziwie ludzkie uczucia, wyjcie si znajdzie.

M. Buhakow (z Biaej Gwardii)

Wprowadzenie - pi kluczowych pyta

Akcesja Polski do Unii Europejskiej stworzy szans przyspieszenia rozwoju i zblienia si do standardw cywilizacyjnych wysoko rozwinitych gospodarczo krajw. Warunkiem wykorzystania tej otwierajcej si szansy bdzie przeprowadzenie zasadniczej modernizacji wszystkich dziedzin: systemu ekonomicznego, instytucji pastwa i demokracji oraz wspycia zbiorowego z rwnoczesnym znalezieniem rozwiza ustrojowych zapewniajcych pogodzenie wzrostu i efektywnoci gospodarowania z postpem spoecznym, z wiksz sprawiedliwoci i rwnoci. Czynnikiem istotnym, jaki naley przy tym uwzgldni, bdzie wpyw bliszego i dalszego otoczenia.

Zmiany spoeczne we wspczesnym kapitalizmie staj si coraz bardziej zoone i coraz trudniej uchwytne. Ich obserwacja i analizy rodz z jednej strony pochopne sdy, e wszystko idzie w dobrym kierunku, z drugiej sceptyczne wnioski, e o ich przebiegu decyduj ogniwa najsabsze (bezrobocie, brak poczucia bezpieczestwa, niedostatek eduka

14 Witold Nieciuski

cji, wzrost nierwnoci spoecznych, konflikty etniczne), co budzi niepokj zarwno jeli idzie o ocen teraniejszoci, jak i spojrzenie w przyszo.

W artykule, ktry ma by prb rozwaenia problemu modernizacji Polski w warunkach wspczesnego kapitalizmu, bd si stara odpowiedzie na pi pyta, jakie sam sobie zadaj, a mianowicie:

- w czym tkwiy rda rewolucji 1989 r. w Polsce i rozpadu systemu socjalizmu pastwowego w Zwizku Radzieckim,

- ja k ie zmiany zaszy w Polsce w procesie restytucji kapitalizmu (transformacji ustrojowej) w latach 1990-2003 i jakie s tego skutki,

- ja k ie sprzecznoci i konflikty wystpuj we wspczesnym wiecie ksztatujc otoczenie kraju,

- ja k ie w tych warunkach wysun cele i jakie dziaania modernizacyjne podejmowa, aby usun cywilizacyjne zapnienie Polski, oraz

- jakie instytucje ustrojowe mog zapewni kompromisowe rozwizywanie nieuchronnych konfliktw wewntrznych oraz tworzy warunki sprzyjajce oglnemu postpowi kraju i realizacji celw modernizacji.

Majc na uwadze ogromn zoono urzdzenia wiata spoecznego bd usiowa uchwyci podstawowe zjawiska procesw dugiego trwania (F. Braudel), co pocignie za sob konieczno eliminowania wielu mniej wanych, bardziej ubocznych - w moim przekonaniu - czynnikw. Zdaj sobie przy tym spraw z moliwoci popenienia w tym wzgldzie omyek czy bdw, tym bardziej e decydujce o ksztacie przemian procesy dugiego trwania nie przebiegaj w rwnym tempie, a cechuj je okresy spowolnienia i przyspieszenia czy gwatownych rewolucyjnych przeomw. Przebieg zmiany spoecznej teraniejszoci i w przyszoci ksztatuje w znacznej mierze przeszo. Jej prawidowe odczytanie bdzie istotne dla formuowania ostronych przewidywa, co moe przyszo przynie.

W opisach, analizach i interpretacjach bd dy do maksymalnego obiektywizmu i oderwania si od wasnego systemu wartoci, a take do maksymalnego eliminowania mylenia yczeniowego - brania swoich ocen za rzeczywisto. Naturalnie taka cakowita eliminacja swoich zasad jest nieosigalna, ale nie powinna prowadzi do skrzywienia obserwacji i wnioskowania. Tymi podstawowymi zasadami s dla mnie: poczucie wsplnoty (dobra wsplnego) przed indywidualizmem, denie do sprawiedliwoci i zmniejszania nierwnoci spoecznych (do tego - jak to wyrazi N. Bobbio - aby nierwni stali si bardziej rwnymi), tolerancja, oglnoludzkie podstawy moralnoci, dno do porozumie; z drugiej strony - odrzucenie wskiego nacjonalizmu, ksenofobii, wszelkiego fanatyzmu oraz naduywania religii i uczu narodowych dla celw politycznych.

