çevre sözlüğü

  • Published on
    01-Jul-2015

  • View
    581

  • Download
    15

Embed Size (px)

Transcript

NSZEvrensel bir problem olarak gndemde bulunan evrecilik balamnda her geen gn daha ktye giden, global kirlenmenin yaratt tedirginlik, endie, her yataki dnen insanlarn ortak kaygs haline gelmi bulunmaktadr. Global kirlenme ve bozumann ilk defa farkna varlarak, Dnyay iyi kullanma bilincindeki insanlarn, gafletten silkinip uyandklar 1970 li yllarn bandan itibaren giderek hzlanan are aramalar gnmzde de srmektedir. ncelen, delinen ozon tabakas; Dnyann Akcierleri Amazon Ormanlar'nn, yerleim alan temini iin, korkun bir hzla yok olmalar; plk haline gelen denizler; zellikle lkemizde, hzl ve arpk kentlemenin getirdii, Yeilin Yok Edilmesi gibi problemleri hemen hergn tartp durmaktayz. Uluslararas ilikilerde, imdilik topu birbirimize atmaktan ve felaket edebiyat yapmaktan te, olumlu admlar atldn dnmek ya da syleyebilmek ansna ne yazktr ki sahip deiliz. Ekolojik dengenin bozulmas ve Dnyamzn kirlenmesine are aranmas, ilk nce zveri ister. "Bu davaya inanyorum, kendime den grevi ve zveriyi, yarn beklemeden bugn, hatta hemen imdi balatyorum" diyebilecek Dnya Devletlerinin acilen ortaya kp ilk adm atma yarna girmeleri gerekir. Ne yazktr ki henz ufukta byle bir mit grldn syleyebilmek olas deildir. Tm Dnyallarn merak ve mitle bekledikleri RO Zirvesinde, zaten yeterince kirlenip alarm zilleri almaya balayan DNYAMIZ'I kimin daha ne kadar kirleteceinin pazarlklar yaplmtr. Bata Dnyay ynetmek iddia ve ihtirasndaki sper devletlerin, pek de olumlu saylamayacak "Dnya daha lmedi, ne koparrsak kardr" eklindeki karc tutumlarna karn, GNLL EVREC Kurulularn, inanarak, iten gelerek yaptklar almalar, etkinlikler, bizleri biraz olsun teselli etmekte ve rahatlatmaktadr. Gn gemiyor ki byle kurulular herhangi bir yer ve zamanda, bir konferans, bir panel, bir sempozyum ve benzeri bir etkinlik dzenlemi olmasn...... Aktif olarak Gnll evrecilik'e baladm 1980 li yllarn sonlarndan bu tarafa, yetiebildiim btn evresel Etkinlik'lere katlmaya gayret ettim. Bu ilgimi ilerlemi yama ramen halen srdrmekteyim. eitli etkinliklerde tanmak ansn elde ettiim her kesim ve yatan EVREC DOSTLARIM'la zaman zaman yaptmz syleilerde; baz deyim, terim ve szcklerin anlamn bilmedikleri iin etkinlikleri iyi takip edemedikleri, bir evre Szl olsa daha iyi anlayarak takip edebilecekleri yolunda izlenim ve mesajlar aldm. Bu noktadan hareketle, bir yandan 6-7 yldr izlediim etkinliklerde aldm notlar teker teker gzden geirip konu ile ilgili olarak, en ok kullanlan szck ve terimleri tararken, dier yandan da eitli kitap, bror, dergi ve makalelerden bu tr szck ve terimleri bulup derledim. Her iki yoldan elde ettiim materyali alfabetik sraya sokup, uzun ve gayretli bir almadan sonra szlk haline getirdim. Szck ve terimlerin tanmlamalarnda, bildiim ve gvendiim, eitli niversitelerde evre ve Ekoloji konularnda ders veren hocalarn ders notlarn temin ederek birinci planda kaynak olarak bunlar kullandm.zellikle ..Orman Fakltesi'nden Prof.Dr.Necmettin epel'in ok mkemmel bir slup ve teknikle tanmlad terimleri asln bozmadan deerlendirdim.Keza Ege .Fen Fak.retim yelerinden Remzi Geldiay ile Ahmet Kocata'n ortaklaa hazrladklar ders notlar ile T n.Fakltesi evre Mhendislii Blm retim yelerinden Prof.Dr. Mehmet Karpuzcu'nun evre Mhendisliine Giri ders notlarndan yararlanrken ayrca baz yasa ve ynetmeliklerdeki tanmlama niteliindeki maddeleri aynen aldm. Szlkte arlk,evre ve Ekoloji ile ilgili szck ve terimlerden olumakla birlirkte; yardmc olmak zere, konu ile ikincil derecede de olsa bilinip hatrlanmasnda fayda umduum baz szck ve terimleri de ekledim. mit ediyorum ki, bu szl cebine yerletirip bir etkinlii izlemeye giden ya da bir kitap, makale okuyan, evreci Dost'larmdan en az bir blm, bilmedii ya da unuttuu bir szckle karlarsa, hemen annda szln cebinden karp bakarak bu etkinlii veya okuduu yazy daha rahat izlemek ansn elde etmi olacaktr. Buna ilaveten orta dereceli okullarla, baz mesleki yksek okullardaki "rencilerin derslerini daha rahat anlama ve izleme olana salayaca da doaldr. Her kitapta olduu gibi, bunda da baz hatalar, eksiklikler bulunabilir. Siyantifik bir ama ve iddia tamadm bu kitapk konusunda yaplacak eletiri ve nerileri kranla karlayacam ve ileride ikinci bask yaplrsa bunlar dikkate alacam itenlikle ifade etmekteyim. M. Ferruh ONUR T.evre Koruma ve Ye.Ku. Ynetim Kurulu yesi

