of 18 /18
Joanna Ignatowicz-Nikiel Postawy wobec aktywności autoedukacyjnej młodzieży "wkraczającej w dorosłość" jako forma działań transgresyjnych Przegląd Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczeństwa nr 1, 201-217 2014

wkraczającej w dorosłość

Embed Size (px)

Text of wkraczającej w dorosłość

  • Joanna Ignatowicz-Nikiel

    Postawy wobec aktywnociautoedukacyjnej modziey"wkraczajcej w doroso" jakoforma dziaa transgresyjnychPrzegld Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczestwa nr 1, 201-217

    2014

  • 201 ______________________________________________________________________________________

    Joanna IGNATOWICZ-NIKIEL Uniwersytet Jagielloski

    POSTAWY WOBEC AKTYWNOCI AUTOEDUKACYJNEJ MODZIEY

    WKRACZAJCEJ W DOROSO JAKO FORMA DZIAA TRANSGRESYJNYCH

    Wprowadzenie Zagadnienia denia czowieka do osobistego rozwoju, ksztatowania wasnej

    osoby czy samodzielnego kierowania wasnym yciem s tematami, ktre budziy i cigle budz ywe dyskusje naukowe. Gwnie na gruncie nauk humanistycznych pojawiaj si odmienne pogldy, koncepcje czy te teorie, ktrych autorzy w myl historii myli naukowej przedstawiaj wiele docieka teoretycznych jak rwnie praktycznych, ktrych przedmiotem jest czowiek.1 Coraz bardziej powszechne staje si przekonanie, wedug ktrego poznanie osobowoci czowieka, jego systemu wartoci, systemu potrzeb, motyww dziaania oraz moliwoci rozwojowych jest niezbdnym warunkiem tworzenia humanistycznej wizji czowieka.2 Poznanie tego, co nurtuje badaczy wyznaczy moe nowy kierunek w edukacji, ktra to coraz silniej determinowana jest przez procesy globalizacji, a ktrej celem jest samoksztatujcy si czowiek. W opinii autorki, zarwno wspczesna pedagogika jak i nauki z pogranicza, gwnie psychologia humanistyczna, wskazuj na tak tendencj.

    Pojcie autoedukacji i poj pokrewnych w naukach spoecznych

    analiza poj Na gruncie nauk spoecznych jest wiele okrele tego, co mona nazwa

    wasn prac czowieka nad sob, nabywaniem wiedzy, sprawnoci psychofizycznej oraz rozwojem osobowoci.3 Badacze pedagodzy, ktrzy uznaj, e jest ona nauk o () wychowaniu, ksztaceniu i samoksztatowaniu czowieka w cigu caego ycia,4 prac czowieka nad samym sob okrelaj midzy innymi terminami: samowychowanie, samoksztacenie, samonauczanie, samouctwo, samodoskonalenie, samoedukacja, samodoskonalenie si, samorzutny rozwj, kierowanie samym sob, wychowanie samego siebie, ksztatowanie osobowoci, wewntrzny rozwj, panowanie nad sob, autoedukacja. Przenoszc istotne tu zagadnienie na grunt psychologii mona doszuka si takich okrele jak: samorealizacja, autokreacja, autokreacja intencjonalna.

    Wedug autorki, najbardziej uytecznym pojciem okrelajcym prac czowieka nad samym sob, kiedy to dy on do rozwoju swojej osobowoci jest autoedukacja. Pojcie to na gruncie pedagogiki i psychologii bywa uywane zamiennie z wyej wymienionymi terminami, jednak naley podkreli, e terminy te tylko z pozoru s tosame. Analizujc ich etymologi naley stwierdzi, e s one wyrazem ewolucji bada naukowych nad tym zagadnieniem oraz

    1 B. Matwijw, Samoksztatowanie si czowieka w pedagogicznych koncepcjach XX wieku. Krakw

    1994, s. 7 2 J. Kozielecki, Koncepcje psychologiczne czowieka. Warszawa 2000, s. 9-10 3 D. Jankowski, Autoedukacja wyzwaniem wspczesnoci. Toru 1999, s. 14 4 S. Palka, Metodologia, Badania, Praktyka pedagogiczna. Gdask 2006, s. 8

  • 202 ______________________________________________________________________________________

    rozwoju nauk spoecznych na przeomie XIX wieku, jak rwnie wynikiem zrnicowanych uj i odkrywania kolejnych aspektw tego zjawiska na gruncie poszczeglnych dziedzin wiedzy.5

    Szczeglnie interesujcy poznawczo wydaje si nurt psychologii, ktrego gwnym zaoeniem jest teza o dziaaniach transgresyjnych lub transgresji, waciwych naturze ludzkiej. Jej autorem jest Jzef Kozielecki.6 Przenoszc si natomiast na grunt pedagogiki warte uwagi s wszelkie koncepcje i teorie, ktre zwizane s z szeroko rozumian autoedukacj ludzk, jak i terminy jej pokrewne.

    Termin autoedukacja, zawierajcy w drugim czonie tego wyrazu odwoanie do sowa edukacja, kae pedagogom doceni i zajmowa si tym zjawiskiem. Gwnie pedagodzy, ktrzy zajmuj si nauk o wychowaniu (o edukacji) powinny promowa tego typu dziaania. Jest to szczeglnie wane dla pedagogiki, ktrej zadania nie ograniczaj si jedynie do opisu i wyjaniania procesw edukacyjnych, ale obejmuj rwnie szukanie drg, metod i rodkw do dynamizowania, ukierunkowania, uatwiania, wspomagania i korygowania.7

    Autoedukacja jest to zjawisko bardzo trudne do historycznej rekonstrukcji, poniewa jest elementem ycia czowieka rozpatrywanym zawsze w sposb indywidualny. Zjawisko to nie stanowi koniecznego skadnika egzystencji ludzkiej, jednak jest warunkiem jakoci jej ycia.8 Dzierymir Jankowski przez pojcie autoedukacji rozumie () proces, a cilej proces dziaalnoci, kierowany intencj biograficzn jego podmiotu, wpleciony wielorako we wszystkie przejawy aktywnoci, zwizane z licznymi funkcjami ycia i twrczoci.9 Naley podkreli, e w takim ujciu autoedukacji jest rwnie miejsce na zadania, ktre s realizowane wiadomie, wykonywane w sposb wysoce zaangaowany.10 Wspomniany autor, piszc o zjawisku autoedukacji podkrela, e mona j najpeniej rozpozna i przedstawi jedynie metodami opisu idiograficznego.11 W zwizku z tym zjawisko autoedukacji w niniejszym artykule zostanie przedstawione w taki wanie sposb, z uwzgldnieniem gwnie jej istoty.

    Jak twierdzi autor: Na gruncie psychologii problematyka autoedukacji, a wic tak czy inaczej rozumianej autokreacji czy samorealizacji jest sabo zaznaczone. Nieco inaczej ma si rzecz z pedagogik, gdzie, jako pochodna czy obrzena szerszej problematyki edukacyjnej, bya i jest bardziej eksponowana.12

    Autoedukacja jak zaznaczyam jest bardzo czsto identyfikowana z autokreacj, ktrej to gwnym elementem jest spontaniczny rozwj czowieka nierozcznie zwizany z caoksztatem jego aktywnoci. Tak rozumiana autoedukacja stanowi wwczas osobowociotwrczy efekt tej aktywnoci.13 Zjawisko autoedukacji jest procesem autonomicznie przez jednostk wzbudzanym, jak rwnie realizowanym, cho co naley podkreli autoedukatorzy

    5 D. Jankowski, Autoedukacja wyzwaniem, op. cit., s. 14 6 J. Kozielecki, Transgresjonizm. (w:) Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. Pilch (red). Warszawa

    2005, s. 780 7 D. Jankowski, Autoedukacja. (w:) Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. Pilch (red). Warszawa 2005,

