of 47/47
JP Putevi RS SVAKE GODINE U REPUBLICI SRPSKOJ VIŠE OD 160 OSOBA POGINE VIŠE OD 3.200 OSOBA BIVA POVRIJEĐENO ILI TRAJNO ONESPOSOBLJENO PREKO 170 MILIONA KM GUBITKA ZA EKONOMIJU SAMO U POSLJEDNJIH PET GODINA PREKO 850 OSOBA JE POGINULO PREKO 16.820 POVRIJEĐENIH OSOBA ILI INVALIDA PREKO 840 MILIONA KM GUBITKA ZA EKONOMIJU POTREBNA JE HITNA AKCIJA DA BI SE TAKVI GUBICI SMANJILI!

Troškovi saobraćajnih nezgoda u Republici Srpskoj

  • View
    242

  • Download
    4

Embed Size (px)

Text of Troškovi saobraćajnih nezgoda u Republici Srpskoj

  • JP Putevi RS

    SVAKE GODINE U REPUBLICI SRPSKOJ VIE OD 160 OSOBA POGINE

    VIE OD 3.200 OSOBA BIVA POVRIJEENO ILI TRAJNO

    ONESPOSOBLJENO

    PREKO 170 MILIONA KM GUBITKA ZA EKONOMIJU

    SAMO U POSLJEDNJIH PET GODINA PREKO 850 OSOBA JE POGINULO

    PREKO 16.820 POVRIJEENIH OSOBA ILI INVALIDA

    PREKO 840 MILIONA KM GUBITKA ZA EKONOMIJU

    POTREBNA JE HITNA AKCIJA

    DA BI SE TAKVI GUBICI SMANJILI!

  • i

    Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    Banja Luka, april 2012. godine

  • ii

    Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    Regionalni projektni tim

    A. Ross, savjetnik za bezbjednost u saobraaju, Sweroad projektni tim

    K. Lipovac, savjetnik za bezbjednost u saobraaju, Sweroad projektni tim

    Projektni tim iz Republike Srpske

    R. Rodi, voa projektnog tima Ekonomski institut a.d. Banja Luka

    V. Staneti, istraiva i koordinator projektnog tima Ekonomski institut a.d. Banja Luka

    B. Kremenovi, istraiva Ekonomski institut a.d. Banja Luka

    D. Radovi, lan projektnog tima iz Republike Srpske

    M. Simi, lan projektnog tima iz Republike Srpske

    J. Rodi, lan projektnog tima iz Republike Srpske

    ZAHVALNOST

    Ovaj izvjetaj je pripremljen u skladu sa metodologijom vedskog nacionalnog konsultantskog

    preduzea za puteve (Swedish National Road Consulting AB - SweRoad, Box 4021, SE-171 04 Solna,

    Sweden), njihovog regionalnog tima, a u skladu je sa njihovim periodinim uputstvima i savjetima.

    Prilikom pripreme ovog izvjetaja autori su se oslanjali na izvore informacija, podrku kao i

    ohrabrenja nekoliko organizacija. Autori ele da se zahvale na podrci sljedeim organizacijama:

    Upravi policije Republike Srpske Jedinici za poslove bezbjednosti saobraaja, Ministarstvu

    saobraaja i veza Republike Srpske, Ministarstvu zdravlja i socijalne zatite Republike Srpske,

    Klinikom centru Banja Luka, Klinikom centru Istono Sarajevo, Bolnici u Doboju, Zavodu za

    fizikalnu medicinu i rehabilitaciju Dr Miroslav Zotovi Banja Luka, Domu zdravlja Banja Luka

    Slubi hitne medicinske pomoi, Domu zdravlja Istono Sarajevo Slubi hitne medicinske pomoi,

    Domu zdravlja Doboj Slubi hitne medicinske pomoi, Domu zdravlja Gradika Slubi hitne

    medicinske pomoi, Agenciji za osiguranje Republike Srpske, Jahorina osiguranju Pale, Dunav

    osiguranju Banja Luka, Osiguranju Aura Banja Luka, Mikrofin osiguranju Banja Luka, Nekovi

    osiguranju Bijeljina, Brko gas osiguranju Brko, Agenciji za bezbjednost saobraaja Republike

    Srpske, Auto-moto savezu Republike Srpske i Javnom preduzeu Putevi Republike Srpske Banja

    Luka.

  • iii

    SKRAENICE

    KM Konvertibilna marka

    (devizni kurs je fiksiran prema EUR u odnosu 1 EUR = 1.95583 KM)

    NSN nastradali u saobraajnim nezgodama

    BDP bruto domai proizvod

  • iv

    REZIME ISTRAIVANJA

    Bezbjednost drumskog saobraaja predstavlja problem irom svijeta i veliki broj zemalja nastoji da

    smanji broj poginulih i povrijeenih lica na svojim putevima. Kada se krene djelovati u tom pravcu,

    prvi korak predstavlja ispitivanje stvarnih i potencijalnih gubitaka nastalih kao posljedica saobraajnih

    nezgoda.

    Socijalno-ekonomski gubici koji nastaju kao posljedica saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj,

    izraunati su primjenom bruto autput metode (metode ljudskog kapitala) metodolokog pristupa koji

    se koristi u velikom broju zemalja. Primjenom ove metode izraunavaju se sljedei trokovi: trokovi

    administracije, zdravstvenog zbrinjavanja rtava, teta na imovini, izgubljene produktivnost poginulih

    i povrijeenih, kao i nadoknada za pretrpljenu fiziku bol, duevnu bol i patnju. Najvaniji rezultati

    ovog istraivanja prikazani su u nastavku.

    Tabela R1: Nastali gubici za svaku rtvu saobraajne nezgode1 prema stepenu ozbiljnosti u Republici Srpskoj u 2010.

    Posljedica Trokovi

    Poginuli KM 520.950 (EUR 266.358)2

    Tee povrijeeni KM 20.776 (EUR 10.623)

    Lake povrijeeni KM 693 (EUR 354)

    Tabela R2: Nastali gubici po svakoj saobraajnoj nezgodi prema stepenu ozbiljnosti3 u Republici Srpskoj u 2010.

    Ozbiljnost saobraajne nezgode Trokovi

    Nezgode sa poginulim licima KM 620.618 (EUR 317.317)

    Nezgode sa tee povrijeenim licima KM 66.683 (EUR 34.094)

    Nezgode sa lake povrijeenim licima KM 6.221 (EUR 3.181)

    Nezgode samo sa tetom na imovini KM 3.258 (EUR 1.666)

    Tabela R3: Procijenjeni godinji gubici za privredu Republike Srpske (u 2010. godini)4

    Stavka Iznos (u milionima)

    Godinji BDP KM 8.308,12 (EUR 4.247,86)

    Ukupni obraunati godinji gubici KM 171,87 (EUR 87,87)

    U procentualnom iznosu BDP-a 2,07 %

    Treba napomenuti da su gore prikazane vrijednosti ekonomskih gubitaka minimalne. Da je u

    istraivakom procesu korien pristup spremnosti da se plati (za metodoloka objanjenja pogledati

    taku 3.2 ovog izvjetaja), vrijednosti bi bile dva ili tri puta vie. Meutim, pomenuti pristup zahtijeva

    obimna ispitivanja miljenja, a njegovo sprovoenje je veoma skupo, dugotrajno i komplikovano.

    Zbog toga mnoge zemlje koriste pristup ljudskog kapitala (kao to je uinjeno i za Republiku

    Srpsku), znajui da je to apsolutno minimalna vrijednost i da, ako se za ove nalaze mogu opravdati

    intervencije, onda bi one bile jo vie opravdane koristei bilo koju drugu metodu obrauna trokova.

    Sada kada su dostupne informacije, nadlene agencije u Republici Srpskoj mogu izvriti analize koristi

    i trokova (cost-benefit analize) kako bi opravdale intervencije za bezbjednosti saobraaja. Izdatke za

    poveanje bezbjednosti u saobraaju ubudue treba smatrati investicijom a ne trokom, s obzirom

    da e spreavanje svake rtve ili saobraajne nezgode dovesti do uteda za Republiku Srpsku, a samim

    tim i koristi.

    Istraivanje gubitaka za privredu Republike Srpske koji nastaju usljed saobraajnih nezgoda sproveo je

    Ekonomski institut a.d. Banja Luka u saradnja sa vedskim konsultantima SweRoad.

    1 Date vrijednosti ne ukljuuju mali iznos poveanja koji se odnosi na administrativne trokove, kao i trokove materijalne tete na imovini,

    a koji su nastali kao posljedica saobraajnih nezgoda u kojima je bilo rtava. Ove vrijednosti po nastradalom se mogu koristiti u cost-benefit

    analizi predloenih bezbjednosnih intervencija koje mogu doprinijeti smanjenju broja rtava u saobraajnim nezgodama. 2 1 EUR = 1.95583 KM 3 Trokovi po saobraajnoj nezgodi ukljuuju trokove nekoliko nastradalih koji mogu nastati u nekoj nezgodi uveane za dodatne trokove,

    odnosno trokove materijalne tete, administrativne trokove, itd., a vezane za odreeni stepen ozbiljnosti nezgode. 4 Procijenjeni godinji gubici ukljuuju i iznos procijenjenog broja neprijavljenih sluajeva nastradalih lica, odnosno broja neprijavljenih

    saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj. Meunarodno istraivanje i iskustvo ukazuje na to da na svakog poginulog dolazi oko 12-15 tee

    povrijeenih i oko 70 lake povrijeenih.

  • v

    SADRAJ

    1 UVOD ............................................................................................................................................................ 1

    1.1 OPTE .................................................................................................................................................... 1 1.2 MOTIVACIJA .......................................................................................................................................... 1 1.3 CILJ I OBIM STUDIJE ............................................................................................................................... 2 1.4 KONCEPCIJA IZVJETAJA ........................................................................................................................ 2

    2 METODOLOGIJA ...................................................................................................................................... 3

    2.1 UVOD ..................................................................................................................................................... 3 2.2 RASPOLOIVE METODE .......................................................................................................................... 3 2.3 METODA LJUDSKOG KAPITALA (BRUTO AUTPUT METODA) .................................................................... 5

    3 KOMPONENTE TROKOVA .................................................................................................................. 7

    3.1 UVOD ..................................................................................................................................................... 7 3.2 TETA NA IMOVINI ................................................................................................................................. 7 3.3 ADMINISTRATIVNI TROKOVI ................................................................................................................ 7 3.4 MEDICINSKI TROKOVI .......................................................................................................................... 8 3.5 IZGUBLJENI UINAK (PROIZVOD) ........................................................................................................... 9 3.6 LJUDSKI TROKOVI .............................................................................................................................. 11 3.7 UKUPNI TROKOVI ............................................................................................................................... 12

    4 TROKOVI SAOBRAAJNIH NEZGODA NA NIVOU REPUBLIKE SRPSKE ............................ 14

    4.1 UVOD ................................................................................................................................................... 14 4.2 KVALITET PODATAKA .......................................................................................................................... 14 4.3 IZRAUNAVANJE TROKOVA NA NIVOU REPUBLIKE SRPSKE ................................................................ 15

    5 ZAKLJUAK ............................................................................................................................................ 17

    PRILOG 1: REPUBLIKA SRPSKA OPTE INFORMACIJE I PREGLED SAOBRAAJA ............... 18

    PRILOG 2: REPUBLIKA SRPSKA MREA SAOBRAAJNICA ........................................................... 20

    PRILOG 3: SAOBRAAJNE NEZGODE I OSTALI PODACI KOJE JE OBJAVILA POLICIJA ........ 21

    PRILOG 4: REZULTATI ISTRAIVANJA EKONOMSKOG INSTITUTA ............................................. 24

    PRILOG 5: TETA NA IMOVINI ................................................................................................................... 27

    PRILOG 6: ADMINISTRATIVNI TROKOVI ............................................................................................. 30

    PRILOG 7: MEDICINSKI TROKOVI .......................................................................................................... 31

    PRILOG 8: IZGUBLJENI UINAK (PROIZVOD) ...................................................................................... 33

    PRILOG 9: ALTERNATIVNO FINANSIRANJE AKTIVNOSTI ZA BEZBJEDNOST NA PUTEVIMA

    .............................................................................................................................................................................. 37

    LITERATURA ................................................................................................................................................... 41

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    1

    1 UVOD

    1.1 Opte Od svih saobraanih nezgoda, u javnosti se pridaje najmanje panje nezgodama u drumskom

    saobraaju. Saobraajne nezgode na putevima su uglavnom manje dramatine, jer su rtve najee

    pojedinani sluajevi, za razliku od, na primjer, nezgoda u vazdunom saobraaju do kojih dolazi

    znatno rjee, ali koje uglavnom za posljedicu imaju vie smrtnih sluajeva. Stoga se ekonomski i

    socijalni uticaj nezgoda na putevima u potpunosti moe sagledati samo ukoliko se posmatra u veim

    razmjerama. Tamo gdje su dostupni podaci, konstatuje se da su trokovi ove vrste nezgoda znaajni.