Artyku, po prbie analizy wspczesnych zjawisk politycznych, gospodarczych i spoecznych oraz po prbie opisu najbliszej przyszoci Polski, jaka si wyania z teraniejszoci, nie zakoczy si wnioskami dotyczcymi dalszej przyszoci wobec jej nieokrelonoci, mogyby si one sta w krtkim czasie bdne. Bd dy zarwno w ocenie teraniejszoci, jak i moliwych drg ewolucji, do stawiania dobrych pyta. Jeli oka si trafne, artyku speni zakrelony mu cel.

Problemy modernizacji Polski w warunkach wspczesnego kapitalizmu 15

rda rozpadu systemu socjalizmu pastwowego

Odpowied na pytania: jak ksztatoway si losy realizacji idei socjalistycznej oraz w czym tkwiy rda rozpadu systemu socjalizmu pastwowego w Zwizku Radzieckim i w krajach satelickich, nie bdzie skrcon histori XX wieku, a prb wasnego jej odczytania zgodnie z wyraonym przez E. Hobsbawma zdaniem, e kto y w tym wieku, nie moe si powstrzyma od formuowania sdw.

W zacofanym kraju biedy chopskiej, niemajcym dowiadczenia demokracji, zmczonym przegran wojn partia bolszewicka stosunkowo atwo uchwycia w padzierniku 1917 roku wadz w drodze, w istocie rzeczy, zamachu stanu. Rzeczywista rewolucja i umocnienie wadzy nastpio w nastpstwie wygranej wojny domowej. To zwycistwo zawdziczali bolszewicy zdolnociom organizacyjnym i dyscyplinie partii oraz szerokiemu poparciu Armii Czerwonej przez wiele grup spoecznych. Po nieudanej prbie przeniesienia rewolucji na Zachd, bolszewicy stanli wobec problemu, co dalej robi z uzyskan wadz. Lenin i partia bolszewicka zdecydowali, mimo straszliwej ruiny obalonego imperium rosyjskiego i niewygasego, a nawet wzrastajcego oporu, przystpi do tworzenia nowego adu socjalistycznego. Ta decyzja skazaa bolszewikw na kontynuowanie terroru i przymusu z czasw wojny domowej oraz na budow pastwa dyktatury partii i przemocy.

Po krtkotrwaym cofniciu si w okresie NEP-u, Stalin, ktry obj kierownictwo partii komunistycznej, przeforsowa koncepcj budowy socjalizmu w jednym nierozwi- nitym gospodarczo i cywilizacyjnie kraju. Ta idea przy ogromnych kosztach, zlikwidowaniu klasy chopskiej, scentralizowanym systemie akumulacji w rkach pastwa oraz niezmiernie trudnych warunkach ycia ludnoci, przyniosa imponujce rezultaty. Zacofany kraj rolniczy zosta przeksztacony w potg przemysow. Przyspieszona industrializacja, z rwnoczesn rozbudow siy militarnej, zostaa dokonana przy uyciu masowego przymusu, straszliwego terroru i stosowaniu na szerok skal pracy niewolniczej. Narzdziem tego bya z jednej strony przeksztacona przez Stalina, zdyscyplinowana i posuszna partia, z drugiej - rozbudowane do olbrzymich rozmiarw aparaty przemocy.

Dziesitki milionw zostay wyrwane ze wsi i przeniesione do miast i do przemysu. Przy rwnoczesnej rozbudowie systemu edukacji otworzyo to drogi awansu. Mimo terroru i powszechnego strachu taki socjalizm znajdowa szerokie poparcie znacznej czci spoeczestw Zwizku Radzieckiego. Jednak ta metoda tworzenia nowego spoeczestwa, brak jakiejkolwiek demokracji i wolnoci jednostki, niosa w sobie przesanki pniejszej klski.