    Tom I, s. 233-234 8 D. Jankowski, Autoedukacja wyzwaniem, op. cit., s. 17 9 D. Jankowski, Pedagogika kultury. Studia i koncepcje. Krakw 2006, s. 205-206 10 Ibidem, s. 206 11 D. Jankowski, Autoedukacja wyzwaniem, op. cit., s. 17 12 Ibidem, s. 46 13 Ibidem, s. 12

  • 203 ______________________________________________________________________________________

    korzystaj rwnie z inspiracji zewntrznych oraz sigaj po rnego rodzaju rodki rzeczowe, osobowe i ideowe.14 S to ludzie charakteryzujcy si wysoko rozwinit postaw intrapersonaln, dynamiczni i twrczy. Jeli ambicja i twrczo stanowi dla nich wartoci autoteliczne, nadrzdna wobec nich autoedukacja jest rozumiana jako samodoskonalenie. W przypadku, gdy jest ona redukowana do wartoci instrumentalnych staje si szeroko rozumian samorealizacj, rozumian jako urzeczywistnienie swoich moliwoci w zakresach dziaalnoci zewntrznej i wewntrznej. Ukierunkowanie wysiku autoedukacyjnego ma tu niebagatelne znaczenie, poniewa wyznacza to kierunek i intensywno procesu osobowociotwrczego. Jankowski podkrela, e autoedukacja jest zawsze albo swoist postaci twrczoci, albo nierozcznym, komplementarnym dla niej procesem.15

    Autoedukacja jest czci edukacji permanentnej i t jej postaci, ktra w najpeniejszy sposb realizuje podmiotowo czowieka w stosunku do samego siebie.16 Czowiek w cigu swojego ycia dowiadcza nie tylko wiata zewntrznego, nieustannie dowiadcza rwnie w subiektywny sposb siebie samego. Autoedukacja ujmowana w ten sposb jest wanie dowiadczeniem siebie samego i kierowaniem wasnym rozwojem w granicach posiadanych moliwoci.17 Czowiek musi sobie sam stwarza warunki do autoedukacji, ale musi te wystpowa zewntrzna motywacja edukacyjna stymulujca ten proces. Autoedukacja moe by zatem okrelana przez wspczynnik ksztatowania si osoby zdolnej do zachowa podmiotowych, jako forma przejawiania si podmiotowoci jednostki na tej paszczynie podmiotowoci, jak jest formujca si jej osobowo. Wreszcie, autoedukacja moe by ujmowana jako wskanik osignitego przez jednostk poziomu podmiotowoci.18 To podmiotowo jest tak istotna w tym procesie, gdy wanie poczucie bycia rdem i sprawc wasnego ycia jest wanym czynnikiem modelujcym wpyw jednostki na caoksztat procesu kreowania osobowoci.19 Jak wskazuje Jankowski: Bywa rwnie tak, e ludzie podejmuj prby autoedukacyjne, nie tyle na antycypowane stany osobowociowe, wchodzce w skad idealnego, ale ze wzgldu na to, e poszukuj nowych paszczyzn i przejaww wasnej aktywnoci, nowych i bogatszych rde satysfakcji, nowych, ciekawszych sytuacji, z ktrych mog czerpa doznanie mocy woli, wasnej sprawnoci, spoecznej przydatnoci. I wtedy to te sytuacje, rodzaje podanej aktywnoci, oczekiwane doznania s waciwym przedmiotem ich zabiegw autoedukacyjnych, jako ich koniecznych warunkw.20 Jeli procesy osobowociotwrcze s warunkowane oddziaywaniami spoecznymi, mwimy o wychowaniu, a jeli maj rda wewntrzne, wwczas s wyrazem dziaa autoedukacyjnych. Naley jednak podkreli, e rwnie istotnym dla rozwoju osobowoci jest wychowanie, jak i indywidualna aktywno autoedukacyjna.

    Wskazuje si zatem, e () procesy autoedukacyjne nie s wyrazem jaki sztucznie wyodrbnionych i stosownie ustrukturyzowanych splotw dziaa, ale

    14 Ibidem, s. 12 15 Ibidem, s. 17-19 16 Ibidem, s. 38 17 Ibidem, s. 41 18 Ibidem, s. 58 19 Ibidem, s. 61 20 Ibidem, s. 62

  • 204 ______________________________________________________________________________________

    swoistym skadnikiem wielopaszczyznowej aktywnoci czowieka, pozwalajcej mu, oprcz osignicia innych wanych dla niego celw yciowych, realizowa rwnie siebie, w ksztacie zblionym do wasnego, ale przecie nietrwale jednoznacznie ustalonego, zeschematyzowanego wyobraenia, jakim chce on si sta, rozwijajc wasn tosamo, ugruntowujc autonomi osobow, ksztatujc przekonania i styl ycia, pozwalajce mu urzeczywistnia swoje moliwoci oraz denia.21 Zasadnicz treci postawy autoedukacyjnej jest zatem wasna osoba oraz jej czynnoci podmiotowe, ktre mog by wskanikiem cech, waciwoci i osignitych standardw osobowociowych.22

    Przenoszc problem autoedukacji na grunt pedagogiki naley stwierdzi, e jest ona rozumiana jako samoksztacenie lub samonauczanie (szerzej samoedukacja) oraz samowychowanie. Mona zatem wysun tez, i autoedukacja stanowi syntez procesu samowychowania i samonauczania lub samoksztacenia.

    Samoksztacenie obejmuje przede wszystkim sprawnociow i poznawcz stron umysu czowieka, natomiast samowychowanie obejmuje sfer uczuciowo-wolicjonaln.23 Samowychowanie mona uzna za aktywno czowieka, ktry dy do ksztatowania siebie jako osoby. Po rozpoznaniu wasnych potencjalnoci i przyjciu okrelonego ideau czowiek chce upodobni si do uznanego przez siebie wzorca.24 Mona rwnie przyj, e jest ono procesem rozwoju osobowoci traktowanej jako cao, procesem nabywania wiedzy i realizacji wiadomie wybranego ideau, przeksztaceniem osobowoci po linii idealnego ja, ksztatowaniem wasnej drogi ycia.25 W opinii autorki we wszystkich definicjach samowychowania ich autorzy kad nacisk na to, e dziaania samowychowawcze s indywidualne, celowe, a jednostka podejmujc je zawsze dy do realizowania wyznaczonego przez siebie wzoru czy ideau osobowoci.

    Samonauczanie w pedagogice bywa kojarzone z procesem samoksztacenia, ktre to obejmuje wasny wysiek uczcego si podmiotu, niepodlegajcy kontroli zewntrznej i organizowany przewanie na podstawie samodzielnie opracowanego programu. Dlatego te zasadniczym warunkiem skutecznego samonauczania jest systematyczna autokontrola i samoocena.26 W tym kontekcie naley stwierdzi, e autoedukator urzeczywistnia swoj samodzielno gwnie przez to, e planuje oraz realizuje w odniesieniu do swojej osoby swj wasny proces osobowociotwrczy.27

    Pojcie samoedukacji jest natomiast porwnywane lub stosowane zamienne z pojciem autoedukacji. Samoedukacja jest rozumiana, jako () proces rozwoju samego siebie zgodny z wasn motywacj, odnoszcy si do rozwoju caoci osobowoci (uwzgldniajcy rozwj sfery umysowej, tj. samodzielnego uczenia si).28 Stanisaw Ludwiczak uwaa, e samoedukacja odnosi si rwnie do samopoznania i samokontroli. Pojcie samopoznania rozumie jako ()

    21 D. Jankowski, Autoedukacja wyzwaniem., op. cit., s. 102 22 Ibidem, s. 151 23 Ibidem, s. 47 24 S. Baley, Drogi samopoznania. Krakw 1947, s. 143 25 B. Matwijw, Samoksztatowanie si czowieka, op. cit., s. 113 26 Cz. Kupisiewicz, Dydaktyka oglna. Wydanie I. Warszawa 2000, s. 30 27 D. Jankowski, Autoedukacja wyzwaniem, op. cit., s. 89 28 B. Matwijw, Samoksztatowanie si czowieka, op. cit., s. 113