    Takoe, podaci koji ukazuju na trokove saobraajnih nezgoda na putevima su veoma vani kako bi

    vlade uopte mogle odobriti odgovarajua sredstva za programe prevencije nezgoda. U mnogim

    evropskim zemljama periodino se vre detaljne procjene trokova saobraajnih nezgoda. Trokovi

    nezgoda se primarno koriste za potrebe stratekog planiranja i analiziranje koristi i trokova (cost-

    benefit analize) za velike projekte. Razlog koji se esto navodi za neupotrebljavanje trokova nezgoda

    u svrhe rangiranja sanacionih bezbjedonosnih intervencija jeste upravo taj da nema dovoljno podataka

    kako bi se izvrila propisna procjena. Ipak, ironino je da upravo zbog nedostatka rezultata tih

    procjena, oni koji su nadleni za donoenje odluka nisu u stanju da u potpunosti sagledaju veliinu

    ekonomskih gubitaka. Kao posljedica toga je nedodjeljivanje sredstva za unapreenje bezbjednosti na

    putevima, a ogromni ekonomski gubici i dalje iscrpljuju dravne resurse.

    1.2 Motivacija Potreba da se smanje povrede, odnosno broj smrtnih ishoda u saobraajnim nezgodama, jeste po

    prirodi humana. Iz tog razloga, bilo bi opravdano ne ekati da se dogodi nezgoda ili smrtni sluaj prije

    nego to se preduzmu neke preventivne mjere. Meutim, obino je teko ovim argumentom ubijediti

    nadlene organe za drumski saobraaj da prihvate reaktivni pristup rjeavanja problema bezbjednosti

    na putevima. Kao uobiajeni razlozi za usvajanje ovog pristupa navode se skupe bezbjedonosne

    mjere, pa ukoliko postoji konkurentna potreba za finansiranjem, namjenjivanje sredstava za trokove

    vezane za bezbjednost se moe tee opravdati. ak i u putnom i saobraajnom sektoru, gdje ima

    dovoljno sredstava, esto je lake dodijeliti ta sredstva za projekte izgradnje puteva i razvojne projekte

    nego ih izdvojiti za planove unapreenja bezbjednosti na putevima, posebno zbog toga to projekti

    izgradnje i razvoja mogu dovesti do trenutnog smanjenja zaguenja, te su stoga politiki atraktivni.

    Jo jedan snaan motiv za unapreenje bezbjednosti na putevima je finansijski. U skladu s tim, kada

    se uzmu u obzir ogromna finansijska sredstva koja se potroe zbog saobraajnih nezgoda, mjere na

    spreavanju tih nezgoda se mogu opravdati kao investicije. Ovo je pristup koji je prihvaen u mnogim

    kako razvijenim, tako i u zemljama u razvoju, gdje ekonomska vrijednost spreavanja nezgoda moe

    biti znaajna.

    Slijedei ovaj pristup, bilo koji plan na unapreenju bezbjednosti na putevima koji se usvoji moe se

    procjenjivati na osnovu analiza koristi i trokova (cost-benefit analize). Nakon toga, mogu se provesti

    sistematski postupci za izbor najboljih ili najekonominijih planova. Iako se moe initi da je ovo

    jednostavno, u praksi je ovaj cilj, zbog mnogo prepreka, dosta teko postii. Ako se detaljnije

    razmotri, evidentno je da prije nego to se omogui primjena kvantitativne analize kako bi se

    procijenio odreeni plan unapreenja bezbjednosti na putevima, mora se poeti sa mjerenjem trokova

    saobraajnih nezgoda. Potrebni podaci o ovim trokovima su rijetko kad dostupni budui da se ne

    prikupljaju na sistematski nain ili se adekvatno ne biljee. Rad na tome da se ustanove precizni

    iznosi trokova moe biti vrlo zahtjevan, tako da je malo agencija koje su voljne da uloe vrijeme i

    novac i upuste se u to. Stoga se ini da je potreban vaan poetni korak kako bi se ubijedile vlasti da

    prdaju veu vanost bezbjednosti na putevima. Taj prvi korak bi, naravno, bio prikazivanje ogromnih

    gubitaka na godinjem nivou koje pretrpi privreda Republike Srpske kao posljedicu saobraajnih

    nezgoda. U duem roku, potrebno je odvojiti sredstva za izgradnju odgovarajue baze podataka za

    procjenu trokova. Na sreu, u ovu svrhu nivo preciznosti pri procjeni ovih poetnih podataka o

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    2

    trokovima ne mora da bude veliki. Drugim rijeima: ono to je potrebno za poetak jeste da se

    procijeni priblian razmjer trokova nezgoda, a ne da se dobije precizan troak. Takvi manje precizni

    podaci se mogu koristiti da bi se dobila predstava o veliini gubitaka, to e biti dovoljno dok se ne

    dobiju precizniji podaci. Ovaj izvjetaj se prevashodno time bavi.

    1.3 Cilj i obim studije Cilj ove studije jeste da se pripremi poetna procjena trokova po vrstama saobraajnih nezgoda, te da

    se ona koristi kako bi se procijenio razmjer godinjih ekonomskih gubitaka koji nastaju za Republiku

    Srpsku, a javljaju se kao posljedica saobraajnih nezgoda. Za potrebe ovog izvjetaja kao referentna

    godina izabrana je 2010, te e se na osnovu nje raunati podaci o nezgodama i iznosi trokova.

    1.4 Koncepcija izvjetaja Ovaj izvjetaj je podijeljen u pet poglavlja. U Poglavlju 2 se identifikuju dostupne metode raunanja

    trokova saobraajnih nezgoda i prikazuju se razliiti pristupi koji su obuhvaeni. U treem poglavlju

    predstavljene su komponente trokova, zajedno sa njihovim obraunom i iznosima koji se odnose na

    Republiku Srpsku. U Poglavlju 4 pomenuti obraun trokova na nivo Republike Srpske, dok su u

    petom poglavlju sumirani nalazi. U prilozima se dopunjuju i potkrepljuju nalazi predstavljeni u

    izvjetaju.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    3

    2 METODOLOGIJA

    2.1 Uvod Procjenjivanje nezgoda je samo po sebi kontroverzno, jer je ljudski ivot svakako previe vaan da bi

    jednostavno bio vrednovan u novanom smislu. Kada bi im bio dat izbor da mijenjaju svoje ivote za

    neki novani iznos ili da za njih nastanu dodatni trokovi kako bi kupili neka pomagala ili neke druge

    ureaje za osiguranje prihvatljivog nivoa line sigurnosti na putevima, veina ljudi bi izabrala da

    potroi novac ili da pretrpi neugodnost. Trokovi saobraajnih nezgoda se mogu sastojati iz dvije

    komponente: komponente hladnokrvnog materijalnog troka i komponente toplokrvne spremnosti

    da se plati. Materijalni trokovi mogu ukljuiti tetu na imovini, trokove vezane za administraciju,

    naknade za medicinske usluge, trokove hospitalizacije i trokove gubitka proizvodnog rada. Problem

    pri odreivanju trokova saobraajnih nezgoda predstavlja dobijanje preciznih i relevantnih podataka

    za izraunavanje. Vjerovatno su elja i spremnost da se plati ekonomski troak umanjenja rizika, koja

    proizilazi iz te elje, mnogo vei od materijalnog troka do kojeg dolazi iz nezgoda. To objanjava

    injenicu zato najrazvijenije zemlje usvajaju ex ante metod procjene. Meutim, procjena komponente

    spremnost da se plati podrazumijeva znaajne potekoe. Procjena trokova saobraajnih nezgoda

    ukljuuje dva znaajna koraka: (i) identifikovanje komponenti troka i (ii) pripisivanje novane

    vrijednosti svakoj od ovih komponenti. Direktni trokovi ukljuuju medicinske trokove i trokove

    rehabilitacije koji nastaju za povrijeenog, odnosno trokove zamjene i popravke zbog tete na

    imovini, kao i druge trokove (npr. trokove prevoza). Meutim, pri ekonomskim procjenama i

    odtetnim zahtjevima, trokovi koji nastaju usljed gubitka dobiti onih koji su pogoeni, kao i naknada

    za fiziku bol i duevnu patnju esto nisu ukljueni. Indirektni trokovi su takoe povezani sa

    voenjem hitnih sluajeva i ostalim sutinskim uslugama. Takoe, mogu postojati i ostali socijalni

    trokovi, ukljuujui one vezane za zaguenje saobraaja i kanjenja do kojih dolazi nakon nezgoda,

    ili ak poveanje siromatva meu porodicama s niskim prihodima ukoliko je osoba koja je izdravala

    tu porodicu poginula, ili je trajno onesposobljena.

    2.2 Raspoloive metode Pripisivanje vrijednosti svakoj od komponenti trokova ne mora da bude jednostavno, s obzirom da to

    ne zavisi samo od dostupnosti podataka, ve i od naina na koji su podaci dobijeni. Trokovi mogu

    biti procjenjivani na nekoliko naina, pa tako postoji est metoda za procjenu trokova saobraajnih

    nezgoda sa fatalnim ishodom.

    To su:

    1. bruto autput metoda (metoda ljudskog kapitala), 2. neto autput metoda, 3. metoda ivotnog osiguranja, 4. metoda sudske odluke (court award method), 5. metoda implicitne procjene javnog sektora i 6. metoda spremnosti da se plati.

    Bruto autput ili metoda ljudskog kapitala zasniva se na procjeni ekonomskih posljedica, kojoj se

    obino dodaje neka fiktivna suma koja odraava fiziku bol, duevnu bol, te patnju rtava i lanova

    njihovih porodica. Za razliku od toga, prema neto autput metodi odbija se budua potronja

    pojedinaca koji su poginuli u nezgodama, to odraava konzervativniji ekonomski troak za drutvo.

    Metodom ivotnog osiguranja mjeri se vrednovanje rizika povezanog sa upotrebom saobraajnica i

    ona se odreuje preko premija ivotnih osiguranja koje su vozai spremni da plate. Metoda sudske

    odluke se zasniva na stvarnim odluenim iznosima kompenzacije, na koji moe uticati stepen

    utvrene nemarnosti. U implicitnoj metodi vrednovanja javnog sektora, koristi se skup implicitnih

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    4

    vrijednosti kako bi se vrednovali ljudski ivoti. Metodom spremnosti da se plati procjenjuje se iznos

    novca koji bi uesnici platili kako bi izbjegli nezgodu. U ovim metodama mogu se pronai znaajna

    preklapanja, ali se dobijene vrijednosti znaajno razlikuju.

    S obzirom na cilj smanjenja nezgoda, artikulisan u formi bilo poziva da se maksimizira nacionalni

    proizvod ili socijalna dobrobit, dvije metode (metoda spremnosti da se plati ili bruto autput metoda)

    su najadekvatnije. Pri tome, pristupi koji se primjenjuju u dvije pomenute metode se razlikuju. Kod

    prve metode se usvaja ex ante pristup, kojim se pokuavaju utvrditi pravi trokovi na osnovu procjene

    ta bi neka osoba uradila da bi izbjegla nezgodu. Drugi je ex post pristup, kojim se procjenjuju pravi

    trokovi zasnovani na istorijskim podacima trokova do kojih je dolo nakon nezgoda.

