of 140 /140
Poljoprivredni fakultet u Osijeku doc. dr. sc. Irena Rapčan BILINOGOJSTVO SISTEMATIKA, MORFOLOGIJA I AGROEKOLOGIJA VAŽNIJIH RATARSKIH KULTURA Priručnik za module „Bilinogojstvo“ i „Bilinogojstvo-praksa“ Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“ Osijek, 2014.

Poljoprivredni fakultet u Osijekunik... · 2020. 9. 14. · SISTEMATIKA, MORFOLOGIJA I ... tekstilna, farmaceutska, tekstilna industrija, industrija stočne hrane) sirovine biljnog

  • Upload
    others

  • View
    7

  • Download
    0

Embed Size (px)

Citation preview

  • Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    doc. dr. sc. Irena Rapčan

    BILINOGOJSTVO

    SISTEMATIKA, MORFOLOGIJA I AGROEKOLOGIJA VAŽNIJIH

    RATARSKIH KULTURA

    Priručnik za module „Bilinogojstvo“ i „Bilinogojstvo-praksa“

    Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Osijek, 2014.

  • SADRŽAJ

    BILINOGOJSTVO .............................................................................................. 1

    PODJELA RATARSKIH KULTURA ................................................................ 3

    ŽITARICE ........................................................................................................... 4

    BOTANIČKA PRIPADNOST I KLASIFIKACIJA ............................................ 4

    ZAJEDNIČKA SVOJSTVA ŽITARICA ............................................................ 6

    Morfološka svojstva ............................................................................................. 6

    Kemijski sastav zrna žitarica ................................................................................ 18

    Uporaba zrna žitarica ........................................................................................... 20

    Prerada zrna u brašno .......................................................................................... 21

    Biološka svojstva ................................................................................................. 22

    Polijeganje žitarica ............................................................................................... 34

    FENOLOŠKA, BIOLOŠKA I MORFOLOŠKA ZAPAŽANJA ......................... 36

    ISPITIVANJA SJEMENA ................................................................................... 36

    Kategorije sjemena ............................................................................................... 37

    Krupnoća sjemena i masa 1000 zrna .................................................................... 38

    Hektolitarska masa ............................................................................................... 38

    Čistoća zrna .......................................................................................................... 39

    Klijavost sjemena ................................................................................................. 40

    PŠENICA, Triticum sp. ........................................................................................ 41

    Uvod ..................................................................................................................... 41

    Podrijetlo i rasprostranjenost ............................................................................... 42

    Botanička pripadnost i klasifikacija ..................................................................... 42

    Važnost i uporaba ................................................................................................. 44

    Morfološke specifičnosti pšenice ......................................................................... 45

    Biološke specifičnosti pšenice ............................................................................. 51

    Fenološke faze ..................................................................................................... 51

    Stadiji razvoja ...................................................................................................... 55

    Etape organogeneze ............................................................................................. 56

    Agroekološki uvjeti uzgoja pšenice ..................................................................... 57

    Zahtjevi pšenice za vodom ................................................................................... 58

    Zahtjevi pšenice prema temperaturi ..................................................................... 58

    Zahtjevi pšenice prema svjetlosti ......................................................................... 59

    Zahtjevi pšenice prema tlu .................................................................................. 59

    Gnojidba pšenice ................................................................................................. 59

    Sjetva pšenice ...................................................................................................... 61

    KUKURUZ, Zea mays ......................................................................................... 63

    Uvod ..................................................................................................................... 63

    Podrijetlo i rasprostranjenost ............................................................................... 64

    Botanička pripadnost i klasifikacija ..................................................................... 64

    Sorte kukuruza ..................................................................................................... 66

  • Tipovi hibrida ...................................................................................................... 66

    Dužina vegetacije hibrida ..................................................................................... 66

    Naziv hibrida ........................................................................................................ 67

    Važnost i uporaba ................................................................................................. 68

    Morfološke specifičnosti kukuruza ...................................................................... 69

    Kemijski sastav zrna kukuruza ............................................................................ 76

    Biološke specifičnosti kukuruza .......................................................................... 77

    Fenološke faze ..................................................................................................... 77

    Etape organogeneze ............................................................................................. 79

    Agroekološki uvjeti uzgoja kukuruza .................................................................. 81

    Zahtjevi kukuruza za vodom ................................................................................ 81

    Zahtjevi kukuruza prema temperaturi .................................................................. 82

    Zahtjevi kukuruza prema svjetlosti ...................................................................... 82

    Zahtjevi kukuruza prema tlu ................................................................................ 82

    ZRNATE MAHUNARKE ................................................................................... 83

    SOJA, Glycine max .............................................................................................. 83

    Uvod ..................................................................................................................... 83

    Podrijetlo i rasprostranjenost ............................................................................... 83

    Botanička pripadnost i klasifikacija .................................................................... 84

    Važnost i uporaba ................................................................................................ 85

    Morfološka svojstva ............................................................................................ 86

    Bakterizacija sjemena soje ................................................................................... 92

    Biološka svojstva ................................................................................................. 92

    Faze razvoja soje .................................................................................................. 92

    Agroekološki uvjeti uzgoja soje ........................................................................... 94

    Zahtjevi soje za vodom ........................................................................................ 94

    Zahtjevi soje prema temperaturi .......................................................................... 94

    Zahtjevi soje prema svjetlosti .............................................................................. 94

    Zahtjevi soje prema tlu ......................................................................................... 95

    INDUSTRIJSKO BILJE ...................................................................................... 96

    BILJKE ZA DOBIVANJE ŠEĆERA, ŠKROBA I ALKOHOLA ...................... 96

    ŠEĆERNA REPA, Beta vulgaris ......................................................................... 96

    Uvod ..................................................................................................................... 96

    Podrijetlo i rasprostranjenost ............................................................................... 96

    Botanička pripadnost i klasifikacija ..................................................................... 97

    Važnost i uporaba ................................................................................................. 98

    Morfološka svojstva ............................................................................................ 98

    Tipovi šećerne repe ............................................................................................. 105

    Biološka svojstva ................................................................................................. 106

    Agroekološki uvjeti uzgoja šećerne repe ............................................................. 108

    Zahtjevi šećerne repe za vodom ........................................................................... 108

    Zahtjevi šećerne repe prema temperaturi ............................................................. 108

    Zahtjevi šećerne repe prema svjetlosti ................................................................. 108

    Zahtjevi šećerne repe prema tlu ........................................................................... 108

    Kemijski sastav korijena šećerne repe ................................................................. 109

  • Tretiranje sjemena šećerne repe prije sjetve ........................................................ 111

    Kakvoća sjemena šećerne repe ............................................................................ 112

    Utvrđivanje težine 1000 kvržica .......................................................................... 113

    Ispitivanje klijavosti ............................................................................................. 113

    Izračunavanje norme sjetve .................................................................................. 114

    Utvrđivanje biološkog prinosa ............................................................................ 115

    ULJARICE ........................................................................................................... 115

    SUNCOKRET, Helianthus annus ........................................................................ 116

    Uvod ..................................................................................................................... 116

    Podrijetlo i rasprostranjenost ............................................................................... 116

    Botanička pripadnost i klasifikacija ..................................................................... 117

    Važnost i uporaba ................................................................................................ 118

    Morfološka svojstva ............................................................................................. 118

    Biološka svojstva ................................................................................................. 122

    Agroekološki uvjeti uzgoja suncokreta ................................................................ 123

    Zahtjevi suncokreta za vodom ............................................................................. 123

    Zahtjevi suncokreta prema temperaturi ................................................................ 124

    Zahtjevi suncokreta prema svjetlosti ................................................................... 124

    Zahtjevi suncokreta prema tlu .............................................................................. 124

    Određivanje panciranosti suncokreta ................................................................... 124

    KRMNO BILJE ................................................................................................... 126

    LUCERNA, Medicago sp. ................................................................................... 126

    Uvod ..................................................................................................................... 126

    Podrijetlo i rasprostranjenost ............................................................................... 126

    Botanička pripadnost i klasifikacija ..................................................................... 126

    Važnost i uporaba ................................................................................................. 127

    Morfološka svojstva ............................................................................................. 128

    Biološka svojstva ................................................................................................. 133

    Agroekološki uvjeti uzgoja lucerne ..................................................................... 134

    Zahtjevi lucerne za vodom ................................................................................... 134

    Zahtjevi lucerne prema temperaturi ..................................................................... 134

    Zahtjevi lucerne prema svjetlosti ......................................................................... 135

    Zahtjevi lucerne prema tlu ................................................................................... 135

    LITERATURA ..................................................................................................... 136

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    1

    B I L I N O G O J S T V O

    Bilinogojstvo je uzgoj kulturnog bilja u svrhu dobivanja određenih proizvoda. Ovaj

    uzgoj stanovništvu osigurava prehrambene proizvode, stočarstvu krmu potrebnu za uzgoj

    stoke, a industriji (prehrambena, tekstilna, farmaceutska, tekstilna industrija, industrija

    stočne hrane) sirovine biljnog podrijetla. Bilinogojstvo u širem smislu obuhvaća:

    - specijalno ratarstvo

    - povrtlarstvo

    - livadarstvo

    - cvjećarstvo

    - voćarstvo

    - vinogradarstvo.