  • 205 ______________________________________________________________________________________

    integraln cz samoedukacji, samodzielne ustalenie stanu cech osobowych, intelektu i umiejtnoci, gotowo do doskonalenia osobowoci samoedukatorw wedug aktualnych potrzeb.29 Samokontrola natomiast to () integralna cz procesu, samodzielne ustalenie stanu doskonalenia osobowoci, celw i zada samoedukacyjnych.30

    Jak wspomniaam, autoedukacj na gruncie psychologii utosamia si z samorealizacj i autokreacj (intencjonaln). Samorealizacja moe by rozumiana jako termin okrelajcy motyw spenienia wszystkich potencjalnych moliwoci jednostki, motyw nadrzdny wobec innych, a waciwie jedyny rzeczywisty motyw czowieka. Stanowisko takie przyjmuje Kurt Goldstein w swojej teorii organizmistycznej. W inny sposb samorealizacj okrela Abraham H. Maslow, okrelajc j jako ostateczny poziom rozwoju psychicznego czowieka, ktry moe by osignity jedynie wwczas, gdy zostan zaspokojone wszystkie potrzeby podstawowe i metapotrzeby, oraz gdy nastpuje realizacja caego potencjau osobowoci. Te dwa okrelenia samorealizacji zasuguj na uwag, pomimo, e stanowi dwie odrbne definicje tego zjawiska, taktujc j jako motyw lub poziom rozwoju. Jednak wyznacznik samorealizacji, niezalenie od sposobu definiowania, stanowi te same cechy: niezaleno, autonomia, odporno na naciski z zewntrz oraz przekraczanie ram rodowiska zamiast prostego zmagania si z nim.31 W tym miejscu naley podkreli, e jednostka samorealizuje si (w kontekcie autoedukacyjnym) tylko wtedy, gdy stoi przed ni zadanie trudne, zoone, przekraczajce aktualne jej moliwoci. W zwizku z tym czynnikiem implikujcym samorealizacj jest nie kade zadanie, ale zadanie i zaangaowanie w jego realizacj, ktre stawia sobie jednostka i przez to prbuje podnie puap swoich moliwoci.

    Autokreacja () jest to wsptworzenie, wspformowanie przez jednostk wasnej drogi ycia i osobowoci. Wedug Jankowskiego autokreacja jest niezbdnym czynnikiem osigania wartoci osobowych np. postawy twrczej. Autokreacja jest rwnie rozumiana, jako () kady sposb kreowania siebie, w zakresie jednego, kilku lub wszystkich elementw skadajcych si na ksztat jednostki.32 Na elementy te skadaj si midzy innymi ksztatowanie osobowoci, intelektu, wasnego ciaa, relacji z innymi ludmi oraz kreowanie wasnego otoczenia w przypadku, gdy bdzie ono miao wpyw na siebie samego.33 Autokreacja jest traktowana zatem jako przejaw autoedukacji, jednak w takiej jej tylko postaci, gdy najpeniej realizowana jest przez to podmiotowo czowieka wobec samego siebie.34

    29 S. Ludwiczak, Samoedukacja, s. 102 30 Ibidem, s. 107 31 A. S. Reber, E. S. Reber, Samoreacjizacja. (w:) Sownik Psychologiczny, I. Kurcz, K. Skaryska

    (red.). Warszawa 2008, s. 686 32 J. Pawlak, Autokreacja. Psychologiczna analiza zjawiska i jego znaczenie dla rozwoju czowieka.

    Krakw 2009, s. 14 33 Ibidem, s. 14 34 D. Jankowski, Autoedukacja wyzwaniem, op. cit., s. 38

  • 206 ______________________________________________________________________________________

    Postawa wobec autoedukacji a osobowo W tym miejscu naley wyrni dwa podstawowe pojcia: autoedukacja,

    a precyzujc: samowychowanie, samonauczanie, samoksztacenie, samorealizacja i autokreacja (intencjonalna) oraz osobowo, ktrej wyraz stanowi postawa wobec aktywnoci autoedukacyjnej.

    Zdaniem Stanisawa Miki postawa to struktura zoona z elementw, ktre stanowi, po pierwsze wynik poznania jakiego przedmiotu, po drugie wynik stosunku emocjonalnego do przedmiotu, wreszcie po trzecie, motywacj do pewnego zachowania wzgldem tego przedmiotu.35 Postawa skada si z trzech elementw: poznawczego, emocjonalnego oraz behawioralnego. Aktywno wasna moe mie charakter odtwrczy i twrczy. Poprzez dziaalno odtwrcz czowiek realizuje znane sobie zadania w znany sobie sposb, poprzez powtarzanie, reprodukowanie lub naladowanie, nie dochodzc w rezultacie do nowych dla siebie dowiadcze. Uwaga autorki skupia si zatem przede wszystkim na postawach twrczych, a szerzej transgresyjnych, poniewa, to wanie one stanowi wyraz dziaa autoedukacyjnych czowieka.

    Postawa twrcza jest to uksztatowana () waciwo poznawcza i charakterologiczna, wykazujca tendencj, nastawienie lub gotowo do przeksztacania wiata rzeczy, zjawisk, a take wasnej osobowoci.36 Postawa twrcza wedug Stanisawa Popka obejmuje sfer poznawcz i charakterologiczn. Pierwsza wynika z dyspozycji intelektualnych i wie si z moliwociami takimi jak: wysoka wraliwo, zdolno w postrzeganiu, zapamitywaniu, wytwarzaniu i przetwarzaniu informacji dziki wyobrani, intuicji i specyfice mylenia dywergencyjnego. T drug autor opisuje m.in. przez takie cechy jak: niezaleno, aktywno, witalizm, elastyczno, oryginalno, odwaga, samodzielno, otwarto, wysokie poczucie wartoci ja itp.

    Reasumujc, naley stwierdzi, e: Autoedukacja oznacza wasn prac jednostki nad urzeczywistnieniem siebie wedug jakiego ideau lub wzoru osobowego. Ten idea, jego wyobraenie lub przyjty wzr z otoczenia spoecznego czy przekazu kultury, odnosi si moe do jakich pojedynczych zakresw antycypowanej wasnej indywidualnoci, co jest czciej spotykane (np. do okrelonego zasobu wiedzy, umiejtnoci, sprawnoci, systemu wartoci), lub, co wystpuje rzadziej, jedynie w jakim zrbie, zarysie do jej caoci. Ksztatowanie si w wiadomoci jednostki ideau siebie czy internalizacja jakiego rozpoznanego wzoru i czynienie ich odniesieniami dla wasnych stara, by dane elementy (czy, w przypadku ideau, cay ich skonfigurowany splot) urzeczywistni w rozwijajcej si wasnej osobowoci, jest nastpstwem rnych inspiracji i motyww. Nastpuje on w procesie samopoznania i krystalizowania si indywidualnej orientacji ycia (samowiedza, samoocena i wiatopogld, ktry jest mniej czy bardziej sklaryfikowanym systemem uznawanych i odczuwanych wartoci).37

    35 Przytaczam za Tadeuszem Lewowickim, Indywidualizacja ksztacenia. Dydaktyka rnicowa.

    Warszawa 1977, s. 130 36 Zdolnoci i uzdolnienia twrcze podstawy teoretyczne. (w:) Popek (red.), Aktywno twrcza dzieci

    i modziey. Warszawa 1988, s. 27 37 D. Jankowski, Autoedukacja, op. cit., s. 232-233

  • 207 ______________________________________________________________________________________

    Autoedukacja a dziaania transgresyjne i adaptacyjne W niniejszym artykule przyjto zaoenie, e aktywno autoedukacyjna jest

    form dziaa transgresyjnych (psychologicznych, osobistych, indywidualnych, celowych). Przenoszc si na grunt psychologii, gwnie humanistycznej, pojcie dziaa transgresyjnych jest w opinii autorki rwnowane z takimi terminami jak: autokreacja i samorealizacja. Ponadto, dziaania autoedukacyjne funkcjonalnie powizane z transgresj, su zaplanowanemu ksztatowaniu postaw transgresyjnych (ekspansywno-twrczych i osobistych-twrczych).

