scriptie new

  • View
    237

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of scriptie new

De verbeelding van de Italiaanse keuken

De ikonografie van Italiaans eten in Nederlandin de tweede helft van de twintigste eeuw

7 juli 2005studentennummer 9953582Kathelijne EissesHembrugstraat 1621013 XC Amsterdam

Universiteit UtrechtFaculteit der LetterenTaal en CultuurstudiesIkonologieScriptiebegeleider Ghislain Kieft

"Vindt u het soms beneden uw stand mijn werk serieus te nemen,

omdat het naar sudderlapjes ruikt?"

-Pellegrino Artusi-

Dank je wel: Ghislain Kieft voor het aandragen van het onderwerp, de begeleiding en de cappuccinos;Jasper Smit voor de enthousiaste en praktische ondersteuning; Brigit Oomes voor de gezelligheid; GerbenButter voor de laatste loodjes; Jeroen Denters voor de lay-out en Beppe voor de sponsoring.

Inhoud

7 Inleiding9 Eetcultuur in Nederland en de introductie van pasta15 De jaren vijftig: zelfbediening en bloemkool met een papje19 De jaren zestig: vakantie en variatie27 De jaren zeventig: de pizzeria, de inruilaardappel en de spaghettikwestie35 De jaren tachtig: culinair of kant-en-klaar43 De jaren negentig: olijfolie en sfeer53 Besluit

55 Noten58 Afbeeldingen59 Titelbladen59 Recepten59 Extra afbeeldingen60 Literatuur

7

Inleiding

Vandaag de dag worden er in Nederland gerechten gegeten die van over de hele wereld afkomstig zijn.De Hollandse drie-eenheid van aardappelen, groente en vlees heeft plaatsgemaakt voor roti, sushi entapas. En van de best gentegreerde en meest gewaardeerde keukens in Nederland is de Italiaanse.Pastas en pizzas zijn een onmisbaar onderdeel van het Nederlandse dieet geworden. Televisiekoks englanzende kookboeken hebben Italiaans koken hip gemaakt. Ondertussen is olijfolie niet meer weg tedenken uit de keuken. Dat was vijftig jaar geleden wel anders. Er ligt een lange weg tussen de macaroni met kool en gekookteworst uit 1963 en de spaghetti con gamberi e carciofi uit de Allerhande van juni 2005. In advertenties voor Italiaanse levensmiddelen is goed te zien hoe Nederland langzaam maar zeker in deban raakt van de Italiaanse keuken. In ieder decennium wordt de Italiaanse keuken op een andere maniergegeten en verbeeld. De vluchtige aard van reclame maakt het medium bij uitstek geschikt om zulketijdsbeelden te illustreren. De verbeelding van de Italiaanse keuken in Nederlandse reclame heeft meer met Nederland te makendan met Itali. Hoe Italiaanse of pseudo-Italiaanse etenswaren afgebeeld worden, heeft niet alleen temaken met het beeld dat men in Nederland van Itali heeft, maar vooral met de manier waarop inNederland gegeten wordt.

In deze scriptie wordt een overzicht gegeven van de verbeelding van de Italiaanse keuken in Nederlandin de tweede helft van de twintigste eeuw in advertenties voor Italiaanse etenswaren. De centrale vraag is: Hoe wordt de Italiaanse keuken in Nederland verbeeld?Deelvragen: Welk beeld heeft men van Itali? Hoe worden Italiaanse levensmiddelen in de Nederlandsekeuken bereid? Hoe komen Nederlanders in contact met Italiaans eten? Hoe wordt er geadverteerd voorItaliaanse levensmiddelen, en wat is het belangrijkste verkoopargument? Wat zijn de belangrijkstebeeldelementen?

Het beeldmateriaal dat de kern vormt van deze scriptie zijn advertenties voor (pseudo) Italiaanseetenswaren zoals pasta, pastasaus, pizza en olijfolie. Andere bronnen zijn recepten en aanvullende infor-matie over Itali uit de tijdschriften Margriet, Avenue en Allerhande. De advertenties zijn verzameld uit dejaargangen 1953-2000 van Margriet, 1969-1995 van Avenue en 1984-2000 van Allerhande. Margriet is gebruikt omdat het een van de oudste damesbladen van Nederland is, en het lezeressenpu-bliek representatief is voor de Nederlandse bevolking. Avenue is het oudste glossy tijdschrift vanNederland. Het richtte zich op hoger opgeleide en trendgevoelige lezers. Deze twee bladen bedienensamen zowel de onder- en middenklasse als de bovenlaag van de bevolking. Het derde tijdschrift,Allerhande, is het gratis huisblad van Albert Heijn. Het is een marketinginstrument van Albert Heijn omklanten te informeren over nieuwe producten en om hun koop- en kookgedrag te benvloeden. Allerhandeheeft een breed bereik.De recepten en reclames in de drie bladen geven een indicatie van de waardering van de Italiaansekeuken. In Margriet zijn de recepten representatief voor de mate van acceptatie van buitenlands voedsel.De receptenrubriek is afgestemd op de huisvrouw en moeder die best eens iets anders wil koken, maarrekening heeft te houden met de smaak van man en kinderen. Uit de recepten en restaurants die inAvenue worden besproken blijkt wat modieus is of zal worden. Allerhande geeft inzicht in bredere trendsen in het supermarktaanbod.

