of 22/22
przegląd zachodniopomorski rocznik XXXi (lX) rok 2016 zeszyt 1 s t U d i a i r o z p r a W y Krzysztof Guzikowski Uniwersytet Szczeciński MILITES NOVI w otoczeniu kSięcia wołogoSkiego warciSława iV ( 1309–1326) Słowa kluczowe: rycerstwo, księstwo wołogoskie, dynastia Gryfitów, średniowieczne społeczeństwo Keywords: knighthood, the Wolgast Duchy, the House of Griffins, the Medieval society Dla rycerzy dwór władcy (księcia, króla, cesarza, ale także możnego) był natural- nym środowiskiem społecznym. Było to miejsce integracji przedstawicieli tego stanu, a także rozwoju kultury rycerskiej, często utożsamianej z kulturą dwor- ską. Wsparcie władcy dawało możliwość uczestniczenia w rozrywkach takich jak polowania, turnieje, różnego rodzaju gry (szachy, kości) czy posłuchania pieśni miłosnych, określanych po niemiecku jako Minnesang . Z kolei dla władców licz- ny i różnorodny dwór był wyrazem splendoru. Okazały zastęp dworzan, w tym szczególnie rycerzy, nadawał blask władzy książęcej czy królewskiej 1 . 1 Z przebogatej literatury poświęconej kulturze rycerskiej (dworskiej) zob. W. Paravicini, All- tag bei Hofe, Sigmaringen 1995; J. Bumke, Courtly culture; literature and society in the High Middle Ages, Berkeley 1991; Curialitas. Studien zu Grundfragen der höfisch-ritterlichen Kul- tur , hrsg. v. J. Fleckenstein, Göttingen 1985; C.S. Jaeger, The Origins of Courtliness, Civilizing Trends and the Formation of Courtly Ideals, 939–1210, Philadelphia 1985; Das ritterliche Tur- nier im Mittelalter , hrsg. v. J. Fleckenstein, Göttingen 1985. Z opracowań w języku polskim zob. S.K. Kuczyński, Turnieje rycerskie w średniowiecznej Polsce; w: Biedni i bogaci; studia z dziejów społeczeństwa i kultury ofiarowane Bronisławowi Geremkowi w 60. rocznicę urodzin, Warszawa 1992; M. Wilska, Osobliwości kultury dworskiej w XIV i XV wieku. Luksus czy potrzeba? , w: - dza i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza po wiek XX, red. J. Sztetyłło, Warszawa DOI: 10.18276/pz.2016.1-04

Słowa kluczowe: rycerstwo, księstwo wołogoskie, dynastia ...cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-dd8503cc... · społeczeństwo Keywords: knighthood, the Wolgast

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Słowa kluczowe: rycerstwo, księstwo wołogoskie, dynastia...

p r z e g l d z a c h o d n i o p o m o r s k ir o c z n i k X X X i (l X) r o k 2016 z e s z y t 1s t U d i a i r o z p r a W y

Krzysztof Guzikowski Uniwersytet Szczeciski

Milites novi w otoczeniu kSicia woogoSkiego warciSawa iV (13091326)

Sowa kluczowe: rycerstwo, ksistwo woogoskie, dynastia Gryfitw, redniowieczne spoeczestwoKeywords: knighthood, the Wolgast Duchy, the House of Griffins, the Medieval society

Dla rycerzy dwr wadcy (ksicia, krla, cesarza, ale take monego) by natural-nym rodowiskiem spoecznym. Byo to miejsce integracji przedstawicieli tego stanu, a take rozwoju kultury rycerskiej, czsto utosamianej z kultur dwor-sk. Wsparcie wadcy dawao moliwo uczestniczenia w rozrywkach takich jak polowania, turnieje, rnego rodzaju gry (szachy, koci) czy posuchania pieni miosnych, okrelanych po niemiecku jako Minnesang. Z kolei dla wadcw licz-ny i rnorodny dwr by wyrazem splendoru. Okazay zastp dworzan, w tym szczeglnie rycerzy, nadawa blask wadzy ksicej czy krlewskiej1.

