Click here to load reader

HISTORIA ADMINISTRACJI W GMINIE MIŁORADZ 1945- administracji.pdf · PDF fileHISTORIA ADMINISTRACJI W GMINIE MIŁORADZ 1945-2013 LUBLIN 2013 . 2 WSTĘP Okolice Miłoradza maj ą bogat

  • View
    224

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of HISTORIA ADMINISTRACJI W GMINIE MIŁORADZ 1945- administracji.pdf · PDF fileHISTORIA...

LESZEK ZUGAJ

HISTORIA ADMINISTRACJI W GMINIE MIORADZ

1945-2013

LUBLIN 2013

2

WSTP

Okolice Mioradza maj bogat przeszo historyczn. Naleay do dawnych ksistw pomorskich, do Zakonu Krzyackiego, Rzeczpospolitej (1454-1772) i pastwa niemieckiego.

Z chwil wczenia okolic Gdaska (1945) do Polski wprowadzono tutaj samorzd gminny wzorowany na przedwojennych polskich rozwizaniach, ze zmianami wprowadzonymi przez nowe wadze. Po II wojnie wiatowej stopniowo ograniczano samorzd, a do jego zniesienia w 1950 roku. W 1954 roku przeprowadzono nieudan reform podziau kraju na gromadzkie rady narodowe (19541972). Dopiero od 1973 roku zaczto naprawia bdy i ustanowiono wiksze gminy w obecnym ksztacie terytorialnym. To wtedy powstaa wspczesna gmina Mioradz.

Gminy stanowiy cz administracji pastwowej. Od 1990 roku gminy funkcjonuj wedug nowych norm prawnych ustalonych w ustawie z 8 marca 1990 roku o samorzdzie gminnym. Praca niniejsza ma na celu przedstawienie dziejw administracji i samorzdu w okolicy Mioradza, na tle przemian administracji w czasach powojennych.

3

OKOLICE MIORADZA W LATACH 1945-1954

W okresie midzywojennym Mioradz i okolice naleay do terenw Wolnego Miasta Gdaska i nastpnie do III Rzeszy (od 1939 roku). Administracja lokalna opieraa si na dawnych, tradycyjnych w pastwie niemieckim gminach jednostkowych. Kada wiksza wie stanowia oddzieln gmin z wasnymi wadzami. W kocu XIX wieku w caym pastwie niemieckim funkcjonoway rne systemy samorzdu gminnego, jako e Cesarstwo Niemieckie skadao si z obszarw o rnej tradycji i historii. Spraw ustroju samorzdu gminnego kompleksowo rozwizaa ustawa z 3 lipca 1891 roku obowizujc we wszystkich wschodnich prowincjach niemieckich. Ustawa ta porzdkowaa sprawy samorzdu wiejskiego, ale nie wnosia wielu zmian w ustroju wiejskim. Gmin, jako jednostk samorzdu i korporacj prawa publicznego tworzya pojedyncza wie, bez wzgldu na obszar. Poza obszarem gminy tak rozumianej pozostawa obszar dworski- gmina dworska. Jej waciciel sprawowa administracj na wasny koszt i bez udziau mieszkacw obszaru dworskiego.1 Mieszkacy gminy samorzdowej dzielili si na dwie kategorie: przynalenych do gminy i czonkw gminy. Pierwsza kategoria odnosia si do staych mieszkacw gminy, ktrzy ponosili koszty jej funkcjonowania, ale te byli uprawnieni do korzystania z instytucji gminnych. Czonkostwo gminy natomiast wynikao z pewnego statusu majtkowego. Musieli to by posiadacze nieruchomoci, za ktr pacili podatek gruntowy lub od budynku (minimum 3 marki rocznie) lub pacili podatek osobisty w wysokoci co najmniej czterech marek rocznie. Mogli rwnie wykaza, e posiadaj przynajmniej 660 marek dochodu rocznego. Tylko czonkowie gminy mieli czynne i bierne prawo wyborcze w danej gminie. Dodatkowo opacajcy wysze podatki mogli mie po kilka gosw (gosy pluralne), a do czterech (na przykad waciciel gruntu o obszarze od 20 do 50 mrg mia 2 gosy).2 W maych gminach, gdzie liczba czonkw gminy nie przekraczaa 40, wszyscy czonkowie gminy stanowili zgromadzenie gminne- organ uchwaodawczy i kontrolujcy. Zastrzegano jednak, aby w zgromadzeniu przynajmniej 2/3 stanowili waciciele nieruchomoci. Zgromadzenie wybierao sotysa oraz dwch awnikw, jego pomocnikw. By to organ wykonawczy gminy wiejskiej.3 W wikszych gminach (ponad 40 czonkw) obligatoryjnie powoywano rad gminn (Gemeindevertretung). W przypadku, gdy wybierano rad gminn, dokonywano tego poprzez kurialny system wyborczy. Wyborcy dzielili si na trzy kurie wedug sumy paconych podatkw. Kada kuria wybieraa trzeci cz rady. Kadencja trwaa lat sze, co roku ustpowaa 1/3 rady i wybierano w ich miejsce nastpne osoby.4 W wikszych gminach take wybierano sotysw i awnikw, jako organ wykonawczy (Gemeindevorsteher). Kadencja trwaa sze lat. W wikszych gminach nawet moga trwa 12 lat. Sotys by zawodowym urzdnikiem i nie musia by mieszkacem gminy. Wybr