De geschiedenis van de verbeelding van de Italiaanse keuken is verbonden met grote maatschappelijkeontwikkelingen in de twintigste eeuw. Zonder een overzicht van de ontwikkeling van de Nederlandse eet-cultuur kan de plaats van Italiaans eten daarbinnen niet beschreven worden. De eetcultuur in Nederlandis de afgelopen honderd jaar ingrijpend veranderd onder invloed van Wereldoorlogen, ontwikkelingen inde techniek en economische groei.In het eerste hoofdstuk worden de veranderingen in de eetcultuur in Nederland in de eerste helft van detwintigste eeuw geschetst, en worden de introductie en acceptatie van pasta in de Nederlandse keukenbehandeld.In de hoofdstukken daarna worden per decennium de relevante ontwikkelingen op maatschappelijk enculinair gebied en de gevolgen voor de verbeelding van de Italiaanse keuken uiteen gezet.

9

EETCULTUUR IN NEDERLAND

EN DE

INTRODUCTIE VAN PASTA

1110

Eetcultuur in Nederland en de introductie van pasta

De eetcultuur in de eerste helft van de twintigste eeuwDe veranderingen in wat wij eten, wanneer wij eten en waar wij eten zijn onlosmakelijk verbonden metgrote ontwikkelingen als de Industrile Revolutie, de twee Wereldoorlogen, de Wederopbouw en dedaaropvolgende welvaart. Deze ontwikkelingen hebben de textuur van het dagelijks leven ingrijpendveranderd.Rond 1900 zijn de industrialisering en de verstedelijking de belangrijkste factoren die de eetgewoontesbenvloeden. Door de komst van fabrieken trekt men van het platteland naar de steden. Nederland veran-dert van een land van boeren in een land van arbeiders. De dagelijkse kost is altijd sterk streekgebondengeweest, maar de verstedelijking zorgt er voor dat gerechten, producten en eetgewoontes in het heleland min of meer hetzelfde worden.1

De nieuwe werktijden in fabrieken en kantoren hebben als gevolg dat het tijd-stip waarop gegeten wordt verandert. Er is alleen tijd voor twee koude en nwarme maaltijd per dag, terwijl men vroeger meerdere warme en koude maaltijden at. Arbeiders en kan-toorbedienden eten tussen de middag niet meer thuis. Dit leidt er toe dat dewarme maaltijd van de middag naar de avond verschuift. Deze ontwikkelinggaat in de steden sneller dan op het platteland. In de stad kan men bovendiens middags in een cafetaria, melksalon of lunchroom eten. Het buitenshuis etenbeperkt zich tot de jaren zestig tot het middageten.2

Niet alleen wanneer en waar, ook wat men eet verandert. De productie van le-vensmiddelen moderniseert en industrialiseert. Er komen allerlei nieuwe en ver-vangende industrile producten op de markt, zoals jam, plokworst, vermicelli,slaolie en margarine. Levensmiddelen die eerst alleen binnen het bereik vanwelgestelde kringen lagen, zoals vlees, tarwebrood, suiker en chocolade, wordenook betaalbaar voor armere bevolkingsgroepen. In de steden komen alle lagenvan de bevolking in aanraking met de nieuwe producten. Op het plattelanddringt de modernisering van het assortiment slechts mondjesmaat door. Deregionale verschillen die van oudsher invloed hadden op de voedselkeuze eneetgewoontes blijven op het platteland langer gehandhaafd.

De trek naar de steden en de industrialisatie van het productieproces hebben als gevolg dat het voedseleen langere weg aflegt tussen producent en consument. Tussen boer en bord komen steeds meertussenstations. De oervorm van de voedselketen is de boer die zijn eigen verbouwde groente eet. Deketen verlengt zich met elke stap die het voedsel aflegt, zowel in de bewerking die het ondergaat als in dedistributie. Een goed voorbeeld is de fabricage van suiker. Het ruwe product, de suikerbiet, ondergaateen serie bewerkingen. De verkregen ruwsuiker wordt verder bewerkt tot stroop of geraffineerde suiker,die vervolgens wordt verwerkt in fabriekskoekjes. De koekjes worden verpakt en via kruideniers verkocht.Dit verlengen van de voedselketen neemt in de loop van de twintigste eeuw toe.De langere ketens hebben niet alleen als gevolg dat het aanbod en de bereikbaarheid van levensmiddelentoenemen, maar ook de kwaliteitsproblemen. Consumentenorganisaties, wetenschappers en de overheidproberen de kwaliteitsproblemen onder controle te krijgen met behulp van wetenschappelijke inzichtenen overheidsregulering. De grootste zorgen zijn de waarborg van hygine, de garanties voor zuivere waaren de voedingswaarde. De voedselschaarste tijdens de Eerste Wereldoorlog leidt tot grootschalige vervalsing van voedingsmid-delen. De surrogaten die op de markt verschijnen zijn vaak schadelijk voor de gezondheid door toevoe-ging van giftige conserveermiddelen en kleurstoffen. De noodzaak van kwaliteitscontrole blijkt des temeer. Uiteindelijk leiden de inspanningen om de voedselveiligheid te verbeteren tot de invoering van deWarenwet in 1919.

In de jaren twintig komt er een uitgebreid aanbod van verpakte en geconserveerde levensmiddelen op demarkt. De verpakking dient in eerste instantie om het product te bewaren en om het vervoer en de dis-tributie van voedingsmiddelen handiger en hyginischer te laten verlopen. De tweede functie van de ver-pakking is het verhogen van de naamsbekendheid van de fabrikant. De merknaam geeft eenkwaliteitswaarborg. De opkomst