W czasie II wojny wiatowej pastwo, partia komunistyczna i spoeczestwa radzieckie wykazay olbrzymi zdolno mobilizacji wszystkich si. Znaczn rol odegraa pomoc aliantw zachodnich, ale o przeksztaceniu Zwizku Radzieckiego w potg zdecydoway siy wewntrzne. Jednak system polityczny jakby nie zauway tych wielkich zmian w spoeczestwie i powrci po wojnie do dawnych metod dyktatury i tumienia nadal wszelkich inicjatyw i aktywnoci obywatelskiej. Wszystkie negatywne cechy systemu (nieefektywna gospodarka, brak demokracji i mobilnoci spoeczne) byy kontynuowane.

16 Witold Nieciuski

II wojna wiatowa, ktra dziki przejciowemu dziwnemu sojuszowi obozu kapitalizmu demokratycznego i socjalizmu (przy czym naley pamita, e do zwycistwa w Europie w podstawowej mierze przyczynia si Armia Czerwona) - zakoczya si po-- konaniem pastw faszystowskich, dcych do zajcia w wiecie dominujcej pozycji - stworzya nowy ukad: Trzeci wiat, jako rezultat dekolonizacji, wzrost potgi USA, umocnienie si systemu kapitalistycznego i jego wielki wynalazek - pastwo dobrobytu (welfare State), nowe tygrysy azjatyckie - a z drugiej strony podwaliny potgi wiatowego mocarstwa - Zwizku Radzieckiego oraz w wyniku umowy z Jaty - blok pastw socjalistycznych, a take wyonienie si Chin Ludowych.

Drug poow XX wieku zdominoway wspzawodnictwo socjalizmu i kapitalizmu i zimna wojna dwu blokw. Zwizek Radziecki przegra ten konflikt. Osabi go wycig zbroje, ale decydujc rol odegray narastajce trudnoci wewntrzne. ZSRR nie potrafi, mimo podejmowanych prb reform (Chruszczw), uruchomi intensywnego rozwoju i pobudzenia wasnego spoeczestwa. Te sabe punkty (niewidoczne przez dugi czas) i nie postrzegane przez przeciwnika, ktry lka si potgi radzieckiej, przyniosy w rezultacie klsk, ktrej nie bya w stanie zapobiec ostatnia prba radykalnych reform Gorbaczowa. Prba realizacji idei socjalizmu zawioda, a rozpad jego formy pastwowej stanowi po rewolucji 1917 roku drugi podstawowy punkt zwrotny w historii XX wieku.

Uzasadnione wydaje si pytanie, czy rozpad systemu w Zwizku Radzieckim i w krajach satelickich by nieunikniony, czy system by historycznie skazany na klsk i niezdolno do przeprowadzenia reform. Jestem przekonany, e istniay niewykorzystane szanse rekonstrukcji systemu socjalizmu pastwowego zarwno w poowie lat 50., jak i 60., a nawet w drugiej poowie lat 80. Ta przegrana prba realizacji socjalizmu miaa swe rdo nie w idei, a w sztywnym modelu polityczno-gospodarczym, ktrego nie umiay i nie chciay zreformowa kierujce ekipy (partia), a take w utracie si twrczych spoeczestwa w wyniku systemu dyktatury i przymusu. Wielkim bdem byoby wyciganie z tego wniosku, e idea socjalizmu jest martwa. To, co si stao, nie przekrela - w moim przekonaniu - na zawsze przyszych poszukiwa naprawy systemu spoecznego opartego na ideach lewicy. Pozostaje to jednak pytaniem otwartym.

Rozpad Zwizku Radzieckiego (1991 rok) otworzy nowy okres historii. Ten przeom likwidujc wiat dwubiegunowy, pozostawi wielkie nierozwizane sprzecznoci i narastajce gw