    Specijalno ratarstvo je znanost čiji je glavni zadatak ispitivanje utjecaja i

    djelovanja pojedinih agrotehničkih mjera na rast, razvoj i prirod oraničnog bilja. Osim

    toga, proučava sistematiku oraničnih biljaka, njihovo podrijetlo i geografsku

    rasprostranjenost te ispituje biološka, fiziološka i ekološka svojstva biljaka.

    Čovjek se od pamtivijeka bavi uzgojem bilja. Ratarstvo potječe iz sredine kamenog

    doba, kada je čovjek obrađivao zemlju najprimitivnijim oruđem, a kasnije i korištenjem

    udomaćenih životinja u obavljanju radova na zemlji. S vremenom je stjecao sve više

    znanja i iskustva, pa su se i uzgoj bilja i proizvodnja hrane povećavali. Uz znanje o

    agrotehničkim mjerama i zahtjevima kultura za biotskim i abiotskim čimbenicima,

    poljoprivredna proizvodnja u 20. stoljeću poprimila je oblik industrijske proizvodnje.

    Danas na svijetu ima oko 13,4 milijarde hektara obradivih površina. Od toga 1,5

    milijardi hektara zauzimaju oranice i višegodišnji nasadi, a 3,2 milijarde hektara livade i

    pašnjaci. U Republici Hrvatskoj postoji oko 1,3 milijuna poljoprivrednih površina, od čega

    oranice zauzimaju oko 70%.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    2

    Poljoprivredne se površine sve više smanjuju iz različitih razloga, a isto tako se i ne

    obrađuju površine pogodne za uzgoj bilja. S druge strane, potrebe za hranom su sve veće

    zbog stalnog porasta ljudske populacije.

    Razlikuju se dva oblika ratarstva: ekstenzivno i intenzivno. Ekstenzivno ratarstvo je

    ono pri kojem se proizvodnja hrane povećava na račun povećanja obradivih površina. Pri

    intenzivnom ratarstvu proizvodnja se hrane povećava uvođenjem novih ulaganja rada i

    sredstava, tj. mehanizacijom, melioracijama, gnojidbama, agrotehničkim mjerama, novim

    sortimentom i drugo.

    U zavisnosti od prirodnih uvjeta, razvile su se i različite vrste ratarstva:

    - stabilno ratarstvo – primjenjuje se u predjelima s dovoljno oborina koje su relativno

    povoljno raspoređene, tako da povoljni uvjeti i klime i tla omogućuju uzgoj ratarskih,

    industrijskih, krmnih i drugih kultura bez uporabe umjetnog navodnjavanja

    - nestabilno (suho) ratarstvo –uglavnom se nalazi u područjima s nedovoljno i nepovoljno

    raspoređenim oborinama, pa se uzgajaju kulture otporne na sušu, ali uz velika kolebanja u

    prinosima

    - ratarstvo s navodnjavanjem – obuhvaća pustinjske, polupustinjske i sušne regije, koje se

    odlikuju neznatnim količinama oborina i viškom topline, što uvjetuje jako isparavanje

    vlage i pregrijavanje zraka i tla; uzgoj kultura i proizvodnja hrane mogući su samo uz

    umjetno navodnjavanje

    - planinsko ratarstvo –primjenjuje se u planinskim područjima na slabo razvijenim

    skeletnim tlima visoke prirodne plodnosti, među kotlinama i na padinama, uz obavezne

    mjere sprječavanja procesa erozije tla (oranje poprijeko na nagib, uzgoj višegodišnjih trava

    i jednogodišnjih kultura dobro prilagođenih planinskimm uvjetima, terasiranje)

    - polarno ratarstvo – predstavlja uzgoj kultura u pripolarnim uvjetima na južnim i

    jugozapadnim padinama, uz krčenje, skupljanje kamenja, isušivanje, navodnjavanje, odabir

    ranih kultura otpornih na niske temperature i druge agrotehničke mjere koje povećavaju

    prinose kultura poput povrća, višegodišnjih trava, ječma i ostalih.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    3

    PODJELA RATARSKIH KULTURA

    Podjela ratarskih kultura, radi njihovog lakšeg proučavanja, može se izvršiti na

    temelju različitih načela, a najčešće su podjele prema botaničkoj pripadnosti, načinu uzgoja

    i načinu uporabe. Upravo se ovo posljednje načelo smatra najvažnijim pa se prema uporabi

    ratarske kulture dijele u skupine i podskupine:

    1. Žitarice ili zrnate škrobne biljke

    2. Zrnate mahunarke

    3. Industrijsko bilje

    3.1. Biljke za proizvodnju šećera, škroba i alkohola

    3.2. Biljke za proizvodnju ulja

    3.3. Biljke za proizvodnju vlakana

    3.4. Ostalo industrijsko bilje (duhan, hmelj)

    4. Krmno bilje

    4.1. Krmno bilje na oranicama

    4.2. Krmno bilje na prirodnim travnjacima

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    4

    ŽITARICE

    Žitarice su, sa stanovišta ishrane ljudi, najznačajnija skupina biljaka, kako među

    višim biljkama, tako i među ratarskim kulturama.

    BOTANIČKA PRIPADNOST I KLASIFIKACIJA

    Žitarice pripadaju porodici trava (lat. Poaceae), izuzev heljde, koja pripada

    porodici dvornjaka (lat. Polygonaceae). Na osnovi morfoloških i bioloških svojstava te

    načina uzgoja, dijele se u dvije velike skupine:

    1. Prave, strne ili bijele žitarice:

    - Triticum sp., pšenica

    - Secale cereale, raž

    - Hordeum sativum, ječam

    - Avena sativa, zob

    - Triticale, pšenoraž

    2. Prosolike ili žute žitarice i heljda:

    - Zea mays, kukuruz

    - Panicum sp., proso

    - Sorghum vulgare (Andropogon sorghum), sirak

    - Oryza sativa, riža

    - Fagopyrum esculentum, heljda

    Prave su žitarice biljke umjerenog klimata, a uzgajaju se kao ozimi i jari usjevi, dok su

    prosolike žitarice biljke toplog klimata i uzgajaju se samo kao jari usjevi.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    5

    Heljda se od ostalih žitarica, zbog pripadnosti drugoj botaničkoj porodici, razlikuje

    po morfološkim svojstvima. Tako heljda ima vretenast korijen, srcolike listove, a u pazuhu

    lista izbija grančica s cvjetovima klasične građe (imaju latice). U cvijetu razvija osam

    prašnika, a plod je oraščić trokutastog oblika, ali je sjemenka po svojem kemijskom

    sastavu slična plodu ostalih žitarica. Heljda ima samo jare forme, uzgaja se kao postrni

    usjev na daleko manje površina nego ostale žitarice. Razlike između pravih i prosolikih

    žitarica prema morfološkim i biološkim svojstvima te načinu uzgoja dane su u tablici 1.

    Tablica 1. Razlike između pravih i prosolikih žitarica

    Prave žitarice Prosolike žitarice

    1. Na trbušnoj strani zrno ima jasno

    izraženu uzdužnu brazdicu.

    1. Uzdužna brazdica na zrnu ne postoji.

    2. Zrno klija s nekoliko klicinih

    korjenčića.

    2. Zrno klija samo s jednim klicinim

    korjenčićem.

    3. Stabljika ima manji broj članaka,

    koljenca su jače izražena, šuplja je.

    3. Stabljika ima veći broj članaka, koljenca su

    slabije izražena, ispunjena je parenhimom.

    4. List je manji (uži i kraći). 4. List je veći (širi i duži).

    5. U klasićima su bolje razvijeni donji

    cvjetovi.

    5. U klasićima su bolje razvijeni gornji

    cvjetovi.

    6. Cvat je klas, osim kod zobi (metlica). 6. Cvat je metlica (kod kukuruza metlica i

    klip).

    7. Biljke dugog dana. 7. Biljke kratkog dana.

    8. Potreba je za toplinom manja. 8. Potreba je za toplinom veća.

    9. Potreba je za vlagom veća. 9. Potreba je za vlagom manja.

    10. Porast je u početnim fazama brži. 10. Porast je u početnim fazama usporen.

    11. Postoje ozime i jare forme. 11. Postoje samo jare forme.

    12. Usjevi guste sjetve. 12. Usjevi rijetke sjetve (okopavine).

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    6

    ZAJEDNIČKA SVOJSTVA ŽITARICA

    Ova svojstva odnose se na sve žitarice, osim heljde. Pored sličnosti u općim

    karakteristikama građe pojedinih žitarica koje pripadaju dvjema skupinama, one se

    razlikuju po nizu svojstava. Navedene razlike omogućavaju raspoznavanje žitarica prve

    skupine (prave žitarice) u različitim fazama njihova razvoja. Žitarice druge skupine

    (prosolike žitarice) međusobno se razlikuju u još većoj mjeri.

    MORFOLOŠKA SVOJSTVA

    Korijen - žiličast je, kao i kod ostalih trava, a sastoji se od velikog broja korjenčića i žilica

    koje se granaju te na taj način prožimanju veliki volumen tla. Korijen prodire duboko u tlo,

    ali do različitih dubina u zavisnosti od vrste i kakvoće samog tla. U tablici 2. dane su

    orijentacijske vrijednosti dubina prodiranja korijena različitih žitarica.

