OSNOVNE PSIHOLOGIJSKE ODREDNICE FORMIRANJA bib.irb.hr/datoteka/30420.I.Rimac_Osnovne_psihologijske_odrednice...¢ 

  • View
    3

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of OSNOVNE PSIHOLOGIJSKE ODREDNICE FORMIRANJA...

  • Filozofski fakultet

    Odsjek za psihologiju

    Zagreb

    Ivan Rimac

    OSNOVNE PSIHOLOGIJSKE ODREDNICE

    FORMIRANJA POLITIKIH PREFERENCIJA

    Doktorska disertacija

    Zagreb, 23. oujak 1999.

  • SADRAJ

    UVOD ............................................................................................................................4

    ikaka kola..............................................................................................................6

    Psihologijski pristup - psihologija stavova.................................................................7

    Istraivanje antidemokratskih ponaanja autoritarna linost ................................10

    Eysenckov hijerarhijski model strukture stavova.....................................................15

    Teorija dogmatizma M. Rokeacha ...........................................................................22

    H. McClosky i politiki konzervativizam ................................................................30

    Socijalni i ekonomski konzervativizam S.M. Lipseta..............................................31

    Kerlingerova postavka kriterijskih referenata ..........................................................33

    Odnos konzervativizma i autoritarnosti ...................................................................33

    Teorija psiholokog konzervativizma G. D. Wilsona ..............................................34

    Teorija vrijednosti M. Rokeacha..............................................................................39

    Operacionalizacija mjerenja vrijednosti...............................................................43

    Model politike ideologije M. Rokeacha .............................................................48

    Politoloki pristup ....................................................................................................52

    Minimalistiki model ideologijske konzistentnosti masa P. Conversea ..................53

    Politika psihologija kao odgovor na minimalistiki koncept .................................56

    Model pluralizma vrijednosti u ideologijskom rezoniranju P. Tetlocka..............58

    Asocijacionistika hipoteza Carmines-a i Stimson-a ...........................................59

    Drutvena uvjetovanost vrijednosti sociologijski pristup .....................................60

    Teorija sociokulturnog razvoja R. Ingleharta...........................................................63

    Domaa istraivanja determinanti politikog ponaanja..........................................68

  • Istraivanja 1990. i nakon 1990. ..............................................................................70

    TEORIJSKO POLAZITE, CILJ I PROBLEMI ISTRAIVANJA ...........................76

    METODOLOGIJA ISTRAIVANJA .........................................................................83

    TERMINI PROVOENJA ISTRAIVANJA I ISPITANICI.............................83

    Uzorci ispitanika ..................................................................................................84

    Nain ponderiranja ispitanika u uzorku ...............................................................86

    NAIN PRIKUPLJANJA PODATAKA.............................................................87

    MJERNI INSTRUMENTI I VARIJABLE ..........................................................88

    Mjerenje situacijskih determinanti politiih opredjeljenja...................................88

    Kognitivne karakteristike ispitanika.....................................................................91

    Mjerenje strukture politikih stavova...................................................................92

    Mjerenje izbornog opredjeljenja glasaa..............................................................95

    METODE OBRADE PODATAKA...................................................................100

    REZULTATI I DISKUSIJA ......................................................................................104

    POSTOJI LI IDEOLOGIJSKA STRUKTURA? ...................................................104

    STABILNOST STRUKTURE STAVOVA Metrijski pristup ........................106

    Uzorak kao metrijski problem............................................................................106

    Faktorska analiza kao determinanta zakljuaka o konzistentnosti ispitanika ....111

    Promjenjivost ideologijske strukture i problem nekonzistentnosti ....................113

    Ideologija kao dominantna vrijednosna orijentacija socijalne grupe .................115

    STRUKTURA POLITIKIH STAVOVA KAO DOKAZ KONZISTENCIJE 116

    Analiza faktorske strukture ................................................................................127

    POLITIKI PROBLEMI KAO INDIKATORI SOCIO-KULTURNOG RAZVOJA

    ................................................................................................................................146

  • Istaknutost politike problematike i stranaka opredjeljenja .............................160

    ZAKLJUAK ............................................................................................................172

    REFERENCE.............................................................................................................174

    PRILOZI.....................................................................................................................188