    Metoda spremnosti da se plati. Ex ante5 pristup podrazumijeva odreenu procjenu rizika i spremnost

    pojedinaca da odvoje sredstva kako bi smanjili rizik na prihvatljivi nivo. Na osnovu ovog balansiranja

    izmeu rizika i ekonomskih sredstava, izraenog kao marginalna stopa zamjene bogatstva za rizik

    smrtnog ishoda ili povrede, nastaje, u analizi trokova nezgoda, koncept spremnosti da se plati. Na

    spremnost da se plati kako bi se izbjegao izgubljeni statistiki ivot utiu okolnosti konteksta, koje

    predstavljaju percipiranu ozbiljnost nezgode, i efekti razmjera, odnosno broj nastradalih koje e

    ukljuiti nezgoda. U pogledu toga, ini se da se pristup spremnost da se plati vie bavi smanjenjem

    rizika za cjelokupno stanovnitvo nego ouvanjem konkretnog ivota. Prema ovom pristupu,

    komponente troka ili vrijednosti spremnosti da se plati procjenjuju se za tri strane: (i) pojedinanog

    korisnika puta koji se suoava sa rizikom nezgode; (ii) porodicu, roake i prijatelje pojedinca koji je

    izloen riziku; i (iii) ostatak drutva na koji utie izloenost riziku. Pristup spremnosti da se plati je

    koncepcijski primamljiv, ali podrazumijeva praktine probleme kada se primjenjuje na zemlje u

    razvoju, zbog nepotpunih ili nepreciznih podataka.

    Tri vrste podataka su potrebne za odreivanje vrijednosti: rizik od nezgode ili povrijeenih,

    elastinost rizika i (ekonomsko) vrednovanje. Prvo, rizik od nezgode ili rtava (povrijeenih) se

    procjenjuje uzimanjem u obzir pojedinanih vrsta prevoza, vrsta vozila i kategorija korisnika

    drumova. Ovo se vri stratifikovanjem nezgoda ili nastradalih u nekoliko kategorija ozbiljnosti

    povreda. Drugo, procjenjuje se elastinost rizika, koja opisuje promjene rizika u odnosu na druge

    korisnike puteva i esto se mjeri kao vjerovatnoa po milionu vozila po preenim kilometrima.

    Dobijanje vrijednosti elastinosti za razliite kategorije nastradalih u nezgodi i vrste vozila je

    potrebno, ali je izuzetno teko. Zbog toga se vrijednost statistikog ivota odreuje kombinovanjem

    vrijednosti spremnosti da se plati sa ostalim komponentama trokova, kao to su bruto proizvodni

    gubici i zdravstveni trokovi, administrativni trokovi i teta na imovini, kao i subjektivna ista

    ljudska vrijednost.

    Metoda ljudskog kapitala (Bruto autput metoda). Ex post6 pristup, koji je takoe poznat kao bruto

    autput ili metoda ljudskog kapitala, jeste pristup koji je razliit od metode spremnosti da se plati.

    Glavna komponenta u ovom pristupu je diskontovana sadanja vrijednost budueg prihoda rtve

    izgubljenog zbog prerane smrti. Na tako obraunatu sadanju vrijednost dodaju se ostali trokovi, kao

    to su zdravstveni trokovi, administrativni trokovi i trokovi zbog tete nastale na imovini, kao i ne-

    trini autput. Ovaj pristup ima brojne prednosti, budui da se koncentrie samo na izlazne efekte.

    Takoe, on u velikoj mjeri potcjenjuje stvarne trokove nezgoda i za rezultat ima znaajno nie

    vrijednosti od ex ante procjene. Kao djelimina korekcija za ovaj nedostatak, esto se dodaje ivotna

    komponenta koja ukljuuje fiziku bol, duevnu bol i patnju. Iako se na ovaj nain poveava dobijena

    vrijednost, to jo uvijek dovodi do vrednovanja koje je, generalno govorei, mnogo nie od vrijednosti

    dobijenih na osnovu metode spremnosti da se plati. I pored toga to se nekoliko razvijenih zemalja

    okrenulo pristupu spremnosti da se plati, metoda ljudskog kapitala je veoma uobiajena u mnogim

    zemljama gdje je teko ili nemogue sprovesti opirna istraivanja kako bi se dobili percipirani rizici

    razliitih grupa pojedinaca.

    5 Latinska rije koja znai Prije dogaaja 6 Latinska rije koja znai Nakon dogaaja

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    5

    Jo jedan primamljiv aspekt koritenja metode ljudskog kapitala jeste taj to su vrijednosti trokova

    konzervativne. Takoe, u sluaju kada baze podataka o nezgodama nisu dobro integrisane tako da se

    procjene o trokovima ne mogu uiniti sa visokim stepenom preciznosti, metoda ljudskog kapitala e

    biti dovoljna. Kada se uporede ex ante i ex post pristupi, moe se zakljuiti da je ovaj drugi pouzdaniji

    i interno konzistentan, te ima snano teoretsko uporite. I zaista, razne metode odreivanja trokova se

    formiraju na veoma razliitim premisama, te se stoga i vrijednosti tih trokova uveliko razlikuju.

    Naravno, izbor metode zavisi od same svrhe odreivanja trokova. Smatra se da je metod spremnosti

    da se plati bolji pristup kad su u pitanju konvencionalne cost-benefit analize i da su najefikasniji

    nain da se raspodjele oskudna finansijska sredstva. Meutim, tamo gdje nedostaju relevantni podaci

    da bi se dobili pouzdani iznosi vezani za spremnost da se plati, preporuuje se metoda ljudskog

    kapitala (bruto autput metoda). U ovom istraivanju usvojen je konzervativniji bruto autput metod u

    cilju izraunavanja trokova saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj. Ovaj metod je predstavljen u

    izvjetaju o istraivanju (Babtie Ross & Silcock and Transport Research Laboratory, 2003).

    2.3 Metoda ljudskog kapitala (Bruto autput metoda) Osnovu za ovu metodu predstavlja koncept statistikog ivota za iju se vrijednost smatra da

    predstavlja uinak (proizvod) koji pojedinac moe ostvariti u periodu svog produktivnog ivota. Na

    osnovu toga, troak nezgode e biti gubitak uinka ili izgubljeni uinak koji e pretrpjeti privreda

    neke zemlje kao rezultat odreene nezgode. Generalno govorei, pretpostavka je da je produktivnost

    bilo koje rtve nezgode jednaka prosjeku u ekonomiji, a ukupan troak za nacionalnu ekonomiju je,

    samim tim, akumulirani izgubljeni uinak. Prema ovom pristupu, svaka osoba se posmatra kao

    jedinstven i vrijedan ekonomski subjekt, dok se kao glavna snaga pristupa moe izdvojiti pruanje

    objektivnog naina da se doe do podatka. Vrijednosti podataka je generalno mogue mjeriti, a

    metoda je takoe korisna zbog toga to drutvu prua procjenu troka rtve iznad privatnog troka.

    Meutim, metodologija zanemaruje vrijednost slobodnog vremena i uzima u obzir samo izvren rad.

    Dakle, ona ne pridaje nikakvu vrijednost emotivnom sadraju ivota. Mogue je ipak nadopuniti

    iznose komponentom subjektivnih trokova, ukljuujui fiziku bol, duevnu bol i patnju. Preporuuje

    se konzervativni pristup, jer on osigurava neospornu minimalnu vrijednost koja se dobije za trokove

    saobraajnih nezgoda u nekoj zemlji. Argument za primjenu ovog pristupa moe se pronai u

    injenici: ukoliko investicija moe biti opravdana na osnovu takve minimalne vrijednosti, sigurno je

    da e ona biti opravdana i na bilo kojoj drugoj osnovi.

    Komponente troka u bruto autput metodi se mogu podijeliti u dvije kategorije: one koje ukljuuju

    trenutna (tekua) sredstva koja se moraju potroiti ili preusmjeriti usljed nezgoda i one do koje dolazi

    zbog gubitka budueg uinka (autputa). Ova prva ukljuuje trokove vezane za medicinske usluge i

    rehabilitaciju, prijavljenu materijalnu tetu na imovini, kao i administrativne, strune i usluge u hitnim

    sluajevima. Do ove druge, gubitka uinka, moe se doi uzimajui u obzir odsustvovanja s posla

    zbog bolovanja ili smanjenja potencijalnog proizvodnog uinka zbog dugorone ili trajne invalidnosti

    i smrti. Za potrebe ovog istraivanja analiza je izvrena za 2010. godinu, te su i svi podaci i

    razmatranja vezani za tu godinu. Budui da je nemogue pratiti troak do kog dolazi u evidenciji o

    nezgodi, procjena troka se radi na zbirnoj skali, u tipinom sluaju u skladu s klasifikacijom

    ozbiljnosti nezgode. U ovom izvjetaju nezgode su prema ozbiljnosti klasifikovane u etiri kategorije:

    fatalna (sa smrtnim ishodom), sa teim povredama, sa lakim povredama i samo sa tetom na imovini.

    Definicije ovih kategorija se mogu pronai u Okviru 1. Kako bi se utvrdile tane vrijednosti trokova,

    komponente trokova se procjenjuju u dvije grupe: one koje su vezane za nastradale u saobraajnim

    nezgodama (u kojima je dat jedinini troak za svaku nastradalu osobu) i one koje su vezane za samu

    nezgodu (u kojima je dat jedinini troak za svaku nezgodu). Trokovi prouzrokovani izgubljenim

    uinkom i medicinskim trokovima, kao i oni nastali usljed pretrpljenog fizikog bola, duevnog bola

    i patnje, vezani su za svaku osobu nastradalu u saobraajnoj nezgodi, dok e teta na imovini i

    administrativni trokovi biti vezani za samu nezgodu.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    6

    Nakon to se odredi jedinini troak za razliite kategorije saobraajnih nezgoda, moe se izraunati

    ukupan troak nezgoda na dravnom nivou na osnovu poznatog broja klasifikovanih nezgoda. Budui

    da ovo izraunavanje uzima u obzir samo prijavljeni broj nezgoda, uobiajeno je da se uzmu u obzir

    sluajevi neprijavljenih nezgoda, iako je teko za to pruiti vrste dokaze. Zbog ovoga e se morati

    ustanoviti odreen stepen neprijavljivanja saobraajnih nezgoda ili nastradalih.

    Okvir 1: Definicije saobraajnih nezgoda i rtava saobraajnih nezgoda

    Saobraajna nezgoda sa smrtnim ishodom je ona nezgoda u kojoj je, kao posljedica nezgode,

    poginulo jedno ili vie lica, pod uslovom da smrt nastupi u periodu do 30 dana od dana nastanka

    saobraajne nezgode.

    Saobraajna nezgoda za teom povredom je nezgoda u kojoj nema poginulih, ali su jedna ili vie

    osoba ozbiljno povrijeene.

    Saobraajna nezgoda sa lakom povredom je nezgoda u kojoj nema poginulih niti teih povreda, ali

    je jedna ili vie osoba lake povrijeeno. Pod lakim povredama ovdje podrazumijevamo povrede kao

    to su plie posjekotine, istegnua ili modrice.

    Saobraajna nezgoda samo sa materijalnom tetom je nezgoda u kojoj niko nije povreen, ali je

    nainjena materijalna teta na vozilima ili imovini.

    Lice poginulo u saobraajnoj nezgodi je lice koje u periodu od 30 dana nakon saobraajne nezgode

    podlegne povredama nastalim kao posljedice same nezgode.

    Tee povrijeena osoba je rtva saobraajne nezgode koja se zadri u bolnici (hospitalizovana) bar

    jednu no, ili kojoj je nanesena bilo koja od sljedeih povreda, bez obzira da li je osoba zadrana u

    bolnici ili ne: prelomi, kontuzija, unutranje povrede, nagnjeenja, teke posjekotine ili teak opti ok

    za koji je potrebno medicinsko zbrinjavanje. U Velikoj Britaniji ova kategorija ukljuuje i smrtne

    sluajeve kod kojih je smrt nastupila 30 dana nakon saobraajne nezgode.

    Lake povrijeena osoba je rtva saobraajne nezgode koja primi odreeno medicinsko zbrinjavanje

    (manje posjekotine i modrice), ali ne bude zadrana u bolnici preko noi.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    7

    3 KOMPONENTE TROKOVA

    3.1 Uvod Metoda ljudskog kapitala podrazumijeva odreivanje pet komponenti trokova: teta na imovini,

    administrativni trokovi, trokovi medicinskog lijeenja, izgubljeni uinak i ljudski trokovi. U veini

    sluajeva dovoljno je da se izraunaju gore navedeni trokovi na osnovu ukupnih vrijednosti dobijenih

    iz sumarnih izvjetaja.