    Tablica 2. Dubine prodiranja korijena različitih žitarica

    kultura dubina prodiranja korijena

    pšenica do 200 cm

    raž do 250 cm

    ječam do 150 cm

    zob do 150 cm

    kukuruz 250 - 300 cm

    sirak 250 - 300 cm

    proso 120 - 150 cm

    riža do 80 cm

    Međutim, najveći dio korijenovog sustava razvija se u oraničnom sloju do 35 cm dubine, a

    manji dio prodire u dublje slojeve.

    U okviru korijenovog sustava žitarica razlikuje se (slika 1.):

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    7

    1. Primarni (klicin, embrionalni) korijen - prodire vrlo duboko u tlo, a uloga mu je

    opskrba biljaka vodom. U klijanju se pojavljuje različit broj primarnih korjenčića kod

    različitih žitarica (prave žitarice klijaju s više primarnih korjenčića, a prosolike samo s

    jednim). Primarni korjenčići imaju svoje začetke u klicinom korjenčiću (lat. radicula). To

    je jedino korijenje do početka busanja.

    2. Sekundarni (adventivni) korijen - ne prodire tako duboko u tlo, a opskrbljuje biljke

    mineralnim tvarima. Izbija oko tri tjedna nakon nicanja iz koljenaca stabljike, koji se

    nalaze u tlu (obično onih najbliže površini tla). Kod nekih prosolikih žitarica (kukuruz,

    proso, sirak) sekundarno se korijenje razvija i iz nadzemnih koljenaca stabljike najbližih

    površini i naziva se "zračno" korijenje. Ovo korijenje gubi zelenu boju kada dođe u tlo

    (npr. zagrtanjem) i tada ima istu funkciju kao i sekundarno, tj. crpi hranjive tvari iz tla te

    učvršćuje biljku.

    Korijen pravih žitarica: Korijen kukuruza i sirka:

    1. Primarno korijenje 1. Primarno korijenje

    2. Mezokotil 2. Mezokotil

    3. Sekundarno korijenje 3. Sekundarno korijenje

    4. Zračno korijenje

    Slika 1. Shematski prikaz korijena pravih žitarica te kukuruza i sirka (izvor: vlastiti crtež)

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    8

    Na poprečnom presjeku korijena razlikuju se tri osnovne zone (slika 2.):

    1. Epiderma - nosi korijenove dlačice kojima korijen usvaja hranjive tvari (aktivni dio

    korijena), još se naziva epiblem ili rizoderma.

    2. Primarna kora - sastoji se od parenhimskih bezbojnih stanica i bogata je međustaničnim

    prostorima. Dijeli se na:

    a) egzodermu - nalazi se ispod epiderme i preuzima njenu funkciju ako ona nestane

    b) parenhim - vrlo razvijen sloj

    c) endodermu - unutrašnji sloj primarne kore.

    3. Centralni cilindar - sastoji se od nekoliko dijelova:

    a) pericikl - nalazi se ispod endoderme

    b) ksilem i floem - provodne su žile, ksilem provodi vodu i hranjive tvari od

    korijena prema zelenim dijelovima biljke, a floem prema korijenu asimilate

    c) radijalni provodni snopić.

    1. Primarna kora; 2. Centralni cilindar; 3. Epiderma; 4. Korijenove dlačice

    Slika 2. Unutrašnja građa korijena (izvor: vlastiti crtež)

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    9

    Stabljika - člankovita je, a sastoji se od koljenaca (lat. nodij) i članaka ili međukoljenaca

    (lat. internodij), kako je prikazano na slici 3. Po obliku je cilindrična i različite debljine, a

    po boji otvoreno do zatvoreno zelena u zavisnosti od vrste, sorte i hibrida, ali i uvjetima

    uzgoja. Debljina se stabljike uglavnom smanjuje od baze prema vrhu, odnosno donji članci

    su najdeblji, a gornji najtanji. Broj članaka različit je kod različitih žitarica:

    - pšenica, raž, ječam, proso i riža - 5 - 6 članaka

    - kukuruz i sirak - 8 - 12 članaka

    - tropski genotipovi kukuruza - i do 25 članaka.

    Dužina članaka raste od baze k vrhu stabljike (donji članci su kraći, gornji su duži), a

    jednaka je aritmetičkoj sredini susjednih članaka. Koljence je sastavljeno od koljenca vlati

    i lisnog čvora, a na mjestu koljenca nalazi se pregrada ili dijafragma, gdje se križaju

    provodni snopići. Stabljika raste interkalarno, odnosno svaki članak pri koljencu ima svoje

    tvorno tkivo na račun kojeg se izdužuje. Visina je stabljike različita kod različitih žitarica

    pa tako kod pšenice iznosi 60 - 70 cm (polupatuljaste sorte), kod raži 150 - 200 cm, dok

    kod kukuruza može biti i viša. Stabljika žitarica ima i sposobnost grananja, odnosno

    formiranja bočnih izdanaka. Ovo se svojstvo naziva busanje, a primarna stabljika sa svim

    izdancima naziva se bus.

    Unutrašnja građa stabljike žitarica primjer je praktičnosti arhitekture u biljnom

    svijetu, tj. kako se od malo materijala može napraviti čvrsto tkivo. Na poprečnom presjeku

    razlikuju se:

    1. Epiderma

    2. Asimilacijsko tkivo - sloj klorofilnog staničja

    3. Provodni snopići

    4. Sklerenhim - mehaničko tkivo

    5. Parenhim - osnovno tkivo, koje postoji samo kod prosolikih žitarica.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    10

    1. Stabljika; 2. Koljence stabljike; 3. Međukoljence stabljike

    Slika 3. Shematski prikaz stabljike žitarica (izvor: vlastiti crtež)

    List - sastoji se od lisnog rukavca (lat. usmina) i plojke (lat. lamina), a između tih osnovnih

    dijelova nalaze se jezičak (lat. ligula) i uške (lat. auriculae), kako je shematski prikazano

    na slici 4. Lisni rukavac obuhvaća stabljiku djelomično ili potpuno i štiti je od nepovoljnih

    utjecaja vanjske sredine. Obavijen je oko stabljike u vidu cijevi ili tube i obuhvaća

    stabljiku između dva koljenca, ali nije srastao za nju cijelom dužinom, već samo krajem

    donjeg dijela. Na mjestu gdje je srastao za stabljiku, gradi lisno koljence ili lisni čvor, koje

    se nalazi neposredno iznad koljenca stabljike (vlati), a iz kojega izrasta list. Ima zadaću

    podizati eventualno polegle vlati. Plojka je duga i linearna te predstavlja najvažniji dio lista

    za proces fotosinteze. Ima srednji nerv, različito razvijen kod različitih žitarica, npr. kod

    kukuruza je osobito razvijen, dok kod pravih žitarica nije. Kod pravih žitarica najznačaniji

    su gornji listovi, odnosno vršni list ili list zastavičar i drugi gornji list zbog nakupljanja

    hranjivih tvari u zrnu. Kod kukuruza najznačajniji su srednji listovi iz čijih pazušaca izlazi

    klip. Na prijelazu rukavca u ploju nalazi se jezičak, koji sprječava prodor vode i

    mikroorganizama između rukavca i stabljike. To je tanka bezbojna opnica koja čvrsto

    priliježe uz stabljiku. Uške se nalaze sa strane jezička, a razlike u njihovoj građi

    omogućuju razlikovanje pojedinih vrsta žitarica:

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    11

    - pšenica - slabo razvijen (kratak) jezičak i srednje izražene uške obrasle dlačicama

    - raž - kratak jezičak i srednje izražene uške bez dlačica

    - ječam - slabo razvijen jezičak, a uške su krupne, srpaste i križno se preklapaju

    - zob - jako razvijen i na krajevima nazubljen jezičak (najkrupniji), bez uški.

    Broj listova jednak je broju koljenaca stabljike na kojoj su raspoređeni spiralno.

    1. Plojka; 2. Stabljika; 3. Jezičak; 4. Lisni rukavac; 5. Uške

    Slika 4. Shematski prikaz dijelova lista žitarica (izvor: vlastiti crtež)

    Na poprečnom presjeku lista razlikuju se:

    1. Epiderma - štiti list

    2. Osnovno tkivo - asimilacijsko tkivo odnosno mezofil s provodnim snopićima koji su

    okruženi mehaničkim tkivom

    3. Epiderma.

    Cvat - različit je kod različitih žitarica. Pšenica, raž i ječam imaju klas, a zob, sirak, proso i

    riža metlicu, dok kukuruz ima dvovrsni cvat (klip i metlicu).

    Klas - cvat koji se sastoji od ovih dijelova:

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    12

    1. Klasno vreteno - članovite je građe, a sastoji se od koljenaca i jako zbliženih članaka,

    koji mogu biti postavljeni ravno jedan iznad drugog ili nasuprotno, formirajući cik-cak

    liniju. Klasno vreteno može biti glatko (pšenica) ili obraslo dlačicama (raž). Predstavlja

    produžetak vršnog članka stabljike (slika 5.).