1 Z przebogatej literatury powiconej kulturze rycerskiej (dworskiej) zob. W. Paravicini, All-tag bei Hofe, Sigmaringen 1995; J. Bumke, Courtly culture; literature and society in the High Middle Ages, Berkeley 1991; Curialitas. Studien zu Grundfragen der hfisch-ritterlichen Kul-tur, hrsg. v. J. Fleckenstein, Gttingen 1985; C.S. Jaeger, The Origins of Courtliness, Civilizing Trends and the Formation of Courtly Ideals, 9391210, Philadelphia 1985; Das ritterliche Tur-nier im Mittelalter, hrsg. v. J. Fleckenstein, Gttingen 1985. Z opracowa w jzyku polskim zob. S.K. Kuczyski, Turnieje rycerskie w redniowiecznej Polsce; w: Biedni i bogaci; studia z dziejw spoeczestwa i kultury ofiarowane Bronisawowi Geremkowi w 60. rocznic urodzin, Warszawa 1992; M. Wilska, Osobliwoci kultury dworskiej w XIV i XV wieku. Luksus czy potrzeba?, w: N-dza i dostatek na ziemiach polskich od redniowiecza po wiek XX, red. J. Sztetyo, Warszawa

DOI: 10.18276/pz.2016.1-04

74 Krzysztof Guzikowski

W tym miejscu nie sposb nie postawi pytania o genez rycerstwa, kry-teria jego wyodrbnienia, funkcje spoeczne, w tym udzia w sprawowaniu wa-dzy. Rycerstwo jako wojownicy znacznie wczeniej wyodrbnio si w Euro-pie Zachodniej ni na Pomorzu Zachodnim. Wszystkie te zagadnienia byy i s przedmiotem wielu studiw. Oglnie omwiem je w innym miejscu2. Std te na potrzeby poniszego opracowania zaznacz jedynie, e analiz obejm tych, ktrych w aciskich dokumentach okrelano za pomoc terminu milites, ale tak-e giermkw kryjcych si pod okreleniami famuli, armigeri. Rnica midzy rycerzami a giermkami sprowadzaa si do odbycia ceremonii pasowania. Dziki temu rytowi giermkowie take stawali si rycerzami. Czasami fakt pasowania podkrelano w tytulaturze, uywajc okrelenia strenuus miles, ale na Pomorzu Zachodnim byy to nieliczne przypadki. Osobne studia przywoywanym termi-nom powici Ambroy Bogucki3. Wszyscy okrelani wspomnianymi terminami suyli swoim panom poprzez udzia w wyprawach wojskowych w przypadku rycerzy zapewne konno ale take, w razie potrzeby, mieli wspomaga swojego pana rad. W dokumentach Warcisawa IV niejednokrotnie nazywani byli jako doradcy (consiliarii nostri). Skoro okrelano ich takim pojciem w dokumentach tego ksicia, to znaczy, e w jakim stopniu, cho niemoliwym do precyzyjnego zdefiniowania, mieli oni udzia w decyzjach podejmowanych przez tego Gryfit. Brak wiedzy o tym, jaki by ich faktyczny udzia w sprawowaniu wadzy, przy-czyni si do tego, e oprcz traktowania ich jako istotnej czci elity wadzy, mwiono te o elicie dworskiej4 czy te posugiwano si neutralnym okreleniem, takim jak: otoczenie danego wadcy. Aby unikn dalszych rozwaa o charak-terze terminologicznym, nie to jest bowiem celem poniszego opracowania, ro-dowisko rycerzy bdzie rozpatrywane jako cz otoczenia ks. Warcisawa IV.

1992; W. Iwaczak, Tropem rycerskiej przygody. Wzorzec rycerski w pimiennictwie czeskim XIV wieku, Warszawa 1985.

2 K. Guzikowki, Obce rycerstwo na Pomorzu Zachodnim do pocztku XIV wieku, Szczecin 2013, s. 1719.

3 A. Bogucki, Interpretacje nazw rycerstwa (XIIIXV wiek), w: Spoeczestwo Polski rednio-wiecznej, red. S.K. Kuczyski, t. 9, Warszawa 2001, s. 191 i n.; tene, Rycerz i panosza w rdach polskich XIV i XV wieku, w: Spoeczestwo Polski redniowiecznej, t. 7, 1996, s. 164 i n.; A. Bo-gucki, Strenuus jako tytu polskich rycerzy pasowanych (XIIIXV w.), Przegld Historyczny, 77, 1986; tene, Termin miles w rdach lskich XIII i XIV w., w: Spoeczestwo Polski rednio-wiecznej, t. 1, 1981, s. 222 i n..

4 T. Jurek, Rotacja elity dworskiej na lsku w XIIXIV w., w: Genealogia. Wadza i spoecze-stwo w redniowiecznej Polsce, red. A. Radzimiski, J. Wroniszewski, Toru 1999, s. 8. Autor ten pojcia dwr i otoczenie uznaje za wymienne.

75Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

Przywoani w tytule milites novi to nowi rycerze w otoczeniu wspomniane-go Gryfity. Celem zatem poniszego studium jest prba uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy u boku Warcisawa IV pojawili si nowi rycerze, a jeli tak, to ilu i w jakich okolicznociach. W zalenoci od uzyskanych wynikw, mona bdzie odpowiedzie na inne istotne pytanie, a mianowicie, czy w czasach panowania tego ksicia mia miejsce napyw obcych rycerzy na Pomorze Zachodnie.

W historiografii zachodniopomorskiej uksztatowaa si opinia o tym, e ju w czasach Barnima I (12331278) nastpi masowy napyw obcych, wrd nich rycerzy. Skala tych migracji zadecydowaa o tym, e migranci zdominowali otoczenie nie tylko Barnima I, ale take jego nastpcw. Wyrazicielem opinii o decydujcej roli tego ksicia w omawianym procesie by niejaki Rumelant von Sachsen. W wierszu napisanym wkrtce po mierci Barnima I chwali on jego go-cinno i otwarto na przybyszy5. Te elementy charakterystyki przejli nowo-ytni autorzy dziejw Pomorza Zachodniego, jak Thomas Kantzow czy Paul von Friedeborn. Pierwszy z nich wskaza przykady rodzin pochodzcych od rycerzy, ktrzy przybyli na Pomorze Zachodnie w czasach Barnima I6, a drugi nada ksi-ciu przydomek Dobry7.

Aby sprawdzi, czy czasy Barnima I byy decydujce w procesie napywu obcego rycerstwa na Pomorze Zachodnie, przeprowadziem analiz w pracy o obcym rycerstwie do pocztku XIV wieku skadu rycerzy z otoczenia synw Barnima I, Bogusawa IV i Ottona I. Wyniki obserwacji potwierdziy wyrane opadanie fali migracji rycerskich ju od przeomu XIII i XIV wieku8. Przyjrzenie si sytuacji, odnonie do tego zjawiska, w czasach sprawowania rzdw przez Warcisawa IV, jest zaprojektowane jako poszerzenie bada nad migracjami ry-cerskimi, cho ograniczone jedynie do terytorium ksistwa woogoskiego. Za-sadno przeprowadzenia takiej analizy wynika choby z moliwoci porwna-nia procesw na Pomorzu Zachodnim i na lsku. A trzeba w tym kontekcie przypomnie, e na tym ostatnim terytorium, wedug ustale Tomasza Jurka, fala migracji rycerskich zacza opada dopiero po 1325 roku9. Warto byoby

5 Zob. H. Runow, Rumeland von Sachsen, BerlinNew York 2011, s. 187188.6 T. Kantzow, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku, t. K. Goda, komentarz T. Biaecki,

E. Rymar, Szczecin 2005.7 P. v. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern, Alten Stettin

1613. Na ten temat zob. E. Rymar, Rodowd ksit pomorskich, wyd II, Szczecin 2005, s. 162.8 K. Guzikowski, Obce rycerstwo, s. 32.9 T. Jurek, Obce rycerstwo na lsku do poowy XIV wieku, Pozna 1996, s. 27.

76 Krzysztof Guzikowski

sprawdzi, czy dla Pomorza Zachodniego nie byo podobnie. Taki te jest cel poniszego opracowania.

*

Warcisaw IV przej wadz nad ks. woogoskim po mierci ojca, Bogusawa IV. Liczy wwczas niespena 20 lat, jak bowiem wynika z ustale Edwarda Rymara, urodzi si midzy 1290 a 1292 rokiem10. Do objcia wadzy by przygotowy-wany przynajmniej od roku 1302. Wwczas bowiem Bogusaw IV, wystawiajc dokumenty w Gryficach i Anklam zaznaczy, e czyni to: de maturo consensu Werzlai nostri filii dilecti11. Natomiast w latach 13071308 Warcisaw ju wspl-nie z ojcem wystawia dokumenty12. Jednak dla ustalenia, ktrzy rycerze naleeli do otoczenia Warcisawa IV, cezur pocztkow poszukiwa stanowi moment objcia przez niego samodzielnych rzdw, czyli po 19 lutego 1309 roku.