    3.2 teta na imovini Nadoknada tete priinjene na imovini moe se dobiti od osiguravajuih drutava na osnovu odtetnih

    zahtjeva za nezgode koje ukljuuju motorna vozila. Ovi trokovi mogu znaajno da variraju u

    zavisnosti od stepena unitenja, zbog ega je neophodno da se doe do vrijednosti na osnovu nezgoda

    stratifikovanih u skladu s ozbiljnou. Kako bi se jo vie unaprijedila zbirna mjera, mogu se sprovesti

    odreena istraivanja meu saobraajnim drutvima ili mehaniarskim radnjama za razliite

    kategorije vozila, iako ova ispitivanja ne moraju da ukljue tetu koja nije bila na vozilima. Jo jedan

    problem je neslaganje meu definicijama ozbiljnosti nezgoda. Za veinu potreba ozbiljnost nezgode

    se mjeri pretrpljenim povredama, ali kada je u pitanju teta nastala na imovini, ozbiljnost se zasniva

    na stepenu unitenja. Iako moe postojati odreena korelacija izmeu pretrpljene povrede i uzroka

    unitenja, odnos nije uvijek proporcionalan. Na primjer, u nezgodi koja je ukljuila pjeaka, na vozilu

    moe biti veoma malo ili nimalo tete, ali nanesene povrede mogu biti izuzetno ozbiljne.

    Podaci za Republiku Srpsku. Gotovo sve nezgode za posljedicu imaju odreenu tetu na vozilima

    koja su uestvovala, dok u nekim sluajevima postoji i teta na javnoj infrastrukturi, odnosno na

    javnoj rasvjeti, zatitnim ogradama ili kolovozu. Trokovi koji se tom prilikom javljaju e, samim tim,

    ukljuiti neophodne popravke i zamjenu dijelova vozila i elemenata infrastrukture, a ponekad se mogu

    odnositi i na trokove zakupa vozila (za vrijeme dok su oteena vozila van upotrebe). Procjena tete

    na imovini se moe utvrditi putem evidencije osiguranja. Meutim, kada je u pitanju dobijanje

    sveobuhvatnih iznosa postoje neke praktine potekoe. Prvo, nije mogue osigurati ba sve vrste

    imovine, te stoga taj podatak ne moe ni da bude vidljiv u odtetnim zahtjevima. Drugo, deavaju se

    mnoge nezgode koje se ne prijavljuju, odnosno nezgode za koje se ne podnose odtetni zahtjevi. Ove

    nezgode obino podrazumijevaju male iznose. Tree, iznos tete na imovini moe znaajno varirati od

    jedne nezgode do druge, to ne mora da bude u visokoj korelaciji sa stepenom povreda nastalim kao

    posljedica nezgode. Iz tog razloga je teko pripisivati razliite visine teta na imovini razliitim

    klasama ozbiljnosti nezgoda. Na osnovu podataka dobijenih od osiguravajuih drutava u Republici

    Srpskoj (Prilog 5), kao i statistikih podataka iz Agencije za osiguranje Republike Srpske, ukupno

    procijenjena teta na imovini nastala kao posljedica saobraajnih nezgoda iznosila je 44,15 miliona

    KM. Na osnovu ovoga dobije se da je iznos prosjene tete na imovini kod nezgoda sa smrtnim

    ishodom 7.115 KM, dok je kod nezgoda sa teim i lakim povredama 5.521 KM, odnosno 3.433 KM.

    U saobraajnim nezgodama u kojima nije bilo povreda prosjena teta na imovini je 2.671 KM.

    3.3 Administrativni trokovi Prisustvo saobraajnih nezgoda u sistemu zahtijeva izdvajanje odreenih sredstava za spreavanje

    nezgoda i promociju bezbjednosti, kao i za praenje onoga to se deava nakon same nezgode. Sve

    ovo dovodi do administrativnih trokova koji se javljaju kod nekoliko subjekata ukljuujui: sudove i

    tuilatva u Republici Srpskoj, osiguravajua drutva, advokatske trokove, Policiju Republike

    Srpske, slube hitne pomoi, kao i druge kompanije koje pruaju usluge u vezi sa saobraajnim

    nezgodama. U veini sluajeva, ovi subjekti se ne bave samo saobraajnim nezgodama, te se ni

    njihovi trokovi ne mogu precizno razvrstati kako bi omoguili jasno utvrivanje nastalih

    administrativnih trokova upravljanja bezbjednosti na putevima. Na primjer, pored toga to

    intervenie pri saobraajnim nezgodama, Uprava policije Republike Srpske Jedinica za poslove

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    8

    bezbjednosti saobraaja, takoe obavlja zadatke vezane za kontrolu saobraaja, to, takoe, moe

    ukljuiti obezbjeenje sigurnog odvijanja saobraaja. U nekim sluajevima, mogue je jasnije

    definisati administrativne trokove povezane sa aktivnostima koje su u direktnoj ili indirektnoj vezi sa

    deavanjem nezgoda. U bilo kojoj nezgodi je vjerovatno da e povezani administrativni trokovi

    zavisiti od ozbiljnosti nezgode. Prilikom saobraajnih nezgoda sa tee povrijeenim licima vozila

    mogu ostati na drumu due i moe biti angaovano vie policajaca zaduenih za kontrolu saobraaja.

    Proces istraivanja, podnoenja tubi i praenja e takoe biti dui i komplikovaniji, sa eventualno

    zapoetim pravnim postupkom. Sve ovo podrazumijeva i vee administrativne trokove. Zbog toga je

    potrebno da se raznim kategorijama nezgoda dodjele razliite vrijednosti trokova. Ovaj nain

    raspodjele trokova moe biti teak ako se ne vodi detaljna evidencija (npr. sati koji su provedeni na

    dunosti za svaki pojedinani sluaj saobraajne nezgode). Dobijanje preciznih vrijednosti je teko,

    ali ponekad ti napori nisu ni potrebni, jer je udio administrativnih trokova u ukupnim trokovima

    generalno mali. Kao to smo naglasili ranije, vjerovatno je da e taj troak biti potcijenjen, tako da

    ponovo moemo istai da su konano obraunati trokovi nezgode konzervativni. Pri raspodjeli

    administrativnih trokova na razliite klase nezgoda koriste se koeficijenti koje su usvojili Ekonomski

    institut Banja Luka i Laboratorija za istraivanje saobraaja u Velikoj Britaniji.

    Podaci za Republiku Srpsku. Na osnovu raspoloivih podataka iz sudova i tuilatava, Uprave

    policije Republike Srpske Jedinice za poslove bezbjednosti saobraaja, Auto-moto saveza

    Republike Srpske, slubi hitne pomoi, Agencije za osiguranje Republike Srpske i slinih statistikih

    podataka, kao i na osnovu naih procjena zasnovanih na ovim i slinim izvorima, procijenjeni troak

    administracije povezan sa saobraajnim nezgodama iznosi 13,01 milion KM u 2010. godini (Prilog 6).

    Godinji administrativni trokovi su dodijeljeni razliitim kategorijama nezgoda u skladu sa

    pretpostavljenom raspodjelom trokova na nezgode sa smrtnim ishodom, nezgode sa teim

    povredama, sa lakim povredama i nezgode samo sa tetom, u odnosu 12:5:2:1. Administrativni

    troak za pojedinanu saobraajnu nezgodu sa smrtnim posljedicama je 7.051 KM, dok je troak za

    nezgodu sa teim povredama 2.938 KM. U saobraajnoj nezgodi koja ukljuuje lake povrede

    administrativni troak je 1.175 KM, dok nezgoda u kojoj je dolo samo do tete na imovini dovodi do

    administrativnog troka od 588 KM.

    3.4 Medicinski trokovi Medicinski trokovi koji nastaju iz saobraajnih nezgoda pokrivaju veliki broj stavki povezanih sa

    ukazanom medicinskom pomoi. Prvo, nastradalim osobama moe biti pruena prva pomo i

    zbrinjavanje, te na taj nain nastaju trokovi povezani sa slubom hitne pomoi. U ozbiljnijim

    sluajevima, nastradalim osobama je potrebno i lijeenje u bolnici, te moda i dalje vanbolniko ili

    ambulantno lijeenje. Ako je nastradali hospitalizovan, trokovi se poveavaju zbog trokova boravka

    u bolnici i potrebe za medicinskom njegom, uslugama hirurga i specijalista, medicinskog osoblja, ali

    ponekad i kontrola i ambulantnih usluga. Takoe mogu postojati trokovi povezani sa koritenjem

    medicinskih pomagala i aparata kojim se omoguava kretanje i rehabilitacija pacijenata. Kada

    nastradali u saobraajnoj nezgodi podlegne povredama odmah na licu mjesta ili ubrzo nakon nezgode,

    medicinski trokovi su obino nii. Meutim, za one koje podlegnu nakon primanja u bolnicu, nastaju

    trokovi povezani sa slubom za hitne sluajeve i intenzivnu njegu, ukljuujui trokove intenzivne

    njege i lijekove.

    Podaci za Republiku Srpsku. Medicinski trokovi u velikoj mjeri variraju, u zavisnosti od prirode i

    ozbiljnosti povreda koje se prevode u trajanje hospitalizacije i rehabilitacije. Takoe, postoje i

    razliite klase bolnica, ali i odjeljenja koje pruaju usluge nastradalima. Za potrebe ove analize,

    obratili smo se Klinikom centru u Banjoj Luci i Klinikom centru u Istonom Sarajevu, najveim

    zdravstvenim ustanovama u Republici Srpskoj koje se bave svim vrstama primarnog zbrinjavanja kod

    nezgoda, kao i Bolnici za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju Dr Miroslav Zotovi Banja Luka, kako

    bismo dobili informacije o direktnim trokovima medicinskih usluga koje se pruaju nastradalim u

    saobraajnim nezgodama (NSN). Budui da ne postoji zvanina evidencija o trokovima lijeenja

    NSN pacijenata, Ekonomski institut Banja Luka je u februaru i martu 2012. godine proveo

    istraivanje NSN pacijenata primljenih na lijeenje. Pri tome je izvrena specifikacija razliitih

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    9

    trokova u skladu sa tri klase rtava saobraajnih nezgoda. Za lica poginula u saobraajnim

    nezgodama zabiljeen je broj dana u bolnici prije smrti i povezani trokovi izvrenih operacija,

    medicinski pregledi, specijalistiko lijeenje, kao i trokovi sahrane. U sluaju tee povrijeenih

    osoba, prikupljene informacije ukljuile su trokove koji su nastali u Slubama hitne pomoi

    (domovima zdravlja), broj dana hospitalizovanja, broj medicinskih pregleda i potrebnih

    specijalistikih lijeenja, rehabilitacije, protetikih sredstava i proteza, kao i procijenjeni ostali

    trokovi. Ostali podaci odnosili su se na ambulantno lijeenje, a ukljuuju i broj kontrolnih pregleda u

    toku godine. Za nastradale sa lakim povredama, zabiljeeni su trokovi u Slubama hitne pomoi,

    broj kontrolnih pregleda i ostali povezani trokovi. Na osnovu konsolidovanih izraunavanja (Prilog

    7), medicinski trokovi po jednom smrtno nastradalom iznosili su 3.001 KM, za tee povrijeenu

    osobu 5.584 KM, dok su medicinski trokovi za lake povrijeenu osobu iznosili 189 KM.