    Slika 5. Shematski prikaz klasnog vretena (izvor: vlastiti crtež)

    2. Klasić – je jednostavna cvat koja zatvara jedan ili više cvjetova (slika 6.).

    1. Klasićeve pljeve; 2. Obuvenac; 3. Košuljica; 4. Prašnici; 5. Tučak

    Slika 6. Shematski prikaz klasića (izvor: vlastiti crtež)

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    13

    Za svaki članak klasnog vretena kod pšenice i raži vezan je samo jedan klasić, a kod ječma

    tri. S vanjske strane klasića su klasićeve pljeve (lat. glumae) koje su čvrste građe, kod

    pšenice široke, a kod ječma vrlo uske. Zatvaraju cvjetove. Nemaju svi klasići plodne

    cvjetove. Kod pšenice klasići u sredini klasa imaju do pet plodnih cvjetova, a na bazi i vrhu

    klasa klasići mogu biti i s neplodnim cvjetovima. Sterilitet je izražen zato što cvatnja ide

    od 1/3 klasa prema gore i tek onda cvate donja trećina pa cvatnja u sredini klasa počinje

    prije, odnosno ima više vremena za formiranje ploda. U klasiću cvatnja počinje od

    najdonjeg cvijeta prema gore, pa je donje zrno krupno, a gornje sitno.

    3. Cvijet - sastoji se od cvjetnih pljevica, pljevičica te prašnika i tučka. Obuvenac (lat.

    palea inferior) ili donja cvjetna pljevica je koritastog izgleda, nježne građe, kod osjatih

    žitarica nosi osje. Košuljica (lat. palea superior) ili gornja cvjetna pljevica još je nježnije

    građe, gotovo providna, ima karakteristična dva rebra na leđnoj strani. Pljevice imaju

    zaštitnu ulogu, naime one zatvaraju najvažnije dijelove cvijeta (prašnike i tučak). U bazi

    cvijeta s vanjske strane prašnika i ispod pljevica nalaze se pljevičice (lat. lodiculae), a

    omogućavaju lakše oprašivanje cvjetova na taj način, što u vrijeme cvatnje upijaju vodu i

    bubre te se pod njihovim pritiskom cvijet otvara i prašnici izlaze van. Na slici 7. dan je

    shematski prikaz cvijeta pšenice.

    1. Obuvenac; 2. Košuljica; 3. Tučak; 4. Prašničke niti s peludnicama

    Slika 7. Shematski prikaz cvijeta pšenice (izvor: vlastiti crtež)

    Broj cvjetova u klasiću različit je kod različitih vrsta žitarica pa tako pšenica može

    imati 1 - 5 (najčešće 3 - 4), raž 2 - 3, zob 1 - 4, ječam jedan, a kukuruz, proso i sirak dva

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    14

    cvijeta. Prašnici su muški spolni organi. Sve vrste žitarica imaju tri prašnika, s izuzetkom

    riže, koja ih ima šest, a heljda ima osam prašnika. Tučak je ženski spolni organ, a sastoji se

    od plodnice, te vrata i njuške tučka (slika 8.).

    6. Plodnica; 7. Pljevičice; 8. Njuška tučka

    Slika 8. Shematski prikaz tučka kod pšenice (izvor: vlastiti crtež)

    Metlica - je cvat koji se sastoji od ovih dijelova:

    1. Centralna os - produžetak je vršnog članka stabljike (analog klasnom vretenu).

    2. Bočne grane - su grančice, koje izbijaju iz pršljenova centralne osi, a imaju različit

    položaj na metlici te je ona više ili manje razgranata, što omogućuje razlikovanje vrsta te

    sorti i hibrida ovih žitarica.

    3. Klasić - identične je građe kao i klasić klasa. Klasići metlice nalaze se na kraju ogranaka

    bočnih grana.

    Klip - ženski je cvat kod kukuruza. Izrasta iz koljenca u pazuhu jednog od srednjih listova.

    Sastoji se od zadebljalog oklaska i na njemu raspoređenih ženskih klasića, drške klipa i

    listova komušine. Oklasak može biti konusnog ili cilindričnog oblika koji je bolji, jer su

    zrna ujednačenija po krupnoći. Boja može biti crvena ili bijela. Udjel oklaska varira od

    10,5% do 40% u klipu, a poželjniji je što manji udjel, jer je tada bolji randman. Ispunjen je

    srčikom, a između nje i epiderme su provodna tkiva okružena slojem sklerenhima i

    odrvenjelog parenhima. Na vanjskom dijelu oklasak ima udubljenja u kojima su parovi

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    15

    klasića slični muškim klasićima, ali klasićeve pljeve nisu tako razvijene, kratke su, kožaste

    i završavaju šiljasto te ne zatvaraju cvjetove. Unutar klasićevih pljeva su dva cvijeta, ali je

    plodan samo gornji, koji je na peteljci. Na klipu se uvijek javlja parni broj redova zrna, jer

    klasići, koji dolaze u paru, daju samo po jedno zrno. Raspored klasića od baze k vrhu klipa

    je spiralan, a spirala je jača ako je veći broj redova. Broj redova parova klasića je 2 - 15, a

    broj redi zrna 4 - 30, najčešće 8 - 24. Tučak ima plodnicu i dugi nitasti vrat čija dužina

    iznosi 2,5 - 4 cm (čak i više, ovisno o položaju cvijeta na klipu) te dvoperastu njušku. Vrat

    tučka (svila) najčešće je blijedozelene boje, pa zelene boje, a može biti crvenih i ljubičastih

    nijansi. Nakon oplodnje svila poprima smeđu boju i osuši se. Kada je vrat tučka potpuno

    razvijen, sastoji se od četiri reda stanica, koje zatvaraju međustanični kanal kroz kojeg će

    klijati zrno peludi. Svila može primiti pelud cijelom dužinom jer je obrasla dlačicama.

    Izbijanje svile naziva se cvatnja klipa ili svilanje i predstavlja sekundarni kriterij za

    određivanje vegetacije kukuruza. Omotač klipa (komušina) su listovi izmijenjenog oblika,

    odnosno to su rukavci pravih listova. Broj listova komušine jednak je broju listova na

    stabljici iznad klipa. Listovi komušine izrastaju iz članaka drške koja spaja klip sa

    stabljikom. Izvana su nasuprotno razmješteni, a idu ka klipu spiralno ili bez reda. Vanjski

    su listovi grublje građe, a unutrašnji gotovo poluprovidni. Imaju zaštitnu ulogu (štite zrna

    od mraza i štetnika). Komušina je više ili manje priljubljena, a zatvara klip u potpunosti ili

    vrh klipa ostaje otvoren. Čvrstoća držanja komušine ima praktično značenje za berbu.

    Visina nasađenosti klipa na stabljici ovisi o hibridu, pa tako kasni hibridi imaju visoku

    stabljiku, pa je i viša nasađenost klipa i obrnuto. Niža nasađenost uvjetuje nakupljanje

    vlage, a kod previsoke nasađenosti u oluji se stabljike lako izvaljuju. Optimalna nasađenost

    klipa iznosi 80 - 100 (120) cm. Dominiraju jednoklipni hibridi, mada postoje i hibridi koji

    naginju dvoklipnosti. Drugi je klip niži i vlažniji od prvog, što je problem kod

    uskladištenja, jer takvi klipovi predstavljaju izvor zaraze.

    Plod - je zrno (lat. caryopsis), botanički rečeno pšeno ili sjemenka, a predstavlja

    jednosjemeni plod. Na vrhu zrna kod pravih žitarica nalazi se bradica, koja se sastoji od

    dlačica, a one mogu biti duže ili kraće, gušće ili rijeđe. Na trbušnoj strani zrna pravih

    žitarica postoji manje ili više duboka brazdica, koja ide cijelom dužinom zrna. Brazdica i

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    16

    bradica kod prosolikih žitarica ne postoje. U bazi zrna (gledano onako kako zrno stoji u

    klasiću) nešto s leđne strane u obliku ožiljka vidljiva je klica. Kod nekih žitarica pljevice

    (obuvenac i košuljica) nisu srasle za zrno niti ga omotavaju, tj. slobodne su (većina vrsta

    pšenice, raž, kukuruz) i takav se plod naziva "goli", a kod drugih su žitarica srasle za zrno

    (ječam, riža) ili ga omotavaju (zob, proso, sirak i neke vrste pšenice) te se takav plod

    naziva "pljevičasti".

    Zrno se sastoji od tri osnovna dijela:

    1. Omotač zrna - vanjski je dio, zaštićuje klicu, ali i upija vodu neophodnu za bubrenje i

    klijanje, a na kraju vegetacije otpušta se voda iz zrna putem omotača. Sastoji se od:

    a) perikarpa - vanjski je dio omotača nastao od stijenki plodnice

    b) perisperma (sjemenjača ili testa) - unutrašnji je dio omotača nastao od stijenki

    sjemenog zametka.

    2. Endosperm - dio je zrna, koji u cijelini predstavlja uskladištenu organsku tvar, a sastoji

    se od:

    a) aleuronskog sloja - periferni je dio endosperma, a građen od stanica debelih

    stijenki dosta pravilnog oblika koje su ispunjene aleuronskim zrncima (u

    kemijskom pogledu bjelančevinste tvari). Tu je i pigment ksantofil, koji ovom sloju

    daje žućkastu boju, zatim enzim dijastaza, koji ima značajnu ulogu pri klijanju

    sjemena, te nešto ulja, kojima se pripisuje zaštita od vlage. Kod pšenice i raži ovaj se

    sloj sastoji od jednog reda stanica, a kod ječma od više redova

    b) unutrašnjeg endosperma - dio je endosperma koji se nalazi ispod

    aleuronskog sloja, a sastoji se od krupnih stanica tankih stijenki i

    nepravilnog oblika. Stanice su ispunjene škrobnim zrncima u čijim se

    međuprostorima nalaze rezervne bjelančevine.

