BELAGAT SÖZLÜĞÜ

  • View
    243

  • Download
    3

Embed Size (px)

DESCRIPTION

bel

Text of BELAGAT SÖZLÜĞÜ

  • BBBEEELLLGGGAAATTT SSSZZZLLL ((( AAA ZZZ )))

    Prof. Dr. Rza FLZOK

    Aklla apak nermeler (Bedihiyye-i akliyye): Aklla apak nermeler 1) Evveliyt 2) Ftriyt olarak ikiye ayrlr. Evveliyt: zne ile yklem arasndaki ilikiyi akln derhal tasdik ettii nermelerdir. "Ulm- mtearefe"ler yani aksiyomlar evveliyttr. Akln doruluunu ispat edilmeksizin kolayca kabul ettii nermelerdir. Bu nermeler, apaktr, aklmz onlar pheye dmeden, dorudan doruya kabul eder; zorunludurlar, bunlarn aksini iddia etmek mmkn deildir; bu rasyonel bir zorunluluktur; apirioridirler, doruluklar deneye ba vurulmadan kabul edilir; yani deneyden ncedir; geneldirler, btn okluklara uygulanabilirler. Btn aksiyomlarn dayand temel aksiyom "Bir ey hem var hem yok olamaz." aksiyomudur. Bu temel aksiyomdan u be genel aksiyom kar: Birey var ise vardr. yok ise yoktur, var ise yok olamaz, yok ise var olamaz, Bir ey ya vardr ya yoktur." Evveliyat adn alan asl nermeler bunlardr. Ftriyyt: Akln zne ile yklem arasndaki ilikiyi bir orta terim vastasyla yahut gizli bir kyasla derhal tasdik ettii nermelerdir. r. "Drt ifttir." nermesi. Bu nermeyi dnen bir insan "drt" ve "ift" kavramlarn ve ikiye blnebilme artn dnerek bu nermeyi tasdik eder. Bu dolayl bir tasdiktir. Aklla apak nermelerde "Bedhiyyt- akliyye" hkm, zihn mevcudlara ve farzlara dayanr, haric ve muhakkak mevcudlara dayanmaz.

    Alka: Alka, zihnin, bir kelimenin hakik anlamndan mecaz anlamna intikalini, geiini salayan ilikidir. Bu iliki, benzerlik ilikisi ise istiare, benzerlik dnda bir iliki ise mrsel mecaz sanat sz konusudur. Bir kelime bir alkaya bal olarak farkl bir anlamda kullanlabilir. Dinleyici, bir kelimenin bildii anlamndan farkl bir anlamda kullanlm olduunu bu alkay kefederek anlar. Bir kelime, belgat bilimine gre dokuz tip alkaya sebebiyle mrsel mecazl

  • olarak kullanlabilir. Benzerlik ilikisinin dnda olan bu alkalar unlardr: liyyet, mazhariyyet, hull, sebebiyyet, cz'iyyet, umm, tlak, kevniyyet, evveliyyet.

    liyyet: Mecz- Mrsel'in "alka" eitlerindendir. Cevdet Paa bu terimi "hakk anlamn mecz anlama let olmas" eklinde tanmlamtr: "Man-y hakiknin man-y meczye let olmasdr. Nitekim let-i tekellm olan uzv- ma'lma mevzu' lisan lfz lgat manasnda isti'mal olunur ve lisn- Arab, Lisn- Trk denilir." Burada anlatlmak istenilen ey kanaatimizce letin adnn mecaz olarak aletin yapt i iin kullanlmasdr: Konuma organ, aleti olan Trke "dil" kelimesinin mecaz olarak "lisn" anlamna kullanlmas, bir "liyyet ilikisidir.

    Apak nermeler: (kaziye-i Bedihiyye) Kesin nermelerin iki dalndan birisidir. Delil ile ispata muhta olmakszn akln kesinlikle dorulad ve tasdik ettii kaziyedir. Apak nermeler, iki temel snfa ayrlr: a) Aklla apak nermeler (Bedihiyye-i akliyye). Bunlar gerelii apak olduundan ispat gerekmeyen szler, aksiyomlardr(axiom). Aksiyomlar, apak, zorunlu ve apriori nermelerdir. Bunlara ulm- mtearefe (axiome) denir. Mesel "Btn paradan byktr.", "Btn, paralarn toplamna eittir.", "Daire, drtgen deildir.", "Bir ikinin yarsdr.", "Bir ey kendinden baka bir ey olamaz." bu tip nermelerdir. Aklla apak nermeler 1) Evveliyt 2) Ftriyt olarak ikiye ayrlr. b) Hisle apak nermeler (bedihiyye-i hissiyye). Mahedt, hadsiyyt, mcerrebt, mtevatirt olarak drde ayrlr.