    3.5 Izgubljeni uinak (proizvod) Izgubljeni uinak se odnosi na potencijalni gubitak nacionalne ekonomije, nastao usljed produktivnog

    vremena izgubljenog kao posljedica saobraajne nezgode. Vrijeme za produktivne aktivnosti je

    izgubljeno usljed zastoja na mjestu nezgode, kao i u sluajevima kada vozai moraju poslati vozila na

    popravak. Ukoliko je rije o saobraajnim nezgodama sa nastradalim osobama, vrijeme je izgubljeno

    prilikom pruanja medicinske njege u bolnicama ili ambulantama. U ozbiljnijim sluajevima, do

    gubitka u vremenu dolazi kada nastradale osobe idu na naknadno lijeenje, i/ili rehabilitaciju i

    eventualno prisustvuju sudskom postupku. Za sluajeve koji ukljuuju dugorona ili trajna

    onesposobljenja ili smrtne ishode, moe doi do znaajnih gubitaka proizvodnih godina. Ova

    posljednja komponenta ima najvei udio u trokovima nezgode. Zastoji na mjestu nezgode utiu na

    ostale korisnike saobraajnice vie nego na same strane koje su ukljuene u nezgodu. Generalno

    govorei, teko je procijeniti trokove zaguenja saobraaja budui da efekti zaguenja zavise od

    protoka saobraaja na dotinoj saobraajnici i na njih mogu uticati mjesto i doba dana. Trokove

    izraunate na osnovu perioda zaguenja i mjere u kojoj je ovo uticalo ostale korisnike saobraajnice

    ponekad nije jednostavno dobiti. Zbog toga se prilikom izraunavanja izgubljenog uinka ponekad

    iskljuuju efekti zaguenja.

    Vrijeme koje povrijeeni provedu na pregledima kod doktora, boravei u bolnicama i na bolovanju

    moe se dobiti iz evidencije o pacijentima. Iako je lako identifikovati izvor ovih podataka, to svakako

    ne znai da je jednostavno te podatke i dobiti jer su baze podataka kreirane vie radi medicinske

    reference, nego to mogu posluiti za prouavanje bezbjednosti u saobraaju. Takoe, u sluajevima u

    kojima se deavaju tee povrede, moe se desiti da evidencija o produenom gubitku proizvodnih

    dana nije tako dobro dokumentovana. Kako bi se upotpunilo ovo izraunavanje izgubljenog uinka,

    potrebno je uzeti u obzir vrijednost produktivnog vremena. Ovo se moe uiniti ako se uzme u obzir

    prosjena plata u zemlji kako se pojedincu ne bi pripisivala via ili nia vrijednost na osnovu njegovih

    linih primanja. Na osnovu ovog prosjeka za zemlju, sve nastradale osobe mogu biti tretirane jednako.

    U mnogim sluajevima, proizvodni gubitak ne utie samo na unesreenog, ve i na dobrovoljne

    pruaoce njege, a to su najee roaci povrijeenog. Ovaj gubitak se rijetko uzima u obzir, budui da

    nije jednostavno utvrditi ukupno izgubljeno vrijeme i visinu plate. Ovaj problem je posebno akutan

    kada su rtve djeca, jer kod njih ne dolazi do gubitka produktivnosti, ali mogu nastati ekonomski

    gubici za njihove staratelje. Samim tim, obrazloenje svega navedenog moe predstavljati problem.

    U sluaju smrtnog ishoda, izgubljena produktivnost predstavlja broj godina produktivnog rada

    izgubljenog zbog prerane smrti. Duina produktivnog ivota zavisi od starosti nastradale osobe,

    potencijalne starosti penzionisanja i visine plate. Starosna raspodjela nastradalih u saobraajnim

    nezgodama je generalno dobro obuhvaena u bazi podataka Uprave policije Republike Srpske

    Jedinice za poslove bezbjednosti saobraaja. Potencijalna starost penzionisanja moe varirati, ali je

    dovoljno pretpostaviti jedinstvenu zajedniku i prihvatljivu dob penzionisanja. Visina plate potrebna

    da se izrauna izgubljeni uinak usljed prerane smrti ima vanu ulogu u ukupnoj procjeni trokova. Sa

    pojedinane take gledita, visina godinje plate zavisi od starosti nastradale osobe i, takoe,

    dinamiki raste sa proticanjem vremena. Posmatrano na nivou stanovnitva, visina godinje plate

    varira u zavisnosti od profesija i starosti. Iako je mogue usvojiti raspon godinje plate, usvajanje

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    10

    pojedinane godinje visine plate je generalno prihvatljivo, a obino se uzima na osnovu prosjene

    godinje nacionalne plate. Alternativa koritenju godinje stope (visine) plate je koritenje vrijednosti

    bruto domaeg proizvoda po glavi stanovnika. Visina plate i bruto domai proizvod su kljuni

    ekonomski indikatori i lako su dostupni. Procjena izgubljenog uinka obino uzima u obzir oekivano

    i ostvareno poveanje vrijednosti plate (npr. primjenom faktora rasta na osnovu predvienog procenta

    rasta bruto domaeg proizvoda). Budui gubitak uinka se zatim izraava u sadanjim vrijednostima

    upotrebom diskontne stope. Naravno da e izbor stope rasta bruto domaeg proizvoda i diskontna

    stopa u velikoj mjeri uticati na konanu izraunatu vrijednost izgubljenog uinka.

    Podaci za Republiku Srpsku. Prilikom izraunavanja ekonomske stope produktivnosti u sluajevima

    sa fatalnim ishodom, ne pripisuje se nikakav ponder pojedincima iz razliitih statusnih grupa koji su

    uestvovali u saobraajnim nezgodama, izuzev njihove starosne dobi. Pretpostavlja se neka prosjena

    vrijednost (polazi se od pretpostavke da su sve osobe nastradale u nezgodama prosjeni radnici

    sposobni za ekonomsku proizvodnju mjereno prosjenom visinom plate). Ovom jednostavnom

    formulacijom izbjegava se esto pominjan problem pripisivanjem atributa kao to su pol, profesija i

    bogatstvo ekonomskoj vrijednosti ivota i povredama. Meutim, ova formulacija ne uzima u obzir

    primjedbu da se ivot i kvalitet ivota svode samo na ekonomsku vrijednost, ali ukoliko se to uzme u

    obzir, sama ekonomska procjena nee biti mogua.

    Na osnovu distribucije starosti poginulih u saobraajnim nezgodama u 2010. godini (Tabela 1),

    ponderisana prosjena starost (koja pokazuje broj u svakoj starosnoj kategoriji) lica koja su poginula u

    saobraajnim nezgodama je 40,5 godina.

    Tabela 1: Starosna raspodjela poginulih u saobraajnim nezgodama u 2010. godini

    Starosna struktura poginulih Raspodjela poginulih u procentima

    < 07 -

    07 14 2,07

    14 18 3,45

    18 21 6,90

    21 30 20,69

    30 40 13,10

    40 50 18,62

    50 60 17,24

    > 60 17,93 < = manje od, > = vie od

    Izvor podataka: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela 2: Prosjena visina plate

    Godina Nominalne prosjene visine bruto plata

    (KM)

    2001 444

    2002 528

    2003 576

    2004 643

    2005 707

    2006 793

    2007 875

    2008 1.132

    2009 1.204

    2010 1.199 Izvor podataka: Republiki zavod za statistiku Republike Srpske

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    11

    Prosjeni gubitak produktivnih godina se rauna na osnovu starosne granice penzionisanja od 65

    godina. Ova granica je izabrana jer je u ovoj dobi znaajan broj pojedinaca jo uvijek ekonomski

    aktivan i moe se zaposliti. Moe se oekivati da e granica za penzionisanje u Republici Srpskoj biti

    poveana na 66 ili 67 godina u narednom periodu. Prosjean broj godina izgubljenih kod nastradalih u

    fatalnim saobraajnim nezgodama je 24,50 godina. Visina plate u Republici Srpskoj je znaajno

    porasla u prethodnim godinama usljed ostvarenog ekonomskog rasta (tabela 2). Meutim, uzimajui u

    obzir neizvjesnost i jo uvijek aktuelnu ekonomsku krizu, porast plata je dosta teko projektovati.

    Konzervativna procjena bi podrazumijevala pretpostavku da je diskontna stopa slina stopi rasta plate.

    Koritenjem prosjene bruto plate od 1.199 KM mjeseno, izraunat je prosjean izgubljeni uinak za

    osobu poginulu u saobraajnoj nezgodi u iznosu od 368.573 KM po cijenama iz 2010. (Prilog 8). Na

    osnovu izgubljenog uinka zbog bolovanja i trajanja nesposobnosti usljed pretrpljenih povreda, kao i

    na osnovu prosjene visine bruto plate u privredi Republike Srpske, prosjean izgubljeni uinak za

    tee povrijeenu osobu je 3.365 KM, a za lake povrijeenu osobu 302 KM.

    3.6 Ljudski trokovi U ex post metodu procjene trokova saobraajnih nezgoda koriste se podaci o nezgodama koje su se

    dogodile. Ovaj metod je esto na meti kritike jer uporno potcjenjuje prave trokove nezgoda, budui

    da ne obuhvata neopipljivu elju da se uiva u ivotu i da se izbjegne rizik. Kako bi se ovo ispravilo,

    metoda ljudskog kapitala ukljuuje komponentu ljudskih trokova, koja se esto naziva fizikim

    bolom, duevnim bolom i patnjom. Osobe nastradale u saobraajnim nezgodama i njihove porodice

    pate od psiholokog pogoranja poslije nezgode. Analize koristi i trokova (cost-benefit analize) u

    mnogim zemljama obino podrazumijevaju i komponentu drutvenog troka. Kada su u pitanju

    saobraajne nezgode, esto se ukljuuje procijenjena vrijednost fizikog bola, duevnog bola i patnje

    kako bi se pokazala averzija prema smrti koja je zajednika i drutvima i pojedincima. Troak vezan

    za fiziku bol, duevnu bol i patnju je sam po sebi dosta subjektivan. On ukljuuje fiziku i psihiku

    patnju rtava, ali i njihovih roaka i prijatelja. U ovu kategoriju trokova mogu biti ukljueni i trauma,

    kao i umanjen kvalitet ivota. Istraivanje koje je provedeno da bi se procijenio ovaj troak, ukljuilo

    je povezivanje ove komponente trokova sa trokovima resursa, to je mogue objektivno izmjeriti.

    Iako je mnogo puta pokuavano da se kvantifikuju fizika bol, duevna bol i patnja koju su preivjeli

    uesnici u saobraajnim nezgodama, ini se da ne postoji striktan metod koji bi bio dobro prihvaen.

    Vea vrijednost ljudskih trokova istovremeno podrazumijeva i veu spremnost drutva da sprijei

    samu mogunost javljanja nezgode. Kako je metod vrednovanja dosta subjektivan, bie vjerovatnije

    da je pripisana koliina zasnovana na odreenoj politikoj odluci, nego na ekonomskoj analizi.

    Takoe, vrijednosti koje se uzimaju znaajno variraju od zemlje do zemlje, ak i meu razvijenijim

    zemljama. Uzevi u obzir pomenuto svojstvo da je vrijednost podlona politikom uticaju, smatralo se

    da metod vrednovanja slui i cilju smanjenja siromatva. Na taj nain on je primjenjivan u manje

    razvijenim zemljama kako bi se obuhvatila nemogunost siromanih ili ranjivijih grupa da se nose sa

    posljedicama nezgode. Babtie Ross & Silcock and Transport Research Laboratory (2003) su naveli

    nekoliko studija sluaja da bi ilustrovali drastine finansijske posljedice za siromane koji su uesnici

    u saobraajnim nezgodama. U Okviru 2 analizira se zato je vjerovatnije da siromani budu ukljueni

    u nezgode. S obzirom na to to ne postoji jedna striktna metoda objektivne procjene, potekoa da se

    fizikom bolu, duevnom bolu i patnji pripie odgovarajua vrijednost se prevazilazi tako to se

    koriste referentne vrijednosti koje su ustanovljene negdje drugdje. Izgleda da su vrijednosti koje je

    usvojila Laboratorija za istraivanje saobraaja iroko prihvaene i da pokazuju procentualno uee

    ljudskih trokova u ukupnom troku nezgoda kada su u pitanju saobraajne nezgode sa nastradalim

    licima. Vrijednosti su sljedee: (i) 28% od ukupnih trokova za nezgodu sa poginulim licima, (ii) 50%

    od ukupnih trokova za nezgodu sa tee povrijeenim licima, i (iii) 8% od ukupnih trokova za

    nezgodu sa lake povrijeenim licima.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    12

    Okvir 2: Saobraajne nezgode i uticaj na siromane

    U razvijenim zemljama je poznato da je rizik od saobraajnih nezgoda vei za siromane. Na primjer,

    u Strategiji bezbjednosti na putevima u Velikoj Britaniji konstatuje se da je pet do est puta

    vjerovatnije da e djeca na niem stepenu ekonomske ljestvice poginuti ili biti tee povrijeena od

    one na viem stepenu. Dugo se smatralo da se isto odnosi i na zemlje u razvoju, budui da e

    siromani imati ogranien, ili nikakav izbor prevoznog sredstva, te da e moi manje da se zatite ili

    distanciraju od izloenosti saobraaju. Pretpostavlja se da su i njihove kue i radna mjesta fiziki blie

    potencijalnim nezgodama.