    3. Klica (embrio) - najvažniji je dio zrna, jer predstavlja buduću biljku, a dijeli se na:

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    17

    a) korijenak, klicin korjenčić (lat. radicula) - začetak je primarnog

    korijena

    b) stabalce (lat. plumula) - začetak je stabljike sa svim njenim dijelovima

    (listovi i cvat), npr. kotiledon (lat. cotyledon) ili supka prvi je listić koji se razvija

    na stabalcu, a između njega i listića (koleoptile) razvija se izduženi dio osi nazvan

    mezokotil

    c) štitić (lat. scutellum) - polupropusna je opna kojom klica naliježe na

    endosperm i kroz koju cirkuliraju hranjive tvari koje klica koristi

    u ishrani

    d) listić (lat. coleoptila) - šiljati je listić koji pokriva stabalce štiteći ga pri

    nicanju. Šiljatost omogućava lakši proboj kroz tlo. Kada listić izbije

    na površinu tla, on se otvara, tj. uzdužno pukne i kroz tu pukotinu

    izlazi prvi pravi zeleni list biljke, što predstavlja nicanje. Listić ne izlazi van pri

    direktnom sunčevom svjetlu.

    Na slikama 9. i 10. dani su shematski prikazi uzdužnog i poprečnog presjeka zrna.

    1. Bradica; 2. Slojevi omotača; 3. Aleuronski sloj; 4. Unutrašnji endosperm; 5. Klica

    Slika 9. Shematski prikaz uzdužnog presjeka zrna (izvor: vlastiti crtež)

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    18

    1. Slojevi omotača; 2. Aleuronski sloj; 3. Unutrašnji endosperm

    Slika 10. Shematski prikaz poprečnog presjeka zrna (izvor: vlastiti crtež)

    KEMIJSKI SASTAV ZRNA ŽITARICA

    Iako su zrna žitarica po kemijskom sastavu poprilično slična, ipak postoje

    odstupanja u pogledu sadržaja glavnih sastojaka, ne samo pojedinih vrsta, već i između

    sorti, odnosno hibrida iste vrste ovisno o agroekološkim uvjetima i načinu uzgoja. Osnovni

    kemijski sastojci u zrnu žitarica su:

    - voda - u suhom zrnu (pogodnom za čuvanje) ima je od 12,5 - 14,4%

    - organske tvari - ugljikohidrati (bezdušične ekstraktivne tvari), tj. škrob i u manjoj mjeri

    šećeri, 62 - 82%

    - sirove bjelančevine, 7 - 25%

    - celuloza - 2% kod golozrnih i do 11% kod pljevičastih žitarica

    - ulje - 2,3 - 6,5%

    - mineralne tvari - 1,5 - 6,0%.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    19

    Bjelančevine

    Među žitaricama, bjelančevinama je najbogatija pšenica, a naročito tvrda pšenica,

    Triticum durum. Kod zrna s većim sadržajem bjelančevina presjek zrna je staklast (caklav),

    a s manjim sadržajem brašnav (više ugljikohidrata). Zrna žitarica sadrže ove bjelančevine:

    - albumin – topiv u vodi

    - globulin – topiv u otopini kuhinjske soli,

    - glijadin – topiv u alkoholu

    - glutenin – topiv u lužinama.

    Dvije posljednje bjelančevine ne otapaju se u vodi ni u otopini kuhinjske soli, a

    tvore lijepak (gluten), koji je odgovoran za kakvoću proizvoda od brašna. Glutenin ima

    svojstva rastezljivosti i elastičnosti, a glijadin se slabo rasteže pa prilikom sušenja postaje

    proziran i čvrst. Ispitivanjima je utvrđeno da se najbolji lijepak dobiva ako je omjer

    glijadina i glutenina 75:25. Ako je lijepak dobre kakvoće i ima ga dovoljno, dobiva se kruh

    velikog volumena s ujednačenim sitnim porama.

    Fermentacijom šećera nastaje ugljikov dioksid koji ne izlazi van, jer su se stijenke

    lijepka oduprle izlasku plina, već se šire, pa tako nastaje šupljikava struktura kruha. Ako je

    lijepak loše kakvoće ili je deficitaran, dobiva se zbijeni kruh s malo pora i malog

    volumena. Pšenica ima najbolji lijepak, pa raž i ječam, dok ga kukuruz gotovo ne sadrži.

    Ugljikohidrati

    Ugljikohidrati su nedušične ekstraktivne tvari (NET), a čine 62 - 82% mase zrna. U

    njihov sastav uglavnom ulazi škrob s udjelom od 90%, a ostatak čine topivi ugljikohidrati,

    tj. šećeri. Škrob čini unutrašnji endosperm zrna, a šećer je sadržan u klici. Upravo zbog

    ovog visokog sadržaja škroba, žitarice su dobile naziv zrnate škrobne biljke.

    Masti (ulja)

    Masti se u zrnu žitarica nalaze u malim količinama (2,3 - 6,5%). Mast je uglavnom

    sadržana u klici, a nešto i u aleuronskom sloju te, ako se radi o jednostavnoj meljavi, klica

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    20

    ulazi u brašno pa je otežano čuvanje takvog brašna, jer zbog masti može užegnuti.

    Relativno bogato mastima je zrno kukuruza zbog velike klice te zobi i prosa. Raž i ječam u

    klici imaju 12,5% masti, pšenica 14%, proso 20%, zob 26%, a kukuruz do 40%.

    Celuloza

    Celuloza se najvećim dijelom nalazi u omotaču zrna. Najviše celuloze ima u

    pljevičastim zrnima i zrnima debljeg omotača. Žitarice uzgojene u vlažnijim područjima

    imaju deblji omotač.

    Pepeo (mineralne tvari)

    Pepeo je najviše sadržan u omotaču zrna (1,5 - 6,0%). Pljevičasta ga zrna imaju

    više nego gola zrna. U pepelu dominira fosfor (50%), kalij (30%), a ostatak čine magnezij,

    kalcij, silicij te u manjoj količini drugi elementi.

    Vitamini

    Vitamini su vrlo značajni za pravilno djelovanje ljudskog i životinjskog organizma,

    a najviše ih ima u klici (oko 60%). To su: A, B1, B2, E, K, PP i ostali.

    UPORABA ZRNA ŽITARICA

    Žitarice se na različite načine i u različitim oblicima uporabljuju za ishranu ljudi,

    domaćih životinja i preradi.

    Za ishranu ljudi najveću važnost imaju pšenica, raž, kukuruz i riža. Pšenično zrno

    najviše se koristi za proizvodnju vrlo kvalitetnog kruha i peciva, zatim tjestenine

    (uglavnom od tvrde pšenice, jer njezin lijepak ima najveću rastezljivost, pa se tjestenina ne

    raskuhava), griza, keksa, kolača i drugo. Raženo zrno također služi za proizvodnju kruha

    koji je slabije kakvoće od pšeničnog, ali duže ostaje svjež i ima specifičan ugodan okus.

    Raženo brašno može se dodavati pšeničnom što popravlja kakvoću pšeničnog kruha. Kruh

    od raženog brašna ima dosta bjelančevina, mineralnih tvari i vitamina pa je prikladan u

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    21

    ishrani dijabetičara. Kukuruzno brašno, samo ili u smjesi sa pšeničnim, može se također

    koristiti za proizvodnju kruha. U ishrani ljudi koristi se palenta, različiti industrijski

    proizvodi kao gotova jela, zatim kuhan ili pečen kukuruz u klipu, različite poslastice,

    prilozi jelima i drugo. Riža je glavna žitarica u Kini, Indoneziji i Japanu. Lako je

    probavljiva pa je pogodna za dijetalnu ishranu, a može se pripremiti na dosta načina.

    Ječam se za ishranu ljudi manje koristi, jer ječmeni kruh nije dobre kakvoće (zbijen je, tvrd

    i lošeg okusa). Za ishranu se koriste ječmena kaša, griz i pahuljice. Zob se najčešće koristi

    za pahuljice i griz, a kruh je loše kakvoće. Proso, sirak i heljda u ishrani se mogu koristiti

    prerađeni u različite proizvode.

    Sve se žitarice koriste za ishranu domaćih životinja, ali je njihova uporaba različita.

    Pšenica najčešće ne služi za ishranu domaćih životinja, osim sitnog, šturog i polomljenog

    zrna, što ostaje prilikom dorade sjemenske pšenice i prerade u mlinovima. Kukuruz je

    posebno važan u ishrani domaćih životinja. Koristi se u zelenom stanju, za silažu, te

    nezrelo i zrelo zrno. Vrlo je veliki udjel kukuruza u koncentriranim krmnim smjesama.