    Rozpoczynajc rozwaania nad koncepcj transgresji naley stwierdzi, i dziaania transgresyjne () polegaj na tym, e czowiek wiadomie przekracza dotychczasowe granice materialne, spoeczne i symboliczne.38 Dziaania transgresyjne w wikszym stopniu uwarunkowane s przez czynniki podmiotowe, takie jak potrzeba poznawcza, ciekawo, zdziwienie i denie do doskonaoci czy duma z moliwoci przekraczania granic, ktrych nikt jeszcze nie przekroczy.39 Dziaania te rni si od aktywnoci adaptacyjnej, ktra nastawiona jest na utrzymanie dotychczasowego stanu rzeczy. Czowiek podejmuje j po to, aby, usun deficyt wartoci potrzebnych do ycia.40 Wane w niniejszym artykule jest zwrcenie uwagi na to, czym szczegowo rni si dziaania transgresyjne od dziaa ochronnych. Dziaania ochronne s rnorodne, dzieli si je na dwie zasadnicze kategorie. Do pierwszej z nich zaliczane s czynnoci zapobiegajce utracie typowych wartoci. Czowiek, ktry je podejmuje wykonuje operacje zapewniajce utrzymanie dotychczasowego stanu posiadania np. zachowuje wasne terytorium, ktre posiada. Kozielecki wskazuje, e bardziej powszechna jest druga kategoria dziaa ochronnych, ktrych celem jest likwidacja aktualnego deficytu wartoci, co przejawia si poprzez np. odzyskanie wolnoci, gdy jest ona ograniczona przez czynniki zewntrzne. Dziaania transgresyjne natomiast dzieli na ekspansywne i twrcze.41 Dziaania ekspansywne opieraj si na myleniu i podejmowaniu decyzji. Dziaania te, mog by skierowane ku sobie wtedy, gdy czowiek stara si przekroczy granice swoich moliwoci intelektualnych i wolicjonalnych.42 Dziaania twrcze s natomiast najbardziej specyficznym rodzajem transgresji prywatnych i publicznych. Dziki tym dziaaniom czowiek konstruuje narzdzia, rozwija nauk i filozofi.43

    Czowiek moe wykonywa dziaania twrcze dziki wrodzonym kompetencjom umysu. Umys ten jest zdolny nie tylko do asymilowania informacji zewntrznych, ale rwnie potrafi je tworzy. Umie formuowa nowe struktury abstrakcyjne, konstrukcje techniczne, czy nowe projekty autokreacyjne.44 Kozielecki twierdzi, i: Mimo i atwo mona wyrni ludzi zorientowanych na ekspansje i ludzi zorientowanych na innowacje, to jednak rnice midzy wyrnionymi kategoriami s jedynie wzgldne. Twrczo jest bowiem specyficznym rodzajem ekspansji: poszerza dotychczasowe granice poznania; rozwija kultur; rozbudowuje ludzki wiatopogld. Jednoczenie dziaania

    38 J. Kozielecki, Transgresja i kultura. Warszawa 1997, s. 43 39 J. Kozielecki, Transgresja,op. cit., s. 51 40 Ibidem, s. 51 41 J. Kozielecki, Koncepcja transgresyjna, op. cit., s. 45 42 J. Kozielecki, Transgresja, s. 54-55 43 J. Kozielecki J., Koncepcja transgresyjna, op. cit., s. 62 44 Ibidem, s. 80

  • 208 ______________________________________________________________________________________

    ekspansywne zawieraj pewne elementy innowacji. Zalenoci te, nie zmniejszaj jednak podstawowego znaczenia tego podziau.45 W miar podejmowania dziaa ekspansywnych i twrczych nastpuje przesunicie granicy osigni. Zjawisko to jest zupenie naturalne, poniewa wie si midzy innymi z tym, e dziaania transgresyjne (ja chc) funkcjonuj na innej zasadzie ni dziaania ochronne (ja musz).46 Inny jest zatem charakter motywacji owych dziaa w pierwszym jest to motywacja autoteliczna, w drugim instrumentalna.

    W zwizku z istot artykuu wydaje si zasadne rozrnienie transgresji psychologicznych i historycznych. Transgresje psychologiczne (prywatne lub zwyczajne) to dziaania ludzi, w ktrych przekraczaj oni granice swoich dotychczasowych osigni, wychodz poza przestrze, w ktrej toczyo si ich dotychczasowe osobiste ycie. Dziaania psychologiczne s transgresjami z punktu widzenia jednostki lub maej grupy. Transgresje psychologiczne dzieli si na ekspansywne i twrcze. Transgresje te nie tworz wartoci, ktre byyby nowe dla ludzkoci jednak s one wane z jednostkowego punktu widzenia. Zaspokajaj potrzeby i pragnienia jednostki, daj osobist satysfakcj, budz ciekawo poznawcz, wywouj zdziwienie i zwikszaj motywacj do dalszych ambitnych dokona. Ponadto, rozwijaj zdolnoci i umiejtnoci twrcze oraz ksztatuj osobowo.47 Transgresje historyczne (publiczne), polegaj na przekraczaniu przez czowieka granic, ktrych nikt jeszcze nie przeama, tworzeniu wartoci, ktrych nikt jeszcze nie stworzy. Transgresje te mog by ekspansywne lub twrcze. Do tego typu dziaa nale m.in. odkrycia geograficzne, osignicia naukowe czy opracowanie reform gospodarczych.48 Transgresje mog zachodzi w czterech wiatach, czyli mog by ukierunkowane ku ludziom, ku symbolom, ku rzeczom i ku sobie, wystpuj w dwch formach, jako dziaania twrcze i ekspansywne.49 Transgresje mona rwnie podzieli na indywidualne i zbiorowe. Pierwsze z nich s najbardziej znane i atwe do przedstawienia. W umyle jednostkowego sprawcy (Ja) powstaje projekt przekroczenia dotychczasowych granic symbolicznych; dziki silnej motywacji prbuje on urzeczywistni te zmiany.50 Drugie z nich maj charakter ponadindywidualny, zwizane s z My i s czsto dzieem kilku sprawcw.51

    Zdaniem autorki procesy osobowociotwrcze czowieka warunkowane s przez: system potrzeb, system wartoci, motywy postpowania, samoocen oraz przekonania, wynikiem ich jest postawa wzgldem dziaa autoedukacyjnych ujmowanych w niniejszej pracy, jako dziaania transgresyjne.