  • UVOD

    Politika se vrlo esto definira kao znanost o vladanju (upravljanju), ali postoje i

    mnoge druge definicije ove djelatnosti. Tako R. E. Goodin i H. Klingemann u

    odreenju predmeta politike znanosti karakteriziraju politiku kao 'ogranieno

    koritenje socijalne moi', pa konzekventno tomu prouavanje politike predstavlja

    'studij prirode i izvora ovih ogranienja i tehnika za koritenje socijalne moi unutar

    tih ogranienja' (Goodin, R. E., Klingemann, H., 1996. str 7). Autori naglaavaju

    distinkciju socijalne moi u smislu vlasti ljudi nad drugim ljudima kao bitnu

    odrednicu politike. Pa iako politika predstavlja jednu od najstarijih socijalnih

    aktivnosti ljudi, znanstveno prouavanje ponaanja ljudi u politikim aktivnostima

    poinje vrlo kasno u razvoju drutvenih znanosti. Predempirijska era trajala je sve do

    dvadesetih godina XX. stoljea, do kada su razliiti mislioci i vladari definirali svoje

    doktrine vladanja i analizirali povijesne injenice kao jedinu osnovicu za donoenje

    zakljuaka o prirodi politikih procesa i politikog ponaanja ljudi. Pri tome su kao

    glavni kriteriji analize povijesnih formacija postavljani kriteriji efikasnosti vlasti,

    mjereni kroz nivo blagostanja pojedine dravne tvorevine i kriteriji povijesne

    opstojnosti. Prouavanje politikog ponaanja svodilo se na opise povijesnih

    postupaka pojedinih vladara ili socijalnih gibanja. Stoga je posve razumljivo da je

    prouavanje politike bilo neodvojivo od filozofije, povijesti i prava kao osnovnih

    nauka iz kojih je crpljena metodologija analize injenica. Pa iako su spoznaje

    zasnovane na takvim metodologijskim premisama, nakon radova europskih filozofa i

    socijalnih mislilaca 19. stoljea, kao to su Comte, Mill, Tocqueville, Marx, Spencer,

    Weber, Durkheim, Pareto, Michels, Mosca, Ostrogorski, Bryce i mnogih drugih, sve

    vie dobivale na spoznajnoj vrijednosti, objektivnosti i injeninoj utemeljenosti, te

    inile teorijsku okosnicu osamostaljivanja drutvenih znanosti iz okrilja filozofije, tek

    je interdisciplinarni istraivaki pristup, uz snanu potporu novorazvijenih

    kvantitativnih metoda mjerenja te organiziranu potporu empirijskim istraivanjima

    navijestio da je mogue istraivanim postupcima proirivati osnovne spoznaje o

    politikim procesima i o ulozi pojedinca i njegovih doivljavanja u tim procesima.

    Filozofijske spoznaje i doktrine iz prolosti nisu time zauvijek naputene, isto kao ni

    posebni pristupi dodirnih znanstvenih disciplina. Filozofijske spoznaje o drutvu te

  • 5

    tumaenja socijalnog odreenja ovjeka, nisu zaboravljena kao teorijska okosnica

    promiljanja i tumaenja unutar prouavanja politikog ponaanja. Vie od tog, sve

    povijesne misli i analize od Platona i Aristotela, preko Tome Akvinskog,

    Machiavellia, Hobbesa, Moora, Montesquieua, Kanta, Hegela i Marxa ve su odavno

    bile ugraene u institucije drave i uprave, kao i u politiku terminologiju, retoriku i

    programska opredjeljenja politiara i stranaka. I ma kako te spoznaje odraavale

    predrasude i stavove autora ograniene okolnostima doba u kojem su nastale, one su

    kroz politiku praksu i prije no to su mogle biti demantirane empirijskim

    istraivakim spoznajama ve postale ideje vodilje oko kojih se organizira politiki

    ivot, vode polemika sueljavanja i sukladno kojima se provode politike odluke.

    Dananja istraivanja, isto kao i istraivanja na poetku stoljea ne mogu, ili moda

    mogu na tetu vlastitih spoznajnih rezultata, ignorirati osnovne odrednice tog

    socijalnog konteksta unutar kojeg prouavani pojednici djeluju, i kojim su optereeni

    kako odgojem, tako i svakim elementom svoje kulturne i povijesne drutvene okoline.

    Kao poetak modernog razdoblja istraivanja politikog ponaanja politolozi najee

    uzimaju 1944. godinu kada su P. Lazarsfeld i suradnici (Lazarsfeld, P.F., Berselson,

    B., Gaudet, H. 1944.) s Bureau of Applied Social Research at Columbia University

    objavili prvu znanstvenu studiju amerikih izbora, odranih 1940., primarno

    usmjerenu na analizu individualnog ponaanja glasaa. No do tog trenutka mnogo je

    uvjeta moralo biti ispunjeno da bi poelo znanstveno istraivanje politikog

    ponaanja. Sve tri znanosti ije spoznaje i