1 Korobowicz A, Witkowski W, Historia ustroju i prawa, s. 213. 2 Tame, s. 213. 3 Tame. 4 Koneczny F, Historia administracji w zarysie, Wilno 1924, s. 89.

4

sotysa i awnikw musia by zatwierdzony przez starost powiatowego (landrata).5 Uprawnienia gmin wiejskich obejmoway sprawy wasne i poruczone. Sprawy wasne gminy mieciy si w pojciu samorzdnego administrowania swoimi sprawami. Za sprawy poruczone (zlecone) odpowiada tylko sotys. Do spraw poruczonych naleay na przykad kwestie policyjne. Do wypeniania tych zada powoywano okrgi urzdowe zoone z kilku gmin i obszarw dworskich. W takim okrgu za sprawy policyjne odpowiada specjalnie wyznaczony urzdnik powoywany przez nadprezydenta (przewodniczcego prowincji).6 Nad dziaalnoci samorzdu czuwa wydzia powiatowy i starosta. Wydziay powiatowe zatwierdzay waniejsze uchway organw gminy (na przykad w kwestiach majtkowych). Miay te prawo ocenia akty gminne, co do ich legalnoci i celowoci. Podobne uprawnienia posiada starosta.7 Od 1911 roku gminy wiejskie miay prawo czy si ze sob oraz obszarami dworskimi i miastami w zwizki celowe o charakterze publicznoprawnym. Dziki temu gminy mogy realizowa wiksze inwestycje (drogi, szkoy itp.). 8 Powysze rozwizania prawne funkcjonoway a do pocztku 1945 roku. Kada wie stanowia oddzieln gmin wiejsk. Bez szczegowych bada archiwalnych trudno teraz ustali poszczeglne gminy wiejskie. Najprawdopodobniej przed powoaniem polskiej administracji w 1945 roku na terenie wspczesnej Gminy funkcjonoway gminy wiejskie jednostkowe: Biesterfelde (Bystre), Gnojau (Gnojewo), Kunzendorf (Koczewice), Gross Montau (Mtwy Wielkie), Klein Montau (Mtwy Mae), Mielenz (Mioradz), Pieckel (Pieko), Wernesdorf (Pogorzaa Wie), Simonsdorf (Szymankowo), Altmunsteberg (Stara Kocielnica), Altweichsel (Stara Wisa).