    Atf beyan: Belagatta bir nesneyi ifade eden iaretin nnde bulunan ve ayn nesneyi yaklak olarak ifade eden iarettir" Gelecek olan dostunuz Ali'dir." cmlesinde "dostunuz" kelimesi "atf- beyan"dr. Dost kelimesi, iinde Ali'nin de bulunduu geni bir nesne kmesidir. Dolaysyla "bedel"de olduu gibi nesneyi tam olarak karlamaz. Buna karlk "Bedel" olan kelime, nesneyi tam olarak karlar. Bakz. "bedel"

    Bedel: Bedel, bir eyin yerine verilen ve yerini tutandr. Bir nesneyi ifade eden iaretin nnde bulunan ve ayn nesneyi ifade eden iarettir: " Gelecek olan kardeiniz Ali'dir." cmlesinde "kardeiniz" ve "Ali" ayn nesnenin paradigmalardr, ayn nesneye iaret eder. "Kardeiniz" sz "Ali" sznn "bedel"idir. Bedel, nesneyi tam olarak karlyorsa (rnee gre, bir kardei varsa) "bedel" adn alr, tam olarak karlamazsa (rnee gre, birden fazla kardei varsa) "atf beyan" adn alr.

    Belgat: "Szn fash olmak artyla muktez-y hle mutabk olmasdr. CEVDET PAA"

    Belgat: Szn meziyetlerini, ifade ekillerini, eitli anlatm yollarn "turk- ed " ve "bel" szn takdir edilen ynlerini reten bir bilimdir. Bundan dolay, ulm- lisniye'nin bir blmdr.

    Beli: Fash, dzgn sz. Beyan limleri, mecaz ve kinyeyi hakikatten ve istiareyi tebihten daha bel bulmaktadr.

    Be sanat: Akl deliller farkl derecelerde gvenilirlie sahiptir. Bir hatip, beli olabilmek iin, belgata uygun konuabilmek iin alclarn (muhataplarn, dinleyicinin) dzeyine gre farkl dzeylerde delillere dayanan nermeler kullanmak zorundadr. Delil deerleri asndan

  • nermeler Gelenbev'ye gre yedi snfa ayrlr. Bunlar : 1) Yakniyyt, 2) mehrt, 3) Msellemt, 4) Makblt, 5) Maznnt, 6) muhayyelt, 7) Mevhmt veya Vehmiyyt'tr. Bu sralama en kuvvetli delil nermesinden en zayf delil nermesine doru bir snflandrmadr. Bu nermelerin kullanlmasndan be sanat doar. Bu be sanat unlardr: a) Burhan, b) Cedel, c) Hitbet ) iir, d) Safsata ve Mugalata.

    Burhan: Konumacnn bir delil ileri srmede amac kesin bilgi "yakn" ise kulland ncllerin kesin nermeler olmas gerekir. Bunlara burhan denilir. nclleri kesin nermeler olan nermelere burhan ad verilir. Verici en st dzeydeki mnakaalarda burhan nermelerini kullanmaldr. Burhan'dan ama, bilgilerin en mkemmeli olan "yakn"e ulamaktr.

    Cedel: konumacnn kulland delillerin hepsi kesin nermeler olmaz da bazlar "mehrt"tan veya msellemt"tan olursa bu savunma "cedel" adn alr. r. "bu i irkindir; nk o, zulmdr; her zulm irkindir." delili gibi. Cedel'de ama, itiraz etmek yerine hasm susturmak iddialar reddetmek iin kar delil ileri srmektir. Dier bir ama, delili anlamaktan ciz olan daha kolay anlalr delillerle ikna etmektir. Gelenbev'ye gre bu ikinci ama iin ileri srlen cedele "dell-i ikna" denir. Cedelde ileri srlen delillerin konumac tarafndan kabul edilmi yahut edilmemi olmas nemli deildir, nemli olan dinleyicinin (alcnn) kabuldr. Eer alc, kesin delilleri kabul ediyorsa tartmada bunlar da kullanlabilir. nsanlara eziyet eden birisine "Zulm irkindir." demek cedele bir rnektir. Ayn ekilde Hazret-i sa'nn babasz olamyacan iddia eden Yahudi'yi "Hazret-i Adem, hem babasz, hem anaszd." diyerek susturmak cedeldir.

    Ceza: art cmlelerinin arttan sonra gelen ksm. "O gelmezse ben gelirim." cmlesinde "ben gelirim." temel cmlesi "ceza"dr.