    Nedostatak kukuruznog zrna lošiji je aminokiselinski sastav bjelančevina zbog manjka

    esencijalnih aminokiselina. Taj se nedostatak otklanja dodavanjem sastojaka koji imaju

    biološki vrijedne bjelančevine. Ječam i zob također imaju veliku vrijednost za ishranu

    domaćih životinja. Ostale se žitarice siju na manjim površinama i njihova vrijednost je

    manja.

    U preradi sve žitarice imaju veliku vrijednost, osobito kukuruz, pšenica i riža. Od

    žitarica se pri preradi može dobiti puno različitih prerađevina i proizvoda koji mogu

    poslužiti za različite namjene.

    PRERADA ZRNA ŽITARICA U BRAŠNO

    Zrno žitarica prerađuje se meljavom koja može biti:

    1. Jednostavna ili niska – obavlja se u mlinovima pri čemu svi dijelovi zrna ulaze u sastav

    brašna pa je zbog ulja otežano čuvanje. To je tzv. puno brašno i tamnije je boje.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    22

    2. Složena ili visoka – obavlja se u mlinovima na valjke, pri čemu dolazi do odvajanja

    omotača i klice od unutrašnjeg endosperma. Brašno je bjelje i može se čuvati duže vrijeme.

    Ova meljava predstavlja suvremen način prerade žitarica, jer u tom procesu postoji

    nekoliko prekrupljavanja i nekoliko meljava. Dobiva se brašno različite kakvoće koju

    određuje sadržaj pepela i eventualno krupnoća čestica. Meljavom se dobiju različiti tipovi

    brašna:

    - tip 400 – krupica ili griz - 0,45% pepela

    - tip 500 – tzv. bijelo brašno za bijeli kruh i kolače - 0,46 - 0,55% pepela

    - tip 850 – brašno za polubijeli kruh - 0,75 - 0,85 % pepela

    - tip 1100 – brašno za crni kruh - 1,05 - 1,15 % pepela.

    Podatci o sadržaju pepela dobivaju se tako da se brašno žari ili spaljuje na 900 0C u

    vremenu od 60 do 90 minuta.

    U složenoj meljavi nastaju i sporedni proizvodi:

    - posije (mekinje) – kvalitetna stočna hrana zbog većeg sadržaja bjelančevina pa se

    koriste u ishrani mlječne stoke, peradi i drugih životinja

    - klice – iz njih se dobiva ulje koje je biološki najvrjednije među biljnim uljima.

    BIOLOŠKA SVOJSTVA

    Kod svake vrste razlikuju se dva razvoja:

    1. Filogeneza - evolucijski razvoj vrste

    2. Ontogeneza - individualni razvoj jedinke od oplodnje jajne stanice do smrti.

    Biološka svojstva žitarica obuhvaćaju rast i razvoj. Kako velika većina žitarica

    pripada istoj botaničkoj porodici, u njihvom rastu i razvoju ima prilično sličnosti, ali

    postoje i razlike. Prave žitarice mogu biti ozime, jare i fakultativne (prijelazne), a prosolike

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    23

    su isključivo jare. Rast i razvoj žitarica mogu se podijeliti na manji ili veći broj faza i to

    prema različitim kriterijima:

    1. Prema razvoju pojedinih organa:

    - vegetativno razdoblje - razvoj vegativne mase

    - reproduktivno razdoblje - razvoj cvati, cvjetova i ploda

    - generativno razdoblje - razvoj klice i njenih dijelova.

    2. Prema stadijima razvoja - uvjetovani su izmjenama vanjskih čimbenika:

    - stadij jarovizacije - protječe u vegetativnom razdoblju, a poklapa se s

    fenološkim fazama bubrenja i klijanja sjemena, nicanjem i busanjem te I. i II. etapom

    organogeneze. Ozime žitarice moraju biti izložene nižim temeperaturama od optimalnih u

    daljem razvoju da bi u proljeće mogle klasati. Jarovizacija se odvija u sjemenu u točki rasta

    klice ili u meristemu (tvornom tkivu) stabljike. Donja granica za jarovizaciju sjemena

    iznosi 0 oC do -6 oC. Trajanje jarovizacije je sortno svojstvo, a kod naših sorti pšenice

    obično iznosi 30-50 dana. Sorte koje jaroviziraju pri nižim, posebno negativnim

    temperaturama, otpornije su na hladnoću.

    - svjetlosni ili fotostadij - protječe u vegetativnom razdoblju, a poklapa se s

    fenološkom fazom početka i prvom polovicom vlatanja te III. i IV. etapom organogeneze.

    U ovom stadiju biljke počinju reagirati na dužinu trajanja dnevne svjetlosti

    (fotoperiodizam). Jednogodišnje biljke mogu prijeći u generativno razdoblje samo ako su

    prošle fotostadij. Optimalna temperatura iznosi 15 - 20 oC, a dužina dana 14 -1 6 sati. U

    našim uzgojnim uvjetima u vrijeme ovog stadija (od 20. ožujka do 15. travnja) srednja

    temperatura zraka iznosi 7 - 12 oC, a dužina dana 12 - 13 sati pa je fotostadij malo duži

    (20 - 25 dana).

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    24

    - spektro-stadij - protječe u reproduktivnom razdoblju, a poklapa se s drugom

    polovicom vlatanja te V. i VI. etapom organogeneze. Biljke imaju zahtjeve za kakvoćom

    svjetlosti, a dužina dana više nema utjecaja. Ako dominiraju zrake crvenog dijela spektra,

    razvoj se ubrzava.

    - stadij intenzivne svjetlosti - protječe u reproduktivnom razdoblju, a poklapa se s

    fenološkim fazama kraja vlatanja i klasanjem te VII. i VIII. etapom organogeneze. Biljke

    zahtijevaju jak intenzitet svjetlosti.

    - stadij naglašene mineralne ishrane - protječe u generativnom razdoblju, a

    poklapa se s fenološkim fazama cvatnje, formiranja i nalijevanja zrna i zriobom zrna te

    IX., X., XI. i XII. etapom organogeneze. Biljka ima naglašenu potrebu za hranivima.

    3. Prema morfološkim promjenama - biljka tijekom vegetacije mijenja oblik koji je

    kriterij za podjelu na fenološke faze:

    - bubrenje i klijanje sjemena - voda omekšava omotač sjemena te pomaže

    razgradnju hranjivih tvari endosperma i prenosi ih u klicu (bubrenje sjemena). Za bubrenje

    različite žitarice trebaju različite količine vode u odnosu na ukupnu vlastitu masu sjemena:

    - pšenica - 55%

    - raž - 56%

    - ječam - 48%

    - zob - 60%

    - kukuruz - 40%

    - proso - 25%.

    Slijedi klijanje odnosno pojava klice iz zrna koje se odvija u nazočnosti tri čimbenika:

    voda, kisik i toplina. Voda otapa hranjive tvari endosperma kojima se klica hrani. Kisik je

    neophodan za disanje klice te u oksidacijskim procesima u sjemenu. Toplina znatno utječe

    na početak i brzinu klijanja pa se razlikuju minimalne, optimalne i maksimalne

    temperature. Minimalne temperature za prave žitarice iznose 2 - 4 oC, a za prosolike

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    25

    8 - 12 oC. Upravo su ove temperature od velike važnosti, jer ako se žitarice posiju u hladno

    tlo, klijanje traje duže pa je sjeme pojačano izloženo nepovoljnim vanjskim uvjetima i

    napadu bolesti i štetočinja te tako može i propasti. Usjev je zbog toga manje ili više

    nejednoličan pa se katkad treba i preorati. Zato je s agrotehničkog stajališta vrlo važno da

    se goetermometrima mjeri temperatura tla na dubini sjetve, kako bi se utvrdio nastup

    minimalnih temperatura koje označavaju uspješan početak sjetve žitarica. Optimalne

    temperature za strne žitarice iznose 20 - 25 0C, a za prosolike 35 0C. Maksimalne

    temperature za strne žitarice su oko 30 0C, a za prosolike oko 45 0C. Međutim, u našim

    proizvodnim uvjetima nemaju značaj jer se obično ne pojavljuju kao činilac koji limitira

    klijanje. U procesu klijanja najprije rastu klicini korjenčići, a uskoro se pojavljuje i prvi list

    omotan koleoptilom, koji izbija kroz omotač sjemena u visini klicina listića. Pri

    optimalnom sadržaju vode uz povoljnu temperaturu te dovoljno kisika, klijanje žitarica

    nastupa 2 - 3 dana nakon sjetve. U nepovoljnim uvjetima vrijeme potrebno za klijanje

    znatno se produžava.