5 Korobowicz A, Witkowski W, Historia ustroju i prawa, s. 213. 6 Tame, s. 214. 7 Tame. 8 Tame.

5

Okolice Mioradza na przedwojennej polskiej mapie wojskowej

6

W pocztkach 1945 roku wkroczyy tutaj wojska Armii Czerwonej. Wkrtce po

zajciu tych obszarw przez wojska radzieckie rozpoczto przygotowania do zaprowadzania polskiej administracji. Pocztkowo wadz sprawowali radzieccy komendanci, ktrzy stopniowo przekazywali administracj w polskie rce. 14 marca 1945 roku, czyli jeszcze przed zajciem caoci terenw pniejszych Ziem Odzyskanych, utworzono (Polska Zachodnia i Pnocna) tak zwane okrgi administracyjne. Wrd nich by take IV okrg administracyjny obejmujcy tereny Warmii, Mazur oraz Powila, czyli take obszar wspczesnej gminy Mioradz.9 Przynaleno do IV okrgu administracyjnego trwaa bardzo krtko, bowiem ju 30 marca 1945 roku na mocy dekretu utworzono wojewdztwo gdaskie w skad ktrego weszo w caoci terytorium byego Wolnego Miasta Gdaska oraz powiaty: gdyski grodzki, kartuski, morski, starogardzki, kocierski i tczewski wyczone z wojewdztwa pomorskiego (przedwojennego).1011 W ten sposb Mioradz wszed w skad nowego wojewdztwa gdaskiego. Rozlege obszary dawnego Wolnego Miasta Gdaska stay si jednoczenie nowym powiatem ziemskim gdaskim.

Ciekawostk jest fakt, e obszary po drugiej stronie rzeki Nogat wchodziy w skad powiatu malborskiego, ale ju w IV okrgu administracyjnym. Zatem Malborkiem zarzdzay wadze tymczasowe w Olsztynie. Powojenne wadze polskie opieray si na dawnych, niemieckich granicach powiatowych. Malbork przed wojn wchodzi w skad Prus Wschodnich i powiatu malborskiego, natomiast Mioradz do Wolnego Miasta Gdaska i std ta granica zostaa na razie utrzymana.

Naleao scali obszary wojewdztwa gdaskiego z reszt administracji kraju. Nowe wojewdztwo skadao si bowiem z terenw nalecych przed wojn do II Rzeczpospolitej i z terenw dawnego Wolnego Miasta Gdaska posiadajcy ustrj gmin wiejskich jednostkowych. Organizacj wadz administracyjnych utrudnia chaos w nazewnictwie. Wiosn i latem 1945 roku polskie wadze administracyjne rozpoczy przygotowania do powoania gmin wiejskich. Na terenie powiatu gdaskiego powoano na mocy rozporzdze wojewody gminy wiejskie, zbiorowe na wzr podobnych gmin funkcjonujcych w reszcie kraju: Drewnica, Kalbudy, Kadewo, Lisewo, Ludkw, astowice, gowo, Mtwy Wielkie, Mierzeszyn, Mia Gra, Myszkowo Wielkie, Nowy Dwr, Nytych, Panna, Pruszcz, Przywidz, Pszczki, Stutthoff-Obozy, Suchy Db, Szymbork, cieki, piewo, Wielkie Trbki.12 By to tymczasowym podzia na gminy. Nazwy polskie mieszay si z niemieckimi. Niektre z tych gmin z czasem zmieniy nazw lub te zostay zlikwidowane. Nowe gminy zbiorowe obejmoway od kilku do kilkunastu dawnych gmin wiejskich (niemieckich).

Obszar wspczesnej gminy Mioradz wchodzi w wikszoci w skad dawnej gminy Mtowy Wielkie. Jednak kilka miejscowoci weszo w skad ssiednich gmin: Kodowo (Stara Kocielnica) i Lisewo (Stara Wisa).

9 Magierska A., Ziemie zachodnie i pnocne w 1945 roku, Warszawa 1978, s. 20. 10 Dz. U. 1945 nr 11 poz. 57. 11 Dz. U. 1946 nr 28 poz. 177. 12 Powszechny sumaryczny spis ludnoci z 14 lutego 1946 roku, Warszawa 1947, s. 39.

7

Pierwszych wjtw gmin wyznaczano administracyjnie, poniewa nie funkcjonoway jeszcze organy uchwaodawcze.

Powszechny sumaryczny spis ludnoci z 14 lutego 1946 roku, Warszawa 1947, s. 39. wczesna gmina Mtwy Wielkie liczya 2352 mieszkacw.

W nastpnych latach trwaa akcja zmiana nazw niemieckich na polskie, a take

zmieniano, nadane tymczasowe, nazwy polskie. Zmiana nazw miejscowoci wizaa si ze zmian nazewnictwa gmin.

8

Fragment administracyjnej mapy z 1946 roku.

Nowe gminy objy normy prawne z 1933 roku oraz zmiany z lat 1944-1945, ktre obowizyway w reszcie kraju. W tym miejscu naley opisa ustrj miast i gmin funkcjonujcy w Polsce przedwojennej od 1933 roku (tak zwanej scaleniowej).13 Wedug ustawy gminnej14 z 23 marca 1933 roku gminy dzie

Search related