    Autoedukacja a potrzeby ludzkie Mona przyj, e osobowo jest to () centralny system integracji

    i regulacji czynnoci ludzi,52 na ktry skada si system przekona dotyczcych: ja, innych ludzi i relacji z nimi, wiata i wasnego ycia (poznawcze ujcie 45 Ibidem, s. 62 46 Ibidem, s. 49 47 Ibidem, s. 52-53 48 J. Kozielecki, Transgresjonizm. (w:) Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. Pilch (red.) Warszawa

    2005, s. 780 49 J. Kozielecki, Koncepcja transgresyjna, op. cit., s. 61 50 J. Kozielecki, Transgresja, op. cit., s. 56 51 Ibidem, s. 57 52 J. Reykowski, G. Kochaska, Szkice z teorii osobowoci. Warszawa 1980, s. 55

  • 209 ______________________________________________________________________________________

    osobowoci koncepcja Seymoura Epsteina53). Badanie osobowoci jest badaniem systemu, od ktrego to zaley sterowanie caym zbiorem mechanizmw systemu, dziki ktremu aktywno czowieka nie stanowi lunego nagromadzenia zmieniajcych si coraz to nowych czynnoci, lecz ma form zorganizowan, jest uporzdkowana w wiksze caoci, dziaania, ktre z kolei skadaj si na dziaalno yciow.54 Wskazuje si bowiem, e osobowo bdc rdem podmiotowych zachowa czowieka, w swoich poszczeglnych elementach skadowych staje si zarazem przedmiotem wasnego oddziaywania, ktrego celem jest ich uksztatowanie, rozwinicie, modyfikacja czy eliminacja, zgodnie z wasnym wyobraeniem o podanym ich stanie, rnym od stanu istniejcego.55

    Potrzeba psychiczna jest to cecha osobowoci, ktra suy przystosowaniu, samoregulacji i rozwojowi zarwno gatunku, jak i jednostki. Obuchowski uznaje, e () potrzeba jakiego przedmiotu Y jest waciwoci osobnika X, polegajc na tym, e osobnik X bez przedmiotu Y nie moe normalnie funkcjonowa. Znaczy to, e nie moe bez niej uzyska optymalnej sprawnoci w zachowaniu siebie i gatunku.56

    W opinii autorki najbardziej uyteczn hierarchi potrzeb stworzy Abraham H. Maslow, wedug ktrego osobowo jest tym, czym staje si w toku speniania celw, a rodzaje tych celw s wyznaczane przez potrzeby dane czowiekowi z przyrodzenia. Potrzeby tworz hierarchi, w ktrej zaspokojenie potrzeby niszej staje si warunkiem zaspokojenia potrzeby wyszej. Hierarchi potrzeb Maslowa opisuje pi ich kategorii, ktre obejmuj: potrzeby fizjologiczne, przynalenoci i mioci, godnoci i szacunku oraz samoaktualizacji.57 Ponadto Maslow przyj, i potrzeby ludzkie dziel si dodatkowo na dwie jakociowe kategorie: deficytu (niedoboru) i bycia (wzrostu). Pierwsze z nich su uzupenianiu naturalnych brakw powstaych w wyniku dziaalnoci czowieka, za drugie su jego doskonaleniu i rozwojowi. Potrzeby deficytu nisze, zwane homeostatycznymi, to te, ktrych zaspokojenie redukuje napicie, natomiast potrzeby bycia (heterostatyczne) zwykle powoduj, e ich zaspokojenie prowadzi do wzrostu napicia, ale rwnie do wzrostu bogactwa osobowoci. Potrzeby w ten sposb kwalifikowane nie pozostaj w stosunku hierarchicznym do siebie, gdy ludzie realizujc potrzeby deficytu, mog rwnolegle realizowa metapotrzeby.58

    53 S. Epstein, Cognitive-experiential self-theory. (w:) L. Pervin (red.), Handbook of personality theory

    and research. Theory and research. New York 1990a, s. 165-192; S. Epstein, Wartoci z perspektywy poznawczo-przeyciowej teorii ja. (w:) J. Reykowski, N. Eisenberg, E. Staub, Indywidualne i spoeczne wyznaczniki wartociowania. Wrocaw 1990b, s. 11-32; S. Epstein, Cognitive-experiential self-theory. Implications for developmental psychology. (w:) M. Gunnar, L.A. Sroufe (red.), Self-processes and development, Vol. 23. Minnesota Symposia on Child Psychology. Hillsdale 1991a, s. 79-123; S. Epstein, Cognitive-experiential self-theory. An integrative theory of personality. (w:) R. Curtis (red.), The relational self: Convergences in psychoanalysis and social psychology. New York 1991b, s. 111-137; S. Epstein, Conscious and unconscious self-esteem from the perspective of cognitive-experiential self-theory. (w:) M. H. Kernis (red.), Self-Esteem: Issues and answers. New York 2006, s. 69-76

    54 J. Reykowski, G. Kochaska, Szkice, op. cit., s. 55 55 Ibidem, s. 164 56 Przytaczam za: Stanisawem Siekiem, Wybrane Metody Badania Osobowoci. Warszawa 1983,

    s. 186 57 K. Obuchowski, Galaktyka potrzeb. Psychologia de ludzkich. Pozna 2000, s. 64-65 58 Ibidem, s. 70-71

  • 210 ______________________________________________________________________________________

    J. Kozielecki idc tokiem mylenia A. Maslowa mwi o potrzebach niedostatku

    i wzrostu oraz podkrela, e potrzeby wzrostu nigdy nie s w peni zaspokojone. We wspomnianej teorii transgresji autor zakada, e transgresje to dziaania, ktre s najczciej wiadome i intencjonalne i polegaj na przeamywaniu dotychczasowych granic moliwoci i osigni jednostki po to, aby zdoby nowe wartoci, a towarzyszy temu wczeniejsze zaspokojenie potrzeb.59 Autor ten kadzie rwnie nacisk na jeszcze jedn potrzeb, potrzeb hubrystyczn, ktra jest rozumiana, jako () trwae denie czowieka do potwierdzania i powikszania swojej wartoci (wanoci).60 Czowiek kierowany t potrzeb dy do wykazania swojej wyszoci nad innymi oraz doskonaoci, do popularnoci, sawy oraz rozgosu, przez co chce wzmocni pozytywny wizerunek wasnej osoby.61 Wedug autora potrzeba ta znajduje si na pograniczu potrzeb osobistych i spoecznych, gdy jest zwizana z yciem spoecznym poczucie wyszoci czy niszoci mona uksztatowa jedynie w wyniku porwna spoecznych midzyludzkich. Jednoczenie jednak przejawia si ona w deniu czowieka do doskonaoci, czyli jest niezalena od opinii innych ludzi.62 Wan rol w zaspakajaniu potrzeby hubrystycznej peni reakcje spoeczne (komunikat spoeczny), jak rwnie druga forma tej potrzeby, czyli denie do doskonaoci, dziki ktremu czowiek potwierdza lub wzmacnia swoj warto poprzez stae polepszanie jakoci swoich dokona w oparciu o wewntrzne standardy doskonaoci, ktre jednostka sama tworzy i ktrych osigniecie wpywa na zaspokojenie potrzeby.63

    Autoedukacja a transgresja i system wartoci Jak wynika z definicji transgresji, czowiek przeamuje granice swoich

    moliwoci po to, aby zdoby nowe wartoci. Wartoci te moe osign, poniewa stanowi o tym cel jego de jak rwnie hierarchia wartoci, ktra sprawia, e pewne elementy rzeczywistoci wydaj si bardziej cenne od pozostaych. Warto definiowana jest jako: () to wszystko, co uchodzi za wane i cenne dla jednostki i spoeczestwa oraz jest godne podania, co czy si z pozytywnymi przeyciami i stanowi jednoczenie cel de ludzkich.64 Wartoci to idee, przekonania, ideay, ale te przedmioty materialne uznawane przez spoeczestwo i jednostk za szczeglnie cenne.65 Milton Rokeach uzna, e wartoci to swoiste przekonania, za system wartoci to trwaa organizacja przekona o preferowanych sposobach postpowania lub ostatecznych stanach egzystencji, rozkadajca si wzdu kontinuum wzgldnej wanoci. System wartoci w tym ujciu mona sprowadzi do dwch gwnych grup wartoci, wyodrbnionych z oglnego systemu przekona czowieka.66 Do tych grup nale: wartoci ostateczne i instrumentalne. System wartoci ostatecznych dotyczy

    59 J. Kozielecki J, Transgresjonizm, op. cit., s. 780 60 Ibidem, s. 119 61 Ibidem, s. 781 62 Ibidem, s. 122 63 Ibidem, s. 120-121 64 Kontestacje pedagogiczne. (w:) liwerski (red.), Pedagogika wobec wartoci. Krakw 1993, s. 125 65 Kowalska I., Wartoci w wychowaniu. (w:) Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. Pilch (red.)