    - nicanje - pojava prvog klicinog lista iznad površine tla. Na putu kroz masu tla

    klicin pupoljak obavijen je klicinim listićem (koleoptilom) koji svojim šiljatim vrhom

    smanjuje otpor pri kretanju kroz tlo. Kada klicin listić izbije na površinu tla, on se od

    pritiska klicina pupoljka uzdužno rascijepi. Time je omogućen izlazak prvog pravog lista iz

    klicina listića, koji zatim vene i osuši se. Kod različitih žitarica različita je i boja prvog

    lista: kod prosolikih žitarica i pšenice je zelen, kod raži zelenoljubičast, kod zobi

    blijedozelen, kod ječma sivozelen. Boja može biti i sortno svojstvo. U povoljnim uvjetima

    žitarice niču 6 - 8 dana nakon sjetve. Na slikama 11., 12. i 13. dani su shematski prikazi

    klijanja i nicanja pšenice, kukuruza i heljde.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    26

    Slika 11. Shematski prikaz klijanja i nicanja pšenice (izvor: vlastiti crtež)

    Slika 12. Shematski prikaz klijanja i nicanja kukuruza

    (izvor: vlastiti crtež)

    Slika 13. Shematski prikaz klijanja i nicanja heljde (izvor: vlastiti crtež)

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    27

    - ukorjenjivanje - brz razvoj primarnog, a posebno sekundarnog korijena,

    odnosno povećanje broja žila i žilica. Upravo su sekundarne žile i žilice od najvećeg

    značaja u ishrani žitarica. Korijenje pravih žitarica spušta se do 120 cm dubine i raste u

    širinu do približno 100 cm. Glavna masa (70% mase) korijena nalazi se u oraničnom sloju

    do 30 - 35 cm dubine. Dublja obrada, povećana i izbalansirana gnojidba te slični

    agrotehnički zahvati dovode do snažnijeg razvoja korijenovog sustava, a takav korijen

    bolje opskrbljuje biljku hranivima i vodom. Ona to uzvraća povećanim prirodom.

    Prosolike žitarice imaju razvijeniji korijen od strnih i zbog toga bolje odolijevaju suši.

    - busanje - pojava grananja odnosno formiranje izdanaka iz podzemnih stabljičnih

    koljenaca (slika 14.). Odvija se iz čvora busanja koji se najčešće nalazi 1 - 3 cm ispod

    površine tla. Čvor busanja je životni centar žitarica. S fiziološkom aktivnošću čvora

    busanja, povezana je životna sposobnost cijele biljke: razgranatost, sposobnost korijenovog

    sustava, otpornost na niske temperature i sušu i ostalo. Uvenuće čvora busanja uslijed

    nepovoljnih uvjeta ili povrjede štetnicima dovodi do uvenuća biljke.

    1. Zrno; 2. Klicini korijenčići; 3. Mezokotil; 4. Čvor busanja glavne vlati; 5. Podzemni dio glavne

    vlati; 6. Sekundarne vlati; 7. Čvorovi busanja sekundarnih vlati; 8. Tercijarne vlati

    Slika 14. Shema busanja pšenice (izvor: vlastiti crtež)

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    28

    Busanje počinje pojavom trećeg pravog lista na taj način što pupoljak (inicijalni

    vrh), koji se nalazi u bazi prvog lista, počinje rasti i iz njega se formira prvi bočni izdanak.

    U daljem procesu u pazuhu nižih listova mogu se pojaviti pupoljci, koji daju nove bočne

    izdanke – II., III., IV. reda. U normalnim poljskim uvjetima ozime žitarice formiraju 5 - 6

    izdanaka po busu, a jare žitarice 1 - 2.

    Razlikuju se dvije vrste busanja:

    - ukupno busanje - prosječan ukupan broj vlati (izdanaka) po biljci (busu)

    - produktivno busanje - prosječan broj plodnih vlati (izdanaka) po busu, tj. one koje imaju

    klas ili metlicu sa zrelim zrnom.

    Koeficijent busanja mjera je za intenzitet busanja, a označava broj stabljika koje se

    razviju iz jedne sjemenke. Starije sorte pšenice imaju koeficijent busanja 1,5 - 2, a novije

    oko 1,2. U suvremenoj selekciji pšenice teži se stvaranju novih sorti sa što manjim

    koeficijentom busanja. Na intenzitet busanja utječu različiti čimbenici:

    - vegetacijski prostor - što je veći, žitarice jače busaju (rijeđa sjetva znači jače busanje)

    - plodnost tla i gnojidba - što je veća, busanje je jače

    - vrijeme i dubina sjetve - ranija i plića sjetva omogućuje jače busanje

    - veličina zrna - krupnije sjeme znači jače busanje

    - temperatura - najpovoljnija za busanje iznosi 5 - 10 oC

    - tip i sorta žitarice - ozime žitarice jače busaju od jarih, a neke sorte jače od drugih.

    - vlatanje – predstavlja izduživanje stabljike. Počinje kada se prvo koljence

    primarne stabljike ili vlati pojavi iznad površine tla. Pri završetku busanja članci se počinju

    izduživati pa se stabljika pojavljuje nad površinom tla i tim trenutkom biljke prelaze u fazu

    vlatanja. U ovoj fazi nadzemni dio naglo povećava svoju masu, a naročito se povećava

    lisna površina. Tako se povećava asimilacijska, ali i transpiracijska površina, naročito u

    odnosu na aktivno upijajuću površinu korijena (korijenove dlačice) te se ova faza smatra

    "kritičnom" u pogledu potrebe biljaka za vodom. Pšenica obično ima 5 članaka. Dužina

    prvog članka relativno je mala i iznosi 3 - 4 cm. Svaki sljedeći članak duži je od

    prethodnog i kraći od sljedećeg, a po dužini je približno jednak aritmetičkoj sredini

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    29

    susjednih članaka. Stabljika se pšenice izdužuje i poslije klasanja, što se uglavnom odnosi

    na izduživanje posljednjeg članka. Dužina tog članka najveća je i iznosi oko 30%, a nekad

    i više, od cijele dužine stabljike. Jako izduživanje prvog i drugog članka nije poželjno, jer

    dovodi od polijeganja stabljike.

    - klasanje i metličanje - pojava klasa, odnosno metlice iz rukavca vršnog lista

    pomoću izduživanja članaka, a posebno vršnog ili posljednjeg članka koji nosi klas,

    odnosno metlicu. Žitarice još u fazi busanja oblikuju cvat (slika 15.). Ako se tada biljčica

    oprezno rasječe po dužini, može se pod jačim povećalom uočiti klas, koji je tada dužine

    oko 1 mm, pa čak i začetci pojedinih klasića. Faze vlatanja i klasanja predstavljaju vrlo

    važna razdoblja u životu žitarica.

    1. Primarni korijen; 2. Mezokotil; 3. Osušena koleoptila; 4. Čvor busanja;

    5. Koljenca buduće vlati; 6. Začetak klasa

    Slika 15. Shema formiranja vlati i klasa kod pšenice (izvor: vlastiti crtež)

    To su faze najintenzivnijeg porasta, stvaranja velike vegetativne mase i formiranja

    generativnih organa. Biljkama u ovom razdoblju treba osigurati dovoljno vode, hrane,

    topline i svjetla. Fazom klasanja, odnosno metličanja naziva se stanje kada se klas

    (metlica) pojavi za 1/3 dužine iz rukavca vršnog lista. Prema vremenu nastupanja faze

    klasanja (metličanja) određuje se ranozrelost sorte ili hibrida. Ozima raž ima rastegnuto

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    30

    razdoblje klasanja (8 - 10 dana), dok kod ozime pšenice i jarih strnih žitarica protječe

    mnogo brže. Kod kukuruza, metlica se pojavljuje ranije nego klip.

    - cvjetanje ili cvatnja - pojava prašnika iz cvijeta, a događa se nekoliko dana

    nakon klasanja. Izuzetak su raž i ječam. Tako, primjerice, kod ječma cvjetanje nastupa

    prije punog klasanja, čak dok se klas još nalazi u rukavcu lista. Svi cvjetovi na istoj biljci

    ne cvjetaju u isto vrijeme. Najprije cvjetaju na klasovi (metlice) primarne, pa sekundarne,

    tercijarne, te klasovi drugih stabljika. Kod pšenice, raži i ječma klas, a kod zobi metlica

    (kod strnih žitarica) cvjetaju prvo cvjetovi u sredini, a zatim prema gornjem i donjem

    dijelu klasa (metlice). Kod prosa, sirka i riže (prosolikih žitarica) cvjetanje započinje od

    vrha metlice pa prema dolje. Iznimka je kukuruz kod kojeg cvjetanje metlice počinje ispod

    vrha središnje osi metlice, a zatim se nastavlja prema vrhu i bazi, dok cvjetovi na granama

    metlice cvjetaju nešto kasnije. Cvjetanje klipa kukuruza počinje od baze, a zatim se

    postupno nastavlja prema vrhu. Cvatnja klipa kukuruza (svilanje) koristi se kao jedan od

    najvažnijih sekundarnih kriterija za određivanje dužine vegetacije kukuruza, jer je

    razdoblje od sjetve do cvatnje klipa varijabilno, a od cvatnje klipa do kraja vegetacije

    relativno konstantno.

    - oprašivanje i oplodnja - prašnice na prašnicima pucaju, oslobađa se pelud, koji

    se s prašnika prenosi na njušku tučka. Taj se proces naziva oprašivanje. Spajanje

    spermalne stanice peludi s jajnom stanicom plodnice tučka naziva se oplodnja, nakon koje

    se povećava cijeli sjemeni zametak iz kojeg postupno nastaje sjemenka - zrno.

    Razlikuju se:

    - samooplodne (autogamne) žitarice - pšenica, ječam, zob, proso i riža te

    - stranooplodne (alogamne) žitarice - raž, kukuruz, sirak i heljda.

    - formiranje i nalijevanje zrna - formiranje zrna započinje trenutkom oplodnje.