    Meunarodna istraivanja su pokazala da porodice poginulih ili trajno onesposobljenih esto

    finansijski stradaju, a mnogi moraju ak i da se zaduuju kako bi preivjeli. Na taj nain saobraajne

    nezgode uzrokuju, u nekim sluajevima i poveavaju siromatvo u zemljama sa niskim ili srednjim

    primanjima.

    Izvor: Babtie Ross & Silcock and Transport Research Laboratory (2003)

    Podaci za Republiku Srpsku. Trenutno ne postoji ozbiljno istraivanje koje se sprovodi u Republici

    Srpskoj kako bi se ustanovile pouzdane vrijednosti fizike boli, duevne boli i patnje povezane sa

    saobraajnim nezgodama. Kako bi se zaobiao taj nedostatak, uzete su korelacione procjene usvojene

    u Babtie Ross & Silcock and Transport Research Laboratory (2003). Pri tome, pretpostavlja se da

    troak bola i patnje za svakog poginulog iznosi 28% od troka povezanog sa smrtnim sluajem u

    saobraajnoj nezgodi. U sluaju osoba sa teim povredama, bol i patnja su ekvivalentni 50%

    odgovarajueg troka koji se odnosi na lice koje je zadobilo teu povredu, dok se za osobe sa lakim

    povredama pretpostavlja da je to 8% od povezanog troka.

    Tabela 3: Pregled trokova po jednom nastradalom licu i po jednoj nezgodi (u KM)

    Stavka Poginuli Tea povreda Laka povreda Samo teta

    na imovini

    Po nastradalom

    Izgubljeni uinak 368.573 3.365 302 -

    Medicinski trokovi 3.001 5.584 189 -

    Ljudski trokovi 149.376 11.827 202 -

    Ukupno po nastradalom 520.950 20.776 693 -

    Po nezgodi

    Administrativni trokovi 7.051 2.938 1.175 588

    teta na imovini 7.115 5.521 3.443 2.671

    Ukupno po nezgodi 14.166 8.460 4.609 3.258 = ne postoje podaci Izvor: Uprava policije Republike Srpske Jedinica za poslove bezbjednosti saobraaja, Kliniki centar Banja Luka, Kliniki centar

    Istono Sarajevo, Bolnica za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju Dr Miroslav Zotovi Banja Luka, Dom zdravlja Banja Luka, Dom

    zdravlja Istono Sarajevo, Dom zdravlja Doboj, Dom zdravlja Gradika, Agencija za osiguranje Republike Srpske, osiguravajua drutva u Republici Srpskoj, Auto-moto savez Republike Srpske i Javno preduzee Putevi Republike Srpske

    Na osnovu ovih podataka, trokovi koji se pripisuju fizikom bolu, duevnom bolu i patnji su 149.376

    KM za svaku osobu poginulu u saobraajnim nezgodama u Republici Srpskoj, 11.827 KM za svaku

    tee povrijeenu osobu i 202 KM za svaku lake povrijeenu osobu.

    3.7 Ukupni trokovi Pojedinane komponente trokova u svakoj kategoriji nezgode i nastradalih sumirani su u tabeli 3.

    Ako se u izraunavanje ukljue grube procjene o fizikoj boli, duevnoj boli i patnji, ljudski trokovi

    iznose 520.950 KM za svako lice poginulo u saobraajnim nezgodama, 20.776 KM za nastradalog sa

    teim povredama i 693 KM za nastradalog sa lakim povredama. ak i u sluajevima gdje su

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    13

    iskljuene fizika bol, duevna bol i patnja, troak kod svakog lica poginulog u saobraajnoj nezgodi

    e biti 372.000 KM.

    Izraunato na osnovu ozbiljnosti posljedica nezgode, ukupni trokovi koji nisu vezani za povrede e

    biti 14.166 KM za nezgodu sa poginulim licima, a 8.460 KM po nezgodi koja ukljuuje tee povrede.

    Ukoliko je u saobraajnoj nezgodi bilo lake povrijeenih osoba ili je nezgoda za posljedicu imala

    samo materijalnu tetu, trokovi koji nisu vezani za povrede e biti 4.609 KM, odnosno 3.258 KM.

    Tabela 4: Broj nastradalih po nezgodi prema procjeni Ekonomskog instituta (za 2010. godinu)

    Nastradali

    Kategorija nezgode

    Poginuli Tee

    povrijeeni

    Lake

    povrijeeni

    Sa poginulim 1,13 0,81 1,22

    Sa tee povrijeenim - 2,77 1,03

    Sa lake povrijeenim - - 2,33

    U veini saobraajnih nezgoda ukljueno je vie nastradalih osoba zbog ega se, prilikom raunanja

    trokova na bazi jedne nezgode, mora ustanoviti broj rtava po nezgodi prema njenim posljedicama.

    U tabeli 4 prikazan je prosjean broj (stopa) nastradalih za 2010. godinu za svaku klasu nezgode na

    osnovu procijenjenog broja nastradalih i procijenjenog broja saobraajnih nezgoda. S obzirom da u

    saobraajnoj nezgodi koja je rezultovala povredama ima nekoliko nastradalih, prosjean troak je bio

    620.618 KM po nezgodi sa poginulim licima, 66.683 KM po nezgodi sa tee povrijeenim licima,

    6.221 KM po nezgodi sa lake povrijeenim licima, dok je po nezgodi u kojoj je bilo samo tete na

    imovini prosjean troak iznosio 3.258 KM.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    14

    4 TROKOVI SAOBRAAJNIH NEZGODA NA NIVOU REPUBLIKE SRPSKE

    4.1 Uvod Nakon to se ustanovi visina trokova po pojedinanoj nezgodi prema njenoj ozbiljnosti i prema teini

    nastradalih, mogue je odrediti ukupan troak nezgoda na nivou Republike Srpske, i to sabiranjem

    trokova svih pojedinanih nezgoda. Iako moe izgledati da je ovo jednostavno, postoji nekoliko

    potekoa vezanih za preciznost i kvalitet podataka o nezgodama.

    4.2 Kvalitet podataka Podaci iz osiguravajuih drutava su jedan od najbogatijih izvora podataka za procjenu trokova

    saobraajnih nezgoda. Meutim, pri upotrebi tih podataka postoje odreena ogranienja. Naravno,

    osiguravajua drutva procjenjuju trokove na osnovu nekoliko kategorija (stvarni gubitak prihoda

    zbog povrede, direktni medicinski trokovi i trokovi rehabilitacije, bilo da su nastali ili su neizbjeni,

    stvarna kompenzacija za bol i patnju, direktni gubici zbog tete na imovini, kao i svi drugi direktni

    trokovi koji nastaju). Mnogi od ovih trokova mogu dati direktan uvid u ekonomske trokove

    nezgoda. Meutim, pristup pri procjeni gubitka se razlikuje od pristupa koji postoji kod metode

    ljudskog kapitala. Gubitak prihoda u bazi podataka osiguravajuih drutava zasniva se na visinama

    plata pojedinaca koji su uestvovali, dok se u metodi ljudskog kapitala primjenjuje ukupna vrijednost

    (npr. prosjena visina plate na dravnom nivou ili bruto domai proizvod po glavi stanovnika).

    Problemi su takoe vezani za loe definisan vremenski okvir. Dok je za bruto proizvod potreban

    dobro definisan vremenski period od obino jedne godine, npr. 2011, te stoga taj metod daje mjerenje

    u odreenom trenutku, odtetni zahtjevi se nuno proteu preko vremenskog perioda to zavisi od

    sloenosti zahtjeva. Zbog toga je koritenje podataka o osiguranju na bazi fiksne kalendarske godine

    subjektivno, budui da je vjerovatno da e se ukupni zahtjevi vremenom poveati. Problemi takoe

    mogu nastati zbog nejasnih definicija sluaja. U Republici Srpskoj, Agencija za osiguranje sakuplja

    podatke o zahtjevima, ali ne prati detalje o tim zahtjevima na nain koji bi omoguio efikasno

    raunanje trokova saobraajnih nezgoda. Osim toga, mogue je da osiguravajua drutva podnose

    evidencije o zahtjevima na razliite naine. Na primjer, zahtjev moe biti zasnovan na konkretnom

    nastradalom ili moe biti osiguran od strane osiguravajueg drutva koje ga, meutim, smatra

    nezgodom koja ukljuuje nekoliko osiguranih lica osiguranih kod nekog drugog osiguravaa. Takva

    neslaganja mogu dovesti do iskrivljene vrijednosti zahtjeva. Iznosi koji se odbijaju ili vikovi imaju

    veoma veliki uticaj na broj prijavljenih nezgoda. Stoga je vjerovatno da mnogo manjih zahtjeva nee

    biti obuhvaeno, a ne postoji empirijska studija kojom se odreuje razmjera tih nezgoda.

    Nae istraivanje (Prilog 5) otkrilo je da se za oko 50% od ukupnog broja evidentiranih nezgoda ne

    podnose zahtjevi, uglavnom se to odnosi na nezgode samo sa materijalnom tetom. S obzirom na

    nepostojanje tih saobraajnih nezgoda u proraunima, vjerovatno je da e pravi troak nezgoda

    obraunat na taj nain biti potcijenjen. U sluajevima koji ukljuuju lake povrede, strane koje su

    uestvovale mogu takoe potraiti ljekarsku pomo, a da istovremeno ne prijave nezgode policiji. to

    je vea ozbiljnost povrede, vea je vjerovatnoa da e neka nezgoda biti dokumentovana, bilo od

    strane zdravstvenih ustanova ili od saobraajne policije. Pored problema neprijavljivanja, jo jedan

    problem je netano evidentiranje. Gotovo uvijek je teko voditi jednu pouzdanu bazu podataka.

    Greke prilikom davanja ifri i unosa podataka e uvijek biti prisutne, naroito za one stavke podataka

    koje su manje bitne, kao to su na primjer, da li se osoba koja je nastradala vozila na prednjem ili

    zadnjem dijelu vozila. Kvalitet podataka zavisi od toga kako je koncipirana struktura baze podataka,

    kao i od obrazovanosti i sposobnosti lica nadlenih za unos podataka. Izvjesna koliina kontrole

    kvaliteta je osigurana za one podatke koji se smatraju vanim radi daljeg praenja. Ako je to sluaj,

    bolniko osoblje moe vie panje posvetiti unoenju podataka o samoj povredi, a ne o tome ko je u

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    15

    stvari uzrokovao nezgodu, dok osiguravajua drutva mogu biti paljivija pri evidentiranju podataka o

    tome ta se desilo prije nego to je u stvari dolo do nezgode.

    Moe se takoe desiti da podataka nema jer nisu evidentirani na mjestu nezgode, ili zato to neke

    informacije mogu biti poznate tek u nekoj kasnijoj fazi (npr. ozbiljnost povrede). Stoga evidentirani

    podaci mogu biti netani, nepotpuni ili da ih uopte nema. U ekstremnom sluaju, netano

    evidentiranje podrazumijeva ignorisanje nekih evidentiranih sluajeva jer su oni nevani za funkciju

    odreene organizacije. Na primjer, veoma je malo organizacija koje su zainteresovane za prikupljanje

    podataka isto da bi oni bili evidentirani. U skladu s ovim, laka povreda moe biti obuhvaena u bazi

    podataka medicinske evidencije, ali ne mora biti pripisana saobraajnoj nezgodi. Stepen u kojem je

    prisutno nedovoljno prijavljivanje e uticati na raunanje trokova nezgoda na nivou Republike

    Srpske. Budui da nije vjerovatno da e to nedovoljno prijavljivanje biti propisno obrazloeno,

    vrijednosti trokova e biti potcijenjene. U tom smislu, provedeno je ispitivanje kako bi se uporedila

    medicinska evidencija sa evidencijom podataka koje vodi Uprava policije Republike Srpske

    Jedinica za poslove bezbjednosti saobraaja, u cilju odreivanja kvaliteta podataka o saobraajnim

    nezgodama i procjene stepena nedovoljnog prijavljivanja nezgoda u kojima je bilo povreda. Rezultati

    su prikazani u Prilogu 4, a ispitivanje se dalje analizira u Prilogu 7 i Prilogu 8.