    Warszawa 2005, s. 39 66 P. Brzozowski, Skala Wartoci (SW). Polska adaptacja Value Survey M. Rokeacha. Podrcznik.

    Warszawa 1989, s. 83

  • 211 ______________________________________________________________________________________

    najwaniejszych celw w yciu czowieka. Wrd nich Rokeach wyrnia wartoci indywidualne (osobiste) oraz wartoci spoeczne. Do grupy wartoci spoecznych zalicza np. bezpieczestwo narodowe, pokj na wiecie i rwno, a do wartoci osobistych: bezpieczestwo rodziny, mdro, dojrzaa mio, dostatnie ycie itp. System wartoci instrumentalnych odnosi si do sposobw postpowania, czyli sposobw osigania celw. Rwnie w tej grupie Rokeach dokona podziau na dwie podgrupy: wartoci moralne i wartoci kompetencyjne. W skad wartoci moralnych wchodz takie wartoci jak: kochajcy, posuszny, uczciwy, odpowiedzialny, za kompetencyjnych: ambitny, intelektualista, logiczny, o szerokich horyzontach, obdarzony wyobrani.67

    Autoedukacja jako kreowanie Ja a wartoci jako przekonania W niniejszej artykule autorka przyja, e wartoci to przekonania, zatem

    przekonania s tu rozumiane, jako () reprezentacja poznawcza stanw rzeczy.68 Wystpuj w postaci stanw yciowych tu i teraz, sdw na temat tych stanw, bd w postaci sdw, jako skadnikw wiedzy jednostki, ktra ma charakter dyspozycji. W jednym i drugim przypadku specyficzn wasnoci przekona jest pewno, co do ich waloru poznawczego.69 Przekonania mona naby w toku zaspokojenia potrzeb w procesie uczenia si. S. Epstein w ramach poznawczo-dowiadczeniowej teorii Ja wyrni cztery potrzeby podstawowe, ktre dziaaj w ramach systemu dowiadczeniowego. Oprcz potrzeb S. Epstein wyrni rwnie cztery podstawowe przekonania, nabywane w toku realizacji potrzeb. Potrzeby i przekonania wpywaj bezporednio na myli, uczucia i zachowania czowieka, dlatego wanie trafnie odzwierciedlaj jego osobowo. Potrzeby i przekonania wchodz ze sob wzajemnie w interakcje.70 I tak w toku realizacji potrzeb (uzyskania przyjemnoci i unikania blu, zachowania stabilnego i spjnego systemu reprezentacji dowiadcze, kontaktu nawizania i potrzymania relacji z innymi, umacniania samooceny) jednostka moe naby okrelone przekonania, ktre dotycz wiata, innych ludzi, siebie swojej wartoci i oglnych sdw o kontroli nad yciem:71

    - () wiat jest rdem przyjemnoci i bezpieczestwa vs rdem blu i zagroenia;

    - () ycie jest sensowne, czyli przewidywalne, kontrolowane, sprawiedliwe vs bezsensowne, czyli nieprzewidywalne, niekontrolowane, niesprawiedliwe;

    - () ludzie s godni zaufania, pomocni i korzystnie oddziauj na samopoczucie vs niegodni zaufania, zagraajcy i powodujcy napicia;

    - () jestem osob wartociow, tzn. kompetentn, dobr i godn mioci vs bezwartociow, tzn. niekompetentn, z i niegodn mioci.72

    67 A. Jaworska, A. Matczak, J. Bitner, Skala Wartoci Rokeacha RVS. Polska normalizacja. Warszawa

    2011, s. 86-89 68 K. Krzyewski, Przekonanie. (w:) Sownik psychologii, Siuty (red.). Krakw 2005, s. 205 69 Ibidem, s. 205 70 Przytaczam za E. Wysock, Kwestionariusz Nastawie Intrapersonalnych, Interpersonalnych

    i Nastawie wobec wiata (KNII). Podrcznik testu dla uczniw szkoy gimnazjalnej. Krakw 2001, s. 8-9

    71 Przytaczam za J. Strelau i D. Doliski, Psychologia. Podrcznik Akademicki. Gdask 2008, s. 704 72 Ibidem, s. 704

  • 212 ______________________________________________________________________________________

    Przekonania te stanowi z jednej strony czynnik osobowociotwrczy,

    z drugiej za efekt uczenia si w toku nabywania dowiadcze z samym sob i otaczajcym wiatem. Generalnie jednak stanowi indywidualny czynnik decydujcy o podejmowaniu dziaa autoedukacyjnych oraz czynnik motywujcy vs demotywujcy do ich podejmowania.

    Autoedukacja a samoocena Niewtpliwie czynnikiem, ktry wpywa na rozwj osobowoci, a tym samym

    na postawy i dziaania autoedukacyjne, jest samoocena. Definiujc samoocen, Morris Rosenberg, wychodzi z zaoenia, e ludzie maj odmienne postawy wobec rnych obiektw, a wasne Ja jest jednym z tych obiektw. Samoocena jest, wic pozytywn lub negatywn postaw wobec Ja, rodzajem globalnej oceny siebie. Autor ten podkrela, e wysoka samoocena oznacza przekonanie, e jest si wystarczajco dobrym, wartociowym czowiekiem, co niekoniecznie wiadczy o tym, e osoba z wysok samoocen uwaa siebie za lepsz od innych. Niska samoocena oznacza niezadowolenie z siebie, odrzucenie wasnego Ja.73 W polskiej literaturze przedmiotu istnieje tendencja do podziau, wedle ktrego akcentowany jest emocjonalny lub poznawczy aspekt wymiaru percepcji wasnego Ja.74 Idc tym tokiem mylenia samoocena jest rozumiana jako przekonanie o wasnej wartoci, przejawianie szacunku wobec wasnej osoby i akceptacj siebie (poziom wysoki samoocena pozytywna, poziom niski samoocena negatywna). Jest to oszacowanie wasnej wartoci, lub postawa wobec samego siebie, stanowica wypadkow schematw Ja obejmujcych rne atrybuty: wygld fizyczny, inteligencj i zdolnoci, moralno, funkcjonowanie interpersonalne.75 Samoocena globalna skada si z sumy samoocen czstkowych, ktre obejmuj sfer poznawczo-intelektualn (przekonanie o wasnej inteligencji), fizyczn (przekonanie o wasnej atrakcyjnoci fizycznej), spoeczno-moraln (przekonanie o wasnej atrakcyjnoci interpersonalnej i prawoci etycznej), charakterologiczn (przekonanie o pozytywnych cechach charakteru).76

    W tym kontekcie, z perspektywy pedagogicznego ujcia autoedukacji wane jest ksztatowanie przekona o sobie (samooceny), jako czynnika bezporednio decydujcego o podejmowaniu dziaa autoedukacyjnych (osobotwrczych), we wszystkich sferach stanowicych elementy obrazu siebie.