A

1 A-Aero

Abiogenese : Yaamn, inorganik maddelerden baladn varsayan gr.

Abioseston : Sularla tanp biriken ve cansz organizmalardan oluan ktleler. Abiosn : Cansz evre. Abissal : Iklarn eriemedii denizlerin derin blgesi. Abiyotik : Cansz. ABS Tipi Deterjanlar : Dodesil Benzenin ham maddesini oluturduu, proplenin polimerizasyonu ile elde edilen, kullanlmas sakncal zararl bir deterjandr. Absorbsiyon : Emme, ime, sourma. Bir gazn, bir svnn dier bir cismin iine girmesi olay. Abondans : Biosnozlarn analitik karakteristiklerinden olup, birim alan veya hacimden alnan rnekteki bir tre ait birey says. Bolluk. Aciculignosa : Karasal kuakta yetien sert yaprakl veya ine yaprakl bitki formasyonu. Acidophilous : Asit topraklara dayankl bitki asasiasyonlar. Ak Kylar : Akarsu sular ile Lagner ekosistemlerinin etkisi dndaki sulak alanlar. Ak Maden letmesi : Toprak altndaki maden cevherinin, st alarak (Dekapaj) topraklarnn kaldrlmas suretiyle maden elde edilmesi uygulamas ve bu ekilde madenin iletilmesi metodu. Kart metod kapal (galeri) iletmesidir. Ak Sistem : Dtan her trl alverie ak olan sistemler. Deniz ve gllerde kirlilie kar duyarl, madensel tuzlar (P ve N) bakmndan zengin, az tr saysna karn ok bireyler. Adaptiv : Uyumlu, uyumsal. Adiabatik : Isnn deimemesi hali. ADP :(Adenozin Fosfat) Fotosentez, besin maddelerinin dolam anlamnda bir terim. Adsorbsiyon : Kat veya sv bir maddenin bir gaz emmesi, sourmas. (Atmosferdeki su buhar ve karbondioksit enfraruj nlarn, ozon ise ultraviyole nlarn adsorbe eder, emer, mas eder, sourur.) Adventiv : Bir organizmann doal olmayan bir ekilde, kaltma bal olmadan, tesadfen oluumu. Aero : Hava ile ilgili. Aerobik Zon : Hava ve oksijenli ortamda gelien olaylar. Aerobik : Havada, oksijenli ortamda gelien olaylar. Aerobiont : Oksijene fazla gereksinim duyan biyolojik grup. Serbest oksijenle yaantsn srdren organizmalar. Aerobiyosis : Aerobik ortamda oluan yaam. Aerofit : Tamam toprak stnde bulunan bitki yaam ekli. Aeraroplakton: Havada yaayan planktonlar. Aerosol : Bir gaz ortam iinde askl halde bulunan kolloidal tanecikler. Aerotaksi: Oksijene ynelim hareketi. Aerotropismus: Oksijene ynelim hareketi Affinite : Ekolojik olarak karlkl etkilerde bulunmakszn 2 ve daha ok trlerin birarada bulunmas hali. Afital sistem:Bitkilerin yaayamad derin deniz zonu. Aflatoksin : Karacierde toplanarak, depolanarak, ileride kansere sebep olan madde. Afotik Zon:Deniz ve gllerde gne nlarnn ulaabildii derinlerin snr olduu yer. Aggregasyon : Gruplama, blnme, paralanma. AGM : Orman Bakanl'na bal, "Aalandrma ve Erozyonu Kontrol Genel Mdrl"nn ksaltlm Agreobiosnoz : Tr bakmndan basit yetitirme (kltr) sahalar oluturan insanlarn meydana getirdii fazla gelimemi biosnoz'lar. Tarmsal biosnoz gibi. Agricultural : Tarmsal. Agrofag: Alglerle beslenen hayvanlar. Agroforesti : Tarm - Orman letmesi. Aa Kanseri : Termik