    Cihet-i camia: ki kelime yahut iki cmlenin birbirine balanabilirliini salayan ortak yn, anlamsal kesiim kmesi. "Ve" ile yaplan balamann kabul edilebilir olmasnn baz artlar vardr: Kendisine balanan (ma'tufun aleyh) ile balanan (ma'tuf) arasnda ortak yn (cihet-i camia) bulunmaldr. Ortak yn (cihet-i camia), kendisine balanan ile balanan zihinde birletirecek bir alka ve mnasebettir. Bu mnasebet a) Tezyf, b)temsl, c) ibh-i temsl ) tezad ve ibh-i tezad, d) Tekarn-i fi'l-hayl olarak be ksma ayrlr. ki kelimenin birbiriyle "ve" araclyla balanabilmesi iin aralarnda bu be ortak ynden birisinin bulunmas gereklidir. Mesel "Gne ve Ay, Dnya'y aydnlatr." diyebiliriz ama "Deniz ve brek grdm." denilemez. "Mehmet Bey bestekr ve irdir." denir nk bu iki i arasnda bir iliki vardr. "Ahmet Bey, airdir ve ksa boyludur." demek uygun dmez, zira airlik ile ksa boyluluk "semem" lerinin kesiim kmesini oluturacak ortak bir "sem"leri yoktur, yani aralarnda sz dinleyen iin kabul edilebilir bir mnsebet bulunmamaktadr. Kendisine balanan ile balanan arasnda hem fark, hem benzerlik bulunur yani bu ikisi anlam ynnden kesiim kmeleri kurarlar. "G ve kuvvet" gibi e anlamll ok yksek olan kelimeler, "tefsir" kolayl salamak iin birlikte kullanlrlar. Cmlelerin birbirine balanmasna "vasl", balanmadan ard arda getirilmelerine "fasl"

  • denir. birbirine balanan cmleler arasnda da "cihet-i camia" bulunmas gerekir. Mesel "Ahmet airdir ve Mehmet katiptir." eklinde iki cmleyi birbirine balayabilmek iin bu iki cmlenin zneleri arasnda arkadalk, kardelik, dmanlk gibi belirli bir mnasebet ve alka bulunmas gerekir.

    Cmle-i haberiye: bkz. haber cmlesi. Cmle-i inaiyye: Dilek kipindeki cmlelerdir. Bkz.dilek cmlesi. Cmle-i mu'terize: Bir cins itnbdr. Ara cmle. Cz'iyyet: Mecz- Mrsel'in "alka" eitlerindendir. Kelimenin Hakik

    anlam ile mecaz anlamndan birisinin dierinin paras olmasdr. Bu durumda, bir eyin btn sylenerek paras, paras sylenerek btn ifade edilir. "Btn" sylenerek btnn parasnn ifade ediliine rnek: "Aalar budand." denildiinde "aa" szyle aan paras olan "dallar" kasdedilir. Btnn "para"s sylenerek btnn ifade ediliine rnek: "Yelken ufukta grnd." cmlesinde "yelken" szyle "kayk" ifade edilmitir.

    Dell-i ikna: Cedel'de ama, itiraz etmek yerine hasm susturmak iddialar reddetmek iin kar delil ileri srmektir. Dier bir ama, delili anlamaktan ciz olan daha kolay anlalr delillerle ikna etmektir. Gelenbev'ye gre bu ikinci ama iin ileri srlen cedele "dell-i ikna" denir.

    Denemeye bal nermeler (mcerrebt): Gzlemin tekrarlanmasyla kavranan eyleri dile getiren nermelerdir. rn.: "Tatllar ishal yapar."

    Dilek cmlesi: Dilek kipindeki cmlelerdir. bkz.cmle-i inaiyye Doru sz: Haber cmleleri ya doru ya yanl olur. Doru haber

    cmlelerine "doru sz" (sdk) denir. Duyulara bal nermeler (Mahedt): Duyularla kavranan eyleri ifade

    eden nermelerdir. r.: "Ate yakcdr.", "Demir serttir.", "Buz souktur."

    Ed: Hakikat, mecaz ve kinye, anlatmn ed yoludur. Edat- atf: balama edat. "ve", "de" gibi. Edt- haber: Bildirme eki. "-dr" eki. Cevher fiilin geni zamannn

    nc tekil ahsnda kullanlan ektir, bu ek "durmak" fiilinden tremitir. sim soylu yklemi zneye balar; ekimli fiillere geldii zaman "kuvvetlendirme" ve "ihtiml" ifade eder. "Ali gelmi." cmlesi "Ali'nin geldiini iittim." anlamna gelir. "Ali gelmitir." cmlesi "Ali elbette gelmi olmak gerekir." anlamna gelir. Bu edatla yaplan isnadlar "isnd- haber" adn alr. "Var" ve "yok" kelimeleri "e