    Autoedukacja w kontekcie rde motywacji do dziaa

    autokreacyjnych Kolejnym czynnikiem osobotwrczym jest motywacja, pojmowana jako ()

    og motyww wystpujcych aktualnie u danej jednostki, za motywy ujmuje si jako swoisty stan organizmu pobudzajcy osobnika do dziaania, ktre ma zaspokoi jak potrzeb.77 Psychologowie termin motywacja stosuj do opisu mechanizmw odpowiedzialnych za uruchamianie, ukierunkowanie,

    73 Przytaczam za M. aguna, K. Lachowicz-Tabaczek, I. Dzwonkowska, Skala samooceny SES Morisa

    Rosenberga polska adaptacja metody, Psychologia Spoeczna 2007, nr 02 (04), s. 164 74 Ibidem, s. 164-165 75 E. Wysocka, Kwestionariusz Nastawie Intrapersonalnych, op. cit., s. 28 76 Ibidem, s. 28 77 W. Oko W, Nauczanie problemowe we wspczesnej szkole. Warszawa 1975, s. 178

  • 213 ______________________________________________________________________________________

    podtrzymywanie i zakoczenie zachowania. Motywacja w tym znaczeniu dotyczy mechanizmw zachowa prostych i zoonych, wewntrznych i zewntrznych, afektywnych i poznawczych.78 Opierajc si na koncepcji transgresji naley odnie si do motywacji wewntrznej i zewntrznej. Czowiek umotywowany zewntrznie dy do osignicia okrelonej rzeczy wartociowej, ktra znajduje si w rodowisku ekosojokulturowym. Kierujc si motywacj wewntrzn jednostka pragnie zaspokoi wasne zainteresowania i zamiowania, wasn ciekawo poznawcz i uczucia estetyczne. Samo mylenie i samo dziaanie daje tutaj przyjemno i poczucie spenienia. Uoglniajc, mona stwierdzi, e czowiek motywowany zewntrznie nie bierze pod uwag osignicia dobra, ktre znajduje si poza zadaniem, natomiast czowiek motywowany wewntrznie odczuwa satysfakcj z samego procesu pracy.79 Taka motywacja jest utosamiana z motywacj heterostatyczn, ktra tak jak motywacja homeostatyczna (dziaania ochronne) uruchamia dziaania transgresyjne. Motywacja ta, obejmuje ludzkie denia i aspiracje. Spenienie aspiracji jest w tym kontekcie bardzo istotne, poniewa oznacza przekraczanie dotychczasowych granic przez podmiot.80 O ile mwic o motywacji heterostatycznej uywa si pojcia aspiracji, o tyle do okrelenia motywacji homeostatycznej wykorzystuje si mechanizm funkcjonowania potrzeby. Potrzeba w tym kontekcie rozumiana jest, jako deficyt wartoci, std jest zaspokajana wycznie poprzez zdobycie okrelonych dbr, takich jak pokarm, bezpieczestwo czy dobra materialne. Potrzeba jest tu pojciem uytecznym jedynie w momencie, gdy zostaje zdefiniowana jako rozbieno midzy standardem a stanem aktualnym.81 Czasami okrela si motywacj homeostatyczn jako nisz, a motywacj heterostatyczn jako wysz. Jest to podejcie bdne, poniewa obie odgrywaj niezbywaln i niepowtarzaln rol w yciu czowieka. Bez pierwszej nie jest moliwe przystosowanie si czowieka do rodowiska, bez drugiej czowiek nie mgby budowa struktur kulturowych. Maslow podkrela, e poczenie obu typw motywacji potguje wrcz aktywno jednostki.82

    Poprzez motywacj heterostatyczn rozumiana jest motywacja poznawcza, ktr rzdz prawa wzrostu. W zasadzie nie zostaje ona nigdy zaspokojona, tak jak np. potrzeba pokarmu lub potrzeba bezpieczestwa. Jest to motywacja z natury niehedonistyczna, czowiek bowiem umotywowany w ten sposb tworzy i zdobywa informacje nie po to, aby otrzyma nagrod z zewntrz, ale dlatego, e prbuje zaspokoi wasn ciekawo, przey nieznane dotd dowiadczenie jest to zatem motywacja wewntrzna.83 Drugim rodzajem motywacji heterostatycznej jest motywacja hubrystyczna, ktra polega na () deniu do potwierdzenia i wzrostu wasnej wanoci. Dziki podejmowaniu ambitnych czynw, wykraczajcych poza dotychczasowe osignicia, czowiek podnosi swoje znaczenie, jako osoby.84

    78 W. ukasiewicz, Motywacja w najwaniejszych systemach teoretycznych. (w:) Psychologia.

    Podrcznik Akademicki. Gdask 2000, s. 427 79 J. Kozielecki, Transgresja, s. 131 80 J. Kozielecki, Koncepcja transgresyjna, op. cit., s. 151 81 Ibidem, s. 151-153 82 Ibidem, s. 155-156 83 Ibidem, s, 203-204 84 Ibidem, s. 175

  • 214 ______________________________________________________________________________________

    Autoedukacja modego pokolenia wyzwania i wskazania pedagogiczne W niniejszym artykule autorka koncentruje si na okresie ycia midzy

    16 a 25 r.. Jest to czas przypadajcy na okres pnej adolescencji i wczesnej dorosoci. Okres adolescencji (od 16 r..) jest to czas, w ktrym przemiany psychiczne zmierzaj w kierunku dojrzaej osobowoci, modzie staje si bardzie autonomiczna, jej postawy zaczynaj si stabilizowa i przyjmuj powoli posta wiatopogldu. Naley podkreli, e wzrasta rwnie krytycyzm w stosunku do samego siebie.85 Okres modoci (od 18 do 25-30 r.) rni si od adolescencji tym, e nastpuje tutaj stabilizacja wasnej tosamoci, pokonanie kryzysu tosamoci oraz zmierzenie si z rolami, jakie jednostka bdzie musiaa realizowa w przyszoci.86

    Przemiany cywilizacyjne, ekonomiczne, spoeczne, a w kocu skutki globalizacji sprawiy, e granica, ktra kiedy bya wyranie zarysowana pomidzy okresem adolescencji a okresem dorosoci (choby tej wczesnej) zasadniczo si zatara. Nie dziwi zatem fakt wprowadzenia fazy przejciowej midzy dorastaniem a wczesn dorosoci, zwanej wkraczaniem w doroso. Termin ten zosta wyoniony przez J. J. Arnetta i obejmuje okres od 18 r. do 25 r.., w ktrym modzi ludzie, cho s w podobnym wieku, mog istotnie rni si od siebie w sferze indywidualnej, rodzinnej, edukacyjnej i zawodowej. W tym miejscu naley podkreli, e rozwijajca si dopiero tosamo modych ludzi w obszarach: interakcji spoecznych, aktywnoci zawodowej oraz budowania wasnego wiatopogldu jest dla kadej jednostki indywidualna i wyznaczona przez wasne predyspozycje i aktywnoci.87

    Czas pnej adolescencji i wschodzcej, wyaniajcej si dorosoci, a wic okres przejciowy midzy adolescencj a dorosoci, w ktrym nastpuj dynamiczne zmiany w zakresie ksztatowania wasnej osobowoci, tosamoci, stosunku do siebie samego, wiata, wasnego ycia wasnej przyszoci s interesujce poznawczo. Zmiany te s ze wzgldw kulturowych wspczenie wielokierunkowe, niedookrelone, ale jednoczenie silnie motywowane tendencj do okrelenia siebie, a wic determinuj wiadomie podejmowane dziaania autokreacyjne i autoedukacyjne.

    Wnioski autoedukacja modego pokolenia a powinnoci pedagoga Prba definicyjnych rozstrzygni dotyczcych pedagogicznego

    i psychologicznego ujcia zjawiska autoedukacji, jest podstaw dokonywania eksploracji w obszarach wspczesnego wychowania i socjalizacji, albowiem niewtpliwie ze wzgldu na mylenie o rozwoju czowieka jako procesie caoyciowym, take procesy edukacyjne nie mog koczy si w jakim sztywno przyjtym momencie rozwoju, gdy czowiek musi sprosta rnym wyznaniom, zadaniom wynikajcym ze zmieniajcych si rl spoecznych i zmieniajcych si warunkw kulturowych. Konieczne jest zatem w procesie edukacji ksztatowanie pozytywnych postaw wobec dziaa autoedukacyjnych, rozbudzanie potrzeb 85 I. Obuchowska, Adolescencja, op. cit., s. 186-199 86 D. Boyd, H. Bee, Psychologia rozwoju czowieka. Pozna 2008, s. 44 87 Przytaczam za E. Gurb., Wczesna doroso. (w:) Psychologia rozwoju czowieka. Warszawa 2011,

    s. 287-289

  • 215 ______________________________________________________________________________________