    4.3 Izraunavanje trokova na nivou Republike Srpske Ukupni trokovi saobraajnih nezgoda na nivou Republike Srpske se mogu izraunati koritenjem

    jedininih vrijednosti trokova pojedinanih komponenti prikazanih u tabeli 3 i broja nezgoda koje su

    se desile. U 2010. godini desile su se 123 saobraajne nezgode sa fatalnim ishodom, koje su za

    posljedicu imale 139 poginulih lica. Pored toga, desile su se 582 saobraajne nezgode koje ukljuuju

    tee povrede i 3.860 nezgoda koje ukljuuju lake povrede. Procjenjuje se da je bilo preko 10.000

    nezgoda koje ukljuuju samo tetu. Kao to je prikazano u tabeli 5, ukupni trokovi saobraajnih

    nezgoda koje su se dogodile u 2010. godini, iznosili su 171,87 miliona KM, od kojih se preko 15%

    moe pripisati nezgodama samo sa tetom na imovini, a gotovo 44% nezgodama sa smrtnim ishodom.

    Za potrebe ovog izvjetaja, odnos poginulih lica, tee povrijeenih i lake povrijeenih kao rezultat

    saobraajnih nezgoda je 1:12:70 (Prilog 4).

    Tabela 5: Trokovi saobraajnih nezgoda na nivou Republike Srpske

    (procjena Ekonomskog instituta)

    Ozbiljnost nezgode Broj nezgoda Prosjeni trokovi Ukupni trokovi (KM)

    Sa poginulim 123 620.618 76.240.257

    Sa tee povrijeenim 582 66.683 38.575.921

    Sa lake povrijeenim 3.8607 6.221 23.065.548

    Samo sa tetom na imovini 10.0388 3.258 32.708.660

    Ukupno 14.603 696.780 171.865.277

    7 Zasnovano na istraivanju koje je realizovao Ekonomski institut a.d. Banja Luka. Procjenjuje se da broj neprijavljenih saobraajnih nezgoda (potcjenjenost) iznosi oko 50% svih registrovanih saobraajnih nezgoda. Distribucija potcijenjenog broja saobraajnih nezgoda

    jednako je rasporeena na nezgode sa lake povrijeenim i nezgode samo sa materijalnom tetom (Prilog 5). 8 Na osnovu istraivanja koje je realizovao Ekonomski institut a.d. Banja Luka (Prilog 5).

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    16

    Grafikon 1: Ukupni trokovi prema ozbiljnosti saobraajne nezgode u 2010. godini

    Na osnovu vrijednosti bruto domaeg proizvoda Republike Srpske iz 2010. godine, koji je iznosio

    8.308,12 miliona KM, kao i utvrenih trokova saobraajnih nezgoda u ukupnom iznosu od

    171.865.277 KM, dobijamo da su pomenuti trokovi iznosili skoro 2,07% bruto domaeg proizvoda.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    17

    5 ZAKLJUAK

    U poreenju sa drugim zemljama u regionu, a naroito sa razvijenim zemljama, Republika Srpska ima

    relativno neefikasnu i nedovoljno bezbjednu saobraajnu mreu. Kada su u pitanju meunarodni

    standardi, stopa nezgoda, naroito ona koja za posljedicu ima poginula lica, neprihvatljivo je visoka.

    Iz ovog izvjetaja se vidi da su trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj visoki, ak i kada

    se koristi veoma konzervativan metod procjene. Dobijeni iznosi bi bili dva ili tri puta vii da je pri

    njihovom obraunu korien metod spremnosti da se plati.

    U 2010. godini, procijenjeni godinji trokovi saobraajnih nezgoda iznosili su 171,87 miliona KM

    (oko 88 miliona EUR), to predstavlja gotovo 2,07% bruto domaeg proizvoda (BDP) u toj godini.

    Rije je o trokovima koji se ponavljaju iz godine u godinu i nijedna zemlja, naroito ne ona koja

    pokuava da pobolja stanje svoje privrede, ne moe sebi priutiti da toliko gubi. Ukoliko se ista

    veliina gubitaka pretpostavi za prethodne godine, procjenjuje se da je Republika Srpska izgubila

    preko 844 miliona KM (431 miliona EUR) u proteklih 5 godina (20072011), to su sredstva koja su

    mogla biti uloena u poboljanje obrazovanja, zdravstva i druge prioritete Republike Srpske.

    S obzirom na ove veoma visoke godinje gubitke koji se ponavljaju, nadlene vlasti bi trebalo da

    uloe vie u istraivanje bezbjednosti na putevima, kako bi se bolje sagledali uzroci nastanka

    saobraajnih nezgoda. Kada su u pitanju programi bezbjednosti na putevima, potrebno je unaprijediti

    okruenje vezano za bezbjednost na putevima, to bi rezultovalo veom sigurnosti na putevima, kako

    za vozila, tako i za ostale korisnike puteva. Sredstva za ove investicije bi se mogla pribaviti na

    nekoliko razliitih naina, a neki od alternativnih izvora navedeni su u Prilogu 9.

    Osim sredstava za poveanje bezbjednosti na putevima, od sutinskog je znaaja postojanje politike,

    drutvene i institucionalne volje, kako bi Republika Srpska zaista mogla da se pozabavi problemom

    bezbjednosti na putevima. Pri tome, izdvajanja za potrebe bezbjednosti na putevima treba smatrati

    investicijom, a ne trokom.

    Vlada Republike Srpske treba da investira u intervencije i aktivnosti vezane za bezbjednost na

    putevima, kao i da jaa kljune agencije koje su odgovorne ili koje imaju mogunost da doprinesu da

    se smanje veliki gubici u ljudskim ivotima na drumovima Republike Srpske, to svakako ometa

    socijalni i ekonomski razvoj Republike Srpske i njenih graana.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    18

    PRILOG 1: Republika Srpska Opte informacije i pregled saobraaja

    Republika Srpska je proglaena 9. januara 1992. godine kao politiki entitet koji je verifikovan

    Dejtonskim mirovnim sporazumom i potvren u Parizu 14. decembra 1995, i predstavlja jedan od dva

    glavna politika entiteta u Bosni i Hercegovini. Ona je parlamentarna republika sa ogranienim

    meunarodnim subjektivitetom. Narodna skuptina Republike Srpske i Vlada Republike Srpske

    smjeteni su u Banja Luci.

    Tabela A1.01: Opti statistiki podaci i podaci o saobraaju u Republici Srpskoj (2010)

    Stanovnitvo i povrina

    Povrina1 24.858 km

    Stanovnitvo (procjena) 1.433.038

    Ekonomski pokazatelji

    Bruto domai proizvod 8.308,12 miliona KM2

    Bruto domai proizvod po glavi stanovnika 5.798 KM

    Saobraajna mrea

    Magistralni putevi 1.764 kilometara

    Regionalni putevi 2.105 kilometara

    Lokalni3 putevi 10.035 kilometara

    Ukupna duina drumskih puteva 13.904 kilometara

    Broj vozila

    Registrovana putnika vozila 235.814

    Registrovani motocikli 2.050

    Registrovana ostala vozila 60.500

    Ukupno registrovanih vozila 298.364

    Broj saobraajnih dozvola 482.461

    1 Privremeni podaci o povrini Republike Srpske koja ukljuuje i Brko Distrikt

    2 Godinji prosjeni kurs EUR/KM = 1,9558 (Izvor: Centralna banka Bosne i Hercegovine) 3 Ukljuujui nekategorisane puteve

    U tabeli A1.02 prikazani su opti podaci o saobraajnim nezgodama i osobama nastradalim u

    Republici Srpskoj prema izvjetajima Policije Republike Srpske u periodu od 10 godina. Kao to se

    moe vidjeti, stopa smrtnosti na 100.000 stanovnika, odnosno na 10.000 registrovanih vozila je dosta

    visoka i ti koeficijenti su gotovo konstantni tokom godina (osim za dvije posljednje godine).

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    19

    Tabela A1.02: Zvanini podaci o saobraajnim nezgodama i osobama nastradalim u saobraajnim nezgodama u Republici Srpskoj

    Godina

    Opis 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Ukupno

    Ukupan broj nezgoda 10.513 10.202 10.755 10.396 10.066 10.933 10.590 10.076 9.732 9.378 102.641

    Nezgode sa poginulim 171 178 154 146 168 176 159 155 123 150 1.580

    Nezgode sa tee povrijeenim 716 666 580 539 546 649 679 603 579 577 6.134

    Nezgode sa lake povrijeenim 1.496 1.463 1.524 1.363 1.425 1.709 1.723 1.620 1.424 1.526 15.273

    Nezgode samo sa materijalnom tetom 8.132 7.895 8.497 8.348 7.927 8.399 8.029 7.698 7.606 7.125 79.656

    Nastradali9

    Poginuli 186 202 173 164 208 192 180 180 139 163 1.787

    Tee povrijeeni 933 875 762 674 702 826 869 781 691 702 7.815

    Lake povrijeeni 2.330 2.340 2.300 2.146 2.275 2.734 2.770 2.656 2.276 2.517 24.344

    Poginuli / 100.000 stanovnika 12,79 13,91 11,93 11,34 14,41 13,34 12,52 12,54 9,7 11,37 ///

    Poginuli / 10.000 vozila 8,17 8,87 7,60 6,88 8,25 7,17 6,50 6,55 4,66 5,32 ///

    Procijenjeni gubici

    (u milionima KM)

    na osnovu 2,07% BDP-a

    87 94 106 119 135 152 176 170 172 174 1.386

    9 Podaci o smrtno nastradalim i povrijeenim licima koji su prijavljeni policiji (nisu ukljueni neprijavljeni sluajevi).

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    20

    PRILOG 2: Republika Srpska Mrea saobraajnica

    Karta A2.01: Mrea glavnih i regionalnih puteva

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    21

    PRILOG 3: Saobraajne nezgode i ostali podaci koje je objavila policija

    Tabela A3.01: Broj prijavljenih saobraajnih nezgoda koje su za posljedicu imale

    poginula ili povrijeena lica

    Ozbiljnost saobraajne nezgode 2009 2010 2011

    Sa poginulim 155 123 150

    Sa tee povrijeenim 603 582 582

    Sa lake povrijeenim 1.620 1.426 1.521

    Ukupno 2.378 2.131 2.253

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela A3.02: Stopa saobraajnih nezgoda na 10.000 vozila (prijavljene nezgode)

    Ozbiljnost saobraajne nezgode 2010

    Sa poginulim 4,12

    Sa tee povrijeenim 19,51

    Sa lake povrijeenim 47,79

    Tabela A3.03: Lica nastradala u saobraajnim nezgodama (prijavljene nezgode)

    Posljedica 2009 2010 2011

    Poginuli 180 139 163

    Tee povrijeeni 781 692 705

    Lake povrijeeni 2.656 2.287 2.516

    Ukupno 3.617 3.118 3.384

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela A3.04: Stopa nastradalih na 100.000 stanovnika (prijavljene nezgode)

    Posljedica 2010

    Poginuli 9,7

    Tee povrijeeni 48,3

    Lake povrijeeni 159,6

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    22

    Tabela A3.05: Broj prijavljenih smrtnih sluajeva po grupama uesnika u saobraaju

    Uesnici u saobraaju 2009 2010 2011

    Vozai 66 47 58

    Putnici na prednjim sjeditima 25 17 19

    Putnici 24 13 20

    Motociklisti 7 9 19

    Biciklisti 7 10 13

    Pjeaci 42 36 27

    Ostali 9 7 7

    Ukupno 180 139 163

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela A3.06: Broj prijavljenih tee povrijeenih po grupama uesnika u saobraaju