    Zrno intenzivno raste u dužinu i u njemu se povećava sadržaj vode te počinje nakupljanje

    manjih količina hranjivih tvari. Za 10 - 12 dana zrno postiže svoju normalnu dužinu. Za

    ovo vrijeme nakupi se 15 - 30% ukupnog prinosa S.T. zrna. Sadržaj vode je u početku

    formiranja zrna 95 - 80%, a pri kraju oko 75 - 65%. Traje 10 - 12 dana. Nalijevanje zrna

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    31

    počinje poslije potpunog formiranja zrna. Po vanjskom izgledu zrno povećava svoju širinu

    i debljinu, a fiziološko-biokemijsko nalijevanje čini intenzivno nakupljanje S.T. (asimilata)

    i stvaranje bjelančevina, ugljikohidrata i masti. Od oplodnje do pune zriobe na nalijevanje

    zrna otpada najviše vremena. U početku se najviše nakupljaju bjelančevine, a manje škrob,

    dok se kasnije smanjuje nakupljanje bjelančevina, a povećava škroba. Traje oko 20 dana, a

    obuhvaća mliječnu zriobu, fazu tjestastog stanja te početak voštane zriobe.

    - zriobe zrna - u vrijeme zriobe žitarica intenzivno se premještaju asimilati iz lista

    i vlati u zrno. Prevladava akumulacija bjelančevina, a u kasnijoj fazi se više nakupljaju

    ugljikohidrati. Žitarice prolaze kroz četiri faze zriobe:

    - mliječna zrioba - zrioba koja počinje kada zrno ima 65% vlage (10 - 15 dana nakon

    oplodnje), a završava pri 50% vlage. Zrno sadrži žitku otopinu mliječno bijele boje u kojoj

    se već formiraju škrobna zrnca. Listovi su zeleni i sočni, pa se faza naziva i zelena zrioba.

    Traje 10 - 12 dana.

    - faza tjestastog stanja - međufaza dvije zriobe, sadržaj zrna ima sirasti izgled i može se

    istisnuti. Na početku faze zrno ima 50%, a na kraju 40% vlage, a trajanje je 6 - 10 dana.

    - voštana zrioba - zrioba u kojoj intenzitet nakupljanja asimilata opada da bi se konačno

    prekinuo. Sadržaj zrna se pod pritiskom uvija kao da je od voska. Sadržaj vode je na

    početku faze 40 - 36%, a na kraju 25 - 20%. U drugoj polovici faze može se govoriti o

    staklavosti (caklavosti) ili brašnavosti zrna. Još se naziva i žuta zrioba jer biljke postupno

    žute od donjih listova prema gore, a zelenu boju sadrže samo gornji listovi i dijelovi cvati.

    Traje 6 - 12 dana. Kod kukuruza postoji mliječno-voštana zrioba. Ovo čini prijelaznu fazu.

    - puna ili prava zrioba - zrioba u kojoj je zrno potpuno sazrelo. Karakterizira je daljnji

    gubitak vode (18 - 13%) i otvrdnjavanje zrna. Zrno prelazi iz voštane u punu zriobu za 3 -

    4 dana. U ovoj fazi zrno dobiva oblik, veličinu, boju i kemijskih sastav karakterističan za

    vrstu i sortu žitarice. Cijele biljke žute. U tablici 3. dani su mjeseci dozrijevanja različitih

    žitarica.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    32

    Tablica 3. Mjeseci dozrijevanja žitarica

    mjesec prave žitarice prosolike žitarice

    VI ječam, raž heljda, proso

    VI – VII pšenica

    VII zob

    IX riža

    IX – X sirak

    IX - XI kukuruz

    U zriobi žitarica mogu se manifestirati i neke negativne pojave, koje smanjuju

    prinos i kakvoću zrna:

    - prezrelosti ili mrtva zrelost - faza koja nastupa kada se žetva na zrelom usjevu ne obavi

    na vrijeme. Lome se vlati i klas, a zrno ispada iz pljevica, osobito kod strnih žitarica.

    Nastupa 3 - 4 dana nakon pune zriobe.

    - prisilna zrioba – zrioba koja je posljedica toplinskog udara odnosno visokih temperatura i

    smanjenja vlažnosti zraka. Obično se pojavljuje u mliječnoj i voštanoj zriobi. Kada

    temperature veće od 28 oC traju tijekom dva dana, a relativna vlaga zraka bude niska dolazi

    do intenzivnog gubitka vode putem transpiracije. Tu vodu biljka ne može nadoknaditi

    pomoću korijena pa dolazi do prekida u nalijevanju zrna. Tako se konačno formiraju štura

    zrna.

    S tehnološkog aspekta razlikuju se:

    - tehnološka ili gospodarska zrioba - zrioba vezana za uporabu određene kulture, odnosno

    za svrhu uzgoja. Primjerice, ako se kukuruz uzgaja za silažu, tehnološka zrioba nastupa

    daleko ranije u odnosu na punu zriobu.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    33

    - naknadna (posliježetvena) zrioba - zrno je fiziološki zrelo u fazi mliječnog stanja, dok

    puna fiziološka zrelost nastupa poslije izvjesnog razdoblja odležavanja i naknadnog

    dozrijevanja. Za vrijeme naknadnog dozrijevanja gubi se višak vode i u zrnu se odvijaju

    određeni biokemijski procesi, što utječe i na bolju klijavost. Potrebe razdobljem mirovanja

    sjemena različite su kod pojedinih vrsta pa i kod sorti u okviru vrste. Ovo vrijeme potrebno

    za povećanje klijavosti negdje je poželjno, a negdje nije. U tropskim predjelima,

    primjerice, gdje su dvije žetve godišnje, poželjno je da nema potrebe za dormatnošću

    sjemena, odnosno da je zrno odmah klijavo te da se može odmah sijati. Naprotiv, raž ima

    sklonost klijanja na klasu pa je poželjan što duži period dormatnosti sjemena.

    4. Prema kvalitativnim promjenama - proces organogeneze u ontogenezi žitarica

    uvjetovan je stadijima razvoja. Svaka etapa ima određenu morfologiju generativnih organa.

    Sve žitarice imaju sličan tijek morfoloških promjena. Etape organogeneze su:

    I. Konus rasta ima izgled kupolice. Tvorno tkivo je nediferencirano.

    II. Izduživanje konusa rasta i diferenciranje na bazi. Javljaju se segmenti koji će dati

    koljenca vlati.

    III. Daljnje izduživanje i segmentacija u srednjom dijelu konusa rasta. Ovi segmenti

    predstavljaju začetke klasnog vretena.

    IV. Pojava segmenata pupova u pazusima koji predstavljaju začetke klasića.

    V. Javljaju se začeci cvjetova.

    VI. Formiraju se peludna zrna. Burni procesi traju 10 - 15 sati. Vanjski utjecaji nemaju

    većeg značenja budući da je klas još uvijek zbijen.

    VII. Izduživanje svih dijelova klasa, odnosno metlice. Na kraju ove etape dijelovi

    poprimaju konačnu dužinu.

    VIII. Odvija se izbijanje klasa, odnosno metlice iz rukavca lista.

    IX. Počinje cvatnja, oprašivanje i oplodnja.

    10. Zrno je u mliječnoj zriobi.

    11. Zrno je u voštanoj zriobi.

    12. Zrno je u punoj zriobi.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapčan, viši znanstveni suradnik, Poljoprivredni fakultet u Osijeku

    Studij: Preddiplomski sveučilišni i stručni studij „Mehanizacija“

    Moduli: BILINOGOJSTVO, BILINOGOJSTVO-PRAKSA

    34

    Kod kukuruza, metlica prolazi kroz devet etapa organogeneze, a klip kroz dvanaest.

    U tablici 4. prikazana je usporedba razdoblja rasta i razvoja, stadija razvoja, fenoloških

    faza i etapa organogeneze žitarica.

    Tablica 4. Usporedba razdoblja, stadija razvoja, fenoloških faza i etapa organogeneze

    kod žitarica

    Razdoblje rasta i

    razvoja Stadij razvoja Fenološka faza

    Etapa

    organogeneze

    klijanje, nicanje I

    vegetativno jarovizacija tri lista, busanje II

    početak III

    vegetativno svjetlosni stadij vlatanja IV

    V

    reproduktivno spektro-stadij vlatanje VI

    stadij intenzivne VII

    reproduktivno svjetlosti klasanje VIII

    cvatnja IX

    generativno stadij intenzivne formiranje zrna X

    mineralne ishrane nalijevanje zrna XI

    voštana i puna zrioba XII

    POLIJEGANJE ŽITARICA

    Vrh stabljike žitarica završava klasom, odnosno metlicom, a kukuruz još u donjoj

    trećini stabljike ima klip. Klas, metlica i klip opterećuju stabljiku, pa ako ona nije dovoljno

    čvrsta, usjev u nepovoljnim uvjetima poliježe. Polijeganje je najviše izraženo kod ozimih

    žitarica, a nešto slabije kod jarih. Najlakše poliježe ječam, zatim zob, raž, pa pšenica.

  • Priručnik „BILINOGOJSTVO“

    (Sistematika, morfologija i agroekologija važnijih ratarskih kultura)

    doc. dr. sc. Irena Rapča