Santral gazlarndan etkilenen ormanlardaki aalarn lmne, Yataan halknn verdii isim. Aa Revizyonu : mar planlarnda grlen ya da eksik olan baz kymetli aalarn, uzmanlarnca yerinde grlerek, geometrisinin ve biyolojik son durumunun saptanmas. Ar Metaller : Biyotop iin yararl olma snrn aarak zararl hale gelen, civa, kurun, inko, bakr, krom gibi, zellikle akuatik ortamda tehlikeli olan maddeler, madenler. Ar Topraklar: lenmesi g,sert,killi topraklar. Aile Planlamas : Bir lkenin doal ve yapay kaynaklar ile yetinebilecek sayda insan okluunu ierecek kurallar saptayan planlama. Akarsu Havzas : Bir akarsu tarafndan suyu boaltlan sahaya veya akarsuyun beslendii kollar ile birlikte yaylm bulunduu saha. Akifer : Kalkerli katmanlar iinde oluan su rezervuarlar. Akklimatasyon : Uygun olmayan termik artlara olan fizyolojik uyum. Yani iklime alma olay. Akrofitiya : Alp Floras. Aktinomisetler : Nemli ve havasz topraklarda geliim gsteren mikroskopik bitkiler (mantarlar gibi) grubu. Aktiyum : Kayalk kylarn biyontas. Akuakltr:Ekonomik organizmalarn yapay olarak sularda yetitirilmesi. Akuanot (Aquanot) : Derin sularda, okyanus diplerinde aratrmalar yapan elemanlar (Astronot, kozmonot gibi). Akuatik Organizmalar : Higrobi organizmalar. ok rutubetli, nemli karasal ortamlardan baka bir ortamda yaamn srdremeyen hayvanlar grubu. Akuatik Sistemler : Canllar dnyasnn sular iinde sistem oluturan belirli bir blm. Albedo : Gne nlarnn atmosferin yanstp geri evirdii olay (1/3 n geri evirir). Alak Basn : (Siklon ) Is etkisi ile genleerek younluk kaybeden havann oluturduu atmosferik ukurluklar. Algler : Phytophyta, flagellat ile bunlardan tremi olan ilkel bitki formlar. Su yosunlar. Algofag : Alglerle beslenen canllar. Algoloji: Alg bilim Alc Ortam : Kirleticilerin verildii ortam. Alize-Kontalize Rzgarlar : 30 kuzey enlemi (yenge dnencesi) ile 30 gney enlemi (Olak dnencesi) arasnda devaml esen tropikal rzgarlar. Atmosferin st tabakalarnda ters dnerek konveksionu tamamlayan rzgarlara da kontralize denir. Alkali : Lityum, sodyum, potasyum, rubidyum, sezyum hidroksitleri ile amonyum hidrokside verilen grup ad. Kalevi, anti asit. Alkanite : Alkalik derecesi. Alkoloid : Haha, ay, ttn, knakna gibi bitkisel kkenli azotlu maddeler. Allelophati : Baz canllarn salgladklar sekunder kimyasal maddelerle baka bir canl grubu etkilemesi olay. Allianz : Benzer bitki topluluklar. Allojenik: Tanarak oluan. Allokton : Yerli olmayan, dardan gelen.

Allopatrik Trler : Yayl alanlar birbirinden ayr trler. Alpinetum : H. Mayer'in orman zonlarndan, Alp florasn esas alan vejetasyon kua, orman zonu, orman rejiyonu. Alpin zonu : (Bkz. Alpinetum) Alterasyon: Kayalarn kimyasal etkenlerle deiiklie uramas. Altimetre : Ykseklik len aletler. Alvyon: Sularn biriktirdii toprak Amantofil : Kumlu ortamn organizmalar. Amenajman : letmelerin esaslarn periyodik olarak tesbit