    Uesnici u saobraaju 2009 2010 2011

    Vozai 272 263 249

    Putnici na prednjim sjeditima 140 93 110

    Putnici 130 95 110

    Motociklisti 54 48 60

    Biciklisti 35 31 39

    Pjeaci 139 151 126

    Ostali 11 11 11

    Ukupno 781 692 705

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela A3.07: Broj prijavljenih lake povrijeenih po grupama uesnika u saobraaju

    Uesnici u saobraaju 2009 2010 2011

    Vozai 1.057 954 1.010

    Putnici na prednjim sjeditima 525 463 523

    Putnici 576 448 474

    Motociklisti 96 61 119

    Biciklisti 100 77 107

    Pjeaci 281 273 263

    Ostali 21 11 20

    Ukupno 2.656 2.287 2.516

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    23

    Tabela A3.08: Ukupno prijavljene saobraajne nezgode

    Ozbiljnost saobraajne nezgode 2009 2010 2011

    Sa nastradalim licima 2.378 2.131 2.253

    Samo sa materijalnom tetom 7.698 7.604 7.125

    Ukupno 10.076 9.735 9.378

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela A3.09: Broj vozila koja su uestvovala u prijavljenim saobraajnim nezgodama

    Opis 2009 2010 2011

    Broj prijavljenih saobraajnih nezgoda 10.076 9.735 9.378

    Broj vozila 18.195 17.617 16.965

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela A3.10: Uzroci nastanka saobraajnih nezgoda (prijavljene nezgode)

    Uzrok nastanka nezgode 2009 2010 2011

    Prekoraenje brzine 25,0% 27,0% 28,0%

    Alkohol i droga 5,5% 5,3% 12,0%

    Ukupan broj saobraajnih nezgoda 10.076 9.735 9.378

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

    Tabela A3.11: Prosjean broj vozila koja su uestvovala u svakoj nezgodi (2010)

    Vrsta oteenog vozila Sa

    poginulim

    Sa tee

    povrijeenim

    Sa lake

    povrijeenim

    Samo sa

    materijalnom

    tetom

    Motorno vozilo 0,98 1,08 1,23 1,59

    Teretno vozilo 0,14 0,15 0,12 0,21

    Autobus 0,02 0,03 0,02 0,03

    Motocikl 0,07 0,10 0,05 0,00

    Moped 0,02 0,03 0,04 0,00

    Bicikl 0,08 0,07 0,05 0,00

    Poljoprivredne radne

    maine 0,06 0,02 0,02 0,01

    Zaprena vozila - 0,01 0,00 0,00

    Ostalo 0,12 0,09 0,05 0,07

    Ukupno 1,50 1,57 1,59 1,92

    Izvor: Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    24

    PRILOG 4: Rezultati istraivanja Ekonomskog instituta

    Tabela A4.01: Broj saobraajnih nezgoda koje su za posljedicu imale

    poginula ili povrijeena lica (procjena Ekonomskog instituta)

    Ozbiljnost saobraajne nezgode 2010

    Sa poginulim 123

    Sa tee povrijeenim 582

    Sa lake povrijeenim 3.860

    Ukupno 4.565

    Grafikon A4.01.01: Saobraajne nezgode sa poginulim, tee i lake povrijeenim licima,

    poreenje zvaninih statistikih podataka i procjene Ekonomskog instituta

    Tabela A4.02: Stopa saobraajnih nezgoda na 10.000 vozila

    (procjena Ekonomskog instituta)

    Ozbiljnost saobraajne nezgode 2010

    Sa poginulim 4,12

    Sa tee povrijeenim 19,51

    Sa lake povrijeenim 129,37

    Tabela A4.03: Lica nastradala u saobraajnim nezgodama

    (podaci Ekonomskog instituta)

    Posljedica 2010

    Poginuli 139

    Tee povrijeeni 1.711

    Lake povrijeeni 9.730

    Ukupno 11.580

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    25

    Grafikon A4.03.01: Broj nastradalih u saobraajnim nezgodama sa poginulim, tee i lake

    povrijeenim licima, poreenje zvaninih statistikih podataka i procjene Ekonomskog instituta

    Analiza je vrena na uzorku od preko 800 povrijeenih pacijenata u 2010. godini u Klinikom centru

    Banja Luka. Svi pacijenti prolaze medicinski pregled, a najtei sluajevi se prevoze na razliite

    klinike (oko 232 pacijenata je poslato u ok sobu, na Traumatoloku kliniku, Neurohirurku kliniku ili

    Torakalnu hirurku kliniku). Ovi pacijenti su bili najtee povrijeeni, a neki od njih su i podlegli

    povredama (10 lica je umrlo za manje od 30 dana nakon saobraajne nezgode). Nakon toga smo

    provjerili svih 10 lica koja su umrla u bolnici za manje od 30 dana nakon nezgode (odnosno njihova

    imena i prezimena) u zvaninoj evidenciji Uprave policije Republike Srpske Jedinice za poslove

    bezbjednosti saobraaja. Ne postoje razlike u posmatranom uzorku i policijskoj evidenciji.

    Zakljuujemo da je zvanina policijska evidencija o poginulim licima kao posljedica saobraajnih

    nezgoda u 2010. godini tana i taj broj iznosi 139.

    Na osnovu istog medicinskog istraivanja izraunali smo broj tee povrijeenih kao posljedica

    saobraajnih nezgoda u 2010. godini. Na geografskom podruju koje pokriva Kliniki centar Banja

    Luka bilo je oko 800 tee povrijeenih kao rezultat saobraajnih nezgoda. Isto tako, pretpostavka je

    da je oko 20% ukupnog broja tee povrijeenih primarno medicinski zbrinuto u nekoj drugoj bolnici

    na posmatranom geografskom podruju. Na taj nain dolazimo do podatka da je oko 960 tee

    povrijeenih pacijenata bilo na geografskom podruju na kojem su se desile 5.257 saobraajne

    nezgode (zvanini policijski podaci) u 2010. godini, to predstavlja oko 56% ukupnog broja

    saobraajnih nezgoda. Slijedei taj odnos, procijenili smo da ima oko 1.711 tee povrijeenih lica kao

    posljedica saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj u 2010. godini.

    Broj lake povrijeenih lica kao posljedica saobraajnih nezgoda se ne moe tano izraunati.

    Oslanjanje procjene samo na medicinskim podacima iz slubi hitne pomoi nije dovoljno pouzdano

    da bi se mogao izraunati taan broj lake povrijeenih. Slijedili smo meunarodno prihvaen odnos:

    70 lake povrijeenih na jednu osobu poginulu u saobraajnim nezgodama.

    Za potrebe ovog izvjetaja, odnos poginulih lica, tee i lake povrijeenih je bio u proporciji 1:12:70.

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    26

    Tabela A4.04: Stopa nastradalih na 100.000 stanovnika

    (podaci Ekonomskog instituta)

    Posljedica 2010

    Poginuli 9,70

    Tee povrijeeni 119,40

    Lake povrijeeni 678,98

    Tabela A4.05: Ukupan broj saobraajnih nezgoda

    (podaci Ekonomskog instituta)

    Ozbiljnost saobraajne nezgode 2010

    Sa nastradalim licima 4.565

    Samo sa materijalnom tetom 10.038

    Ukupno 14.603

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    27

    PRILOG 5: teta na imovini

    Trokovi nastale tete, procijenjeni u ovoj studiji, sastoje se od dvije trokovne komponente: trokova

    tete na vozilu i trokova tete na putnoj infrastrukturi. Troak nastao zbog tete na vozilima izraunat

    je koritenjem podataka dobijenih od est osiguravajuih drutava u Republici Srpskoj, to ini oko

    56% ukupnog trinog udjela u osiguravajuem sektoru Republike Srpske za 2010. godinu, kao i od

    zbirnih raspoloivih podataka Agencije za osiguranje Republike Srpske. Trokovi tete priinjene

    putnoj infrastrukturi (uniteni ili oteeni saobraajni znakovi, povrina kolovoza, zatitna ograda i

    slino) zasnovani su na procjeni Javnog preduzea Putevi Republike Srpske. Detaljni prorauni

    trokova tete na imovini dati su u nastavku.

    Tabela A5.01: Trokovi tete nastale na imovini

    Opis Iznos

    Trokovi tete na vozilima 43.301.664 KM

    Trokovi tete na putnoj infrastrukturi 850.000 KM

    Ukupni trokovi zbog tete 44.151.664 KM

    Iako je teta neto to se dovodi u vezu sa ozbiljnosti povreda, na osnovu raspoloivih podataka iz

    osiguravajuih drutava iz Republike Srpske mogue je izraunati tetu na imovini po kategoriji

    saobraajnih nezgoda. Ova raspodjela je zasnovana na veliini uzorka od 817 sluajeva od

    osiguravajuih drutava: Nekovi osiguranje Bijeljina, Dunav osiguranje Banja Luka, Brko gas

    osiguranje Brko, Osiguranje Aura Banja Luka, Mikrofin osiguranje Banja Luka i Jahorina osiguranje

    Pale. Istraivanje je provedeno tokom februara i marta 2012. godine.

    Takoe, sprovedeno je istraivanje u pet gradova u Republici Srpskoj (Banja Luka, Laktai, Prnjavor,

    Doboj i Tesli) tokom februara i marta 2012. godine meu razliitim uesnicima u automobilskoj

    industriji (taksistima, prodavcima automobila, prodavnicama rezervnih dijelova, limarima i

    automehaniarima, autolakirerima i sl.), i obavljeno je oko 25 intervjua. Ispitivanje je pokazalo da u

    Republici Srpskoj postoji veliki broj neprijavljenih saobraajnih nezgoda, a srazmjer neprijavljivanja

    se razlikuje u manjim i veim gradovima. Generalno govorei, to je vei grad, procenat

    neprijavljivanja je manji (oko 30% u poreenju sa svim prijavljenim saobraajnim nezgodama) i

    obrnuto (u manjim gradovima taj srazmjer je oko 70% u poreenju sa svim prijavljenim saobraajnim

    nezgodama). Materijalna teta u toj vrsti saobraajnih nezgoda je u prosjeku oko 300 KM po

    oteenom vozilu. Za potrebe ovog izvjetaja, pretpostavljeni srazmjer neprijavljivanja broja

    saobraajnih nezgoda je 50% od ukupno prijavljenih saobraajnih nezgoda.

    Kako bi se izraunala prosjena teta na imovini po vrsti nezgode, koriteno je ispitivanje sprovedeno

    u osiguravajuim drutvima, kao i ispitivanje o neprijavljivanju broja i trokova nezgoda (kao to je

    objanjeno). to se tie trokova nezgoda prijavljenih osiguravajuim drutvima, primijenili smo

    zvanine podatke Uprave policije Republike Srpske Jedinice za poslove bezbjednosti saobraaja po

    vrsti nezgoda. Za neprijavljeni broj nezgoda sa lake povrijeenim licima koristili smo prosjenu

    prijavljenu materijalnu tetu za nezgode samo sa materijalnom tetom. Za neprijavljeni broj nezgoda

    samo sa materijalnom tetom koristili smo prosjene trokove po oteenom vozilu u iznosu od 300

    KM (kao to je objanjeno). Prosjean broj vozila ukljuenih u saobraajne nezgode dat je u tabeli

    A3.11. Podaci o obraunu tete su dati u sljedeim tabelama (A5.02 A5.07).

    Tabela A5.02: Prijavljena prosjena teta na vozilu po vozilu prema ozbiljnosti nezgode

  • Trokovi saobraajnih nezgoda u Republici Srpskoj

    28

    Opis Sa poginulim Sa tee

    povrijeenim

    Sa lake

    povrijeenim

    Samo sa

    materijalnom

    tetom

    Prosjeni trokovi

    materijalne tete na

    vozilu u KM

    3.362 3.248 2.804 1.727

    Izvor podataka u tabeli A5.02 su spomenutih est osiguravajuih drutava u Republici Srpskoj.

    Prikazani podaci predstavljaju prosjenu materijalnu tetu po jednom vozilu prema ozbiljnosti

    saobraajnih nezgoda.

    Tabela A5.03: Prijavljena teta na vozilima po prijavljenom broju nezgoda

    prema ozbiljnosti nezgode

    Ozbiljnosti nezgode

    Br