    wzrostu, formowanie systemu wartoci sprzyjajcego rozwojowi, budzenie motywacji do aktywnoci transgresyjnej. Analizowane pojcia pozostaj ze sob w immanentnym zwizku, stanowic podstaw budowania modelu wspierajcego rozwj czowieka w taki sposb, by by on skonny podejmowa dziaania samoksztacce, samowychowujce przez cae ycie, a co stanowi dzi jeszcze tylko warto dodan, ale stajc si niezbywaln koniecznoci ksztatowanie postaw transgresyjnych, zarwno w obszarze indywidualnego doskonalenia, jak i doskonalenia wiata, w ktrym jednostka yje (transgresje prywatne i publiczne). Transgresyjno jako efekt autoedukacji jest niewtpliwie koniecznoci, w wiecie, ktry proponuje wielo rozwiza, za mniej daje moliwoci niejako nadanych z gry. Transgresyjno jest postaw jednostki sprawczej, sprawujcej kontrol nad sob, wasnym yciem, a take nad wiatem, w ktrym jednostka yj wszystkie te elementy (JA, WASNE YCIE, WIAT YCIA) musz by w sposb cigy ksztatowane, ale by to byo moliwe, czowiek musi mie potrzeb, motywacj i system wartoci, ktre sprzyjaj aktywnemu doskonaleniu siebie i wiata (dziaalno autoedukacyjna). Jak bowiem przekonuje Jzef Kozielecki: czowiek przyszoci bdzie transgresyjny, albo nie bdzie go wcale.

    Streszczenie Niniejszy artyku ma na celu prb przedstawienie postaw modziey

    wkraczajcej w doroso wobec wasnej aktywnoci autoedukacyjnej. W niniejszym artykule zostao przyjte, e aktywno autoedukacyjna stanowi form dziaa transgresyjnych. Rozwaania teoretyczne rozpoczyna charakterystyka autoedukacji, jako synteza procesw samowychowania, samoksztacenia i samonauczania oraz autokreacji i samorealizacji. Zagadnienia te, s przedstawiane w ujciu pedagogicznym jak rwnie w oparciu o teorie psychologiczne, gwnie teori transgresyjn czowieka Jzefa Kozieleckiego. W kolejnej czci artykuu nastpuje odwoanie do procesw osobowociotwrczych, ktre to uruchamiaj aktywno autoedukacyjn czowieka. Interesujce zagadnienia s ukazane w oparciu o faz rozwojow nazywan przez J. J. Arnetta wkraczaniem w doroso oraz jej okresy graniczne.

    Summary The aim of this article is to present different attitudes of young people

    entering the adulthood considering their self-educative activity. In this dissertation it was established, that self-educative activity stands as a form of transgressive action. The theoretical consideration begins with characteristics of self-education as a synthesis of the self-education and self-study processes as well as self-creation and self-realization. Those issues are shown from the pedagogical angle and are based on psychological theories, mainly human transgressive theory by Jzef Kozielecki. The following part of the article is dedicated to personality-creative processes, which launch the human self-educative activity. Interesting issues are shown based on development phase called entering the adulthood by J. J. Arnett and its boundary periods.

  • 216 ______________________________________________________________________________________

    Bibliografia 1. Baley S., Drogi samopoznania. Warszawa 1946 2. Boyd D., Bee H., Psychologia rozwoju czowieka. Pozna 2008 3. Brzozowski P., Skala Wartoci (SW). Polska adaptacja Value Survey

    M. Rokeacha. Podrcznik. Warszawa 1989 4. Epstein S., Cognitive-experiential self-theory, (w:) L. Pervin (red.),

    Handbook of personality theory and research. Theory and research. New York 1990a

    5. Epstein S., Cognitive-experiential self-theory. An integrative theory of personality. (w:) R. Curtis (red.), The relational self: Convergences in psychoanalysis and social psychology. New York 1991b

    6. Epstein S., Cognitive-experiential self-theory. Implications for developmental psychology. (w:) M. Gunnar & L. A. Sroufe (red.), Self- processes and development, Vol. 23. Minnesota Symposia on Child Psychology, Hillsdale 1991a

    7. Epstein S., Conscious and unconscious self-esteem from the perspective of cognitive-experiential self-theory. (w:) M. H. Kernis (red.), Self-Esteem: Issues and answers. New York 2006

    8. Epstein S., Wartoci z perspektywy poznawczo-przeyciowej teorii ja. (w:) J. Reykowski, N. Eisenberg, E. Staub, Indywidualne i spoeczne wyznaczniki wartociowania. Wrocaw 1990b

    9. Jankowski D., Autoedukacja. (w:) T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. Warszawa 2005

    10. Jankowski D., Autoedukacja wyzwaniem wspczesnoci. Toru 1999 11. Jankowski D., Pedagogika kultury. Studia i koncepcje. Krakw 2006 12. Jaworska A., Matczak A., Bitner J., Skala Wartoci Rokeacha RVS.

    Polska normalizacja. Warszawa 2011 13. Kowalska I., Wartoci w wychowaniu. (w:) T. Pilch (red.), Encyklopedia

    pedagogiczna XXI wieku. Warszawa 2005 14. Kozielecki J., Koncepcje psychologiczne czowieka. Warszawa 2000 15. Kozielecki J., Psychologiczna teoria samowiedzy. Warszawa 1981 16. Kozielecki J., Transgresja i kultura. Warszawa 1997 17. Kozielecki J., Transgresjonizm. (w:) T. Pilch (red.), Encyklopedia

    pedagogiczna XXI wieku. Warszawa 2005 18. Krzyewski K., Przekonanie. (w:) T. Siuta (red.), Sownik psychologii.

    Krakw 2005 19. Kupisiewicz Cz., Dydaktyka oglna. Warszawa 2000 20. Lewowicki T., Indywidualizacja ksztacenia. Dydaktyka rnicowa.

    Warszawa 1977 21. Ludwiczak S., Samoedykacja. Toru 2009 22. aguna M., Lachowicz-Tabaczek K., Dzwonkowska I., Skala samooceny

    SES Morrisa Rosenberga polska adaptacja metody, Psychologia Spoeczna 2007, nr 2(04)

    23. obocki M., Pedagogika wobec wartoci. (w:) T. liwerski (red.), Kontestacje pedagogiczne. Krakw 1993

    24. ukasiewicz W., Motywacja w najwaniejszych systemach teoretycznych. (w:) Psychologia. Podrcznik Akademicki, Tom 2. Gdask 2000

  • 217 ______________________________________________________________________________________

    25. Matwijw B., Ksztatowanie si czowieka w pedagogicznych koncepcjach

    XX wieku. Krakw 1994 26. Obuchowski K., Galaktyka potrzeb. Psychologia de ludzkich. Pozna

    2000 27. Oko W., Nauczanie problemowe we wspczesnej szkole. Warszawa

    1975 28. Palka S., Metodologia. Badania. Praktyka pedagogiczna. Gdask 2006 29. Pawlak J., Autokreacja. Psychologiczna analiza zjawiska i jego znaczenie

    dla rozwoju czowieka. Krakw 2009 30. Popek S., Zdolnoci i uzdolnienia twrcze podstawy teoretyczne.

    (w:) S. Popek (red.), Aktywno twrcza dzieci modziey. Warszawa 1988 31. Reber A. S., Reber E. S., Samorealizacja. (w:) I. Kurcz, K. Skaryska

    (red.), Sownik Psychologiczny. Warszawa 2008 32. Reykowski J., Z zagadnie psychologii motywacji. Warszawa 1977 33. Siek S., Wybrane metody badania osobowoci. Warszawa 1983 34. Strelau J., Doliski D., Psychologia. Podrcznik Akademicki. Gdask 2008 35. Wysocka E., Kwestionariusz Nastawie Intrapersonalnych,

    Interpersonalnych i Nastawie wobec wiata (KNII). Podrcznik testu dla uczniw szkoy gimnazjalnej. Krakw 2001