Podstaw do wyonienia rycerzy, ktrych naleaoby zaliczy do otoczenia Warcisawa IV, stanowi wystawione przez niego dokumenty. To wydaje si naj-waciwszy gatunek rde do tego rodzaju ustale. Niestety, w oparciu o ten typ przekazu nie mona odpowiedzie na pytanie, jak dokadnie rol w podejmo-waniu decyzji przez ksicia odgrywali jego rycerze, oraz w jakim stopniu ksi liczy si z ich radami. Ponadto trzeba mie na uwadze to, e na dworze mo-gy istnie rne koterie, wzajemnie si zwalczajce. Przyczyn rywalizacji nie musiay by zreszt rozbiene koncepcje polityczne, a jedynie ch zwikszenia wpyww na dworze ksicia. Te pytania musz pozosta bez odpowiedzi.

Powracajc do zagadnienia podstawy rdowej, pierwszym zadaniem jest ustalenie katalogu dokumentw, ktre maj by rozpatrywane. Wedug Agniesz-ki Gut Warcisaw IV wystawi ich cznie 248, z czego do 1310 roku 47 dokumen-tw, kolejne 103 w latach 13111320 i dalszych 98 w latach 1321132613. Na po-trzeby poniszego studium trzeba przyj inn ich liczb. Przede wszystkim, eby ustali, jak czsto rycerze przebywali w otoczeniu Warcisawa IV, nie mo-na liczy w przypadku konfirmacji wielu dokumentw, dokonanej w jednym

10 E. Rymar, Rodowd, s. 299.11 Pommersches Urkundenbuch (dalej: PUB, liczba rzymska oznacza numer tomu, a dalej nu-

mer dokumentu), Bd. IV, nr 2020, 2044, 2045.12 PUB IV, nr 2353, 2367, 2401, 2403, 2412, 2413.13 A. Gut, Formularz dokumentw ksit zachodniopomorskich do poowy XIV wieku, Szcze-

cin 2002, s. 16.

77Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

lub kilku dniach dla jednej instytucji kadego potwierdzanego dokumentu odrbnie. Wtedy bowiem wystarczyoby, e ksi jednorazowo potwierdziby kilkanacie lub kilkadziesit dokumentw, a rycerz, ktry tylko przy tej jed-nej okazji zjawiby si u jego boku, byby traktowany jako czsto przebywajcy w jego otoczeniu. W przypadku dokumentw wystawionych przez Warcisawa IV mamy wielokrotnie do czynienia z tak sytuacj. Ju 15 czerwca 1309 roku Warcisaw IV potwierdzi 18 dokumentw dla Szczecina, ktre wczeniej wy-stawili na rzecz tego miasta jego przodkowie14. W dniach 2126 stycznia 1310 roku, podczas pobytu w klasztorze premonstratensw w Biaobokach, potwier-dzi temu opactwu 21 dokumentw15. Nastpnie, od 11 do 18 listopada 1311 roku Stargard nad In uzyska konfirmacj czterech przywilejw16. W porzdku chro-nologicznym (21 wrzenia 1313 r.) odbiorc kolejnych szeciu dyplomw byy cysterki z Wolina17, a 20 padziernika 1315 roku miasto Wolin zyskao dwa do-kumenty potwierdzajce wczeniejsze nadania18. Kolejna konfirmacja, dokonana przez Warcisawa IV 13 czerwca 1317 roku w Uznamie, obja a 47 dokumentw na rzecz klasztoru z Grobia19. Przyjazne relacje z biskupem kamieskim zaowo-coway potwierdzeniem 18 dokumentw na rzecz hierarchw tej diecezji i miej-scowej kapituy, co miao miejsce 8 marca 1321 roku w Kamieniu Pomorskim20. Dalej, w dniach 1617 czerwca 1322 roku trzy dokumenty otrzymao miasto Dymin21. Nastpnie, 5 marca 1323 roku Warcisaw IV wystawi dwa dokumen-ty w zwizku z zastawem na rzecz mieszkaca Greifswaldu22, a kolejne cztery 25 maja 1323 roku w Anklam dla klasztoru w Biaobokach23. Ostatnim tego typu przykadem jest sze dokumentw dla Stralsundu, wystawionych 3 grudnia

14 PUB IV, nr 25212538.15 PUB IV, nr 25802600. Zob. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klster der Provinz Pommern,

Bd. I, Stettin 1924, s. 1391.16 PUB V, nr 26902694. Zob. F. Boehmer, Geschichte der Stadt Stargard in Pommern, Star-

gard i. P. 1905, s. 82.17 PUB V, nr 28462851.18 PUB V, nr 2975, 2976.19 PUB V, nr 30733119.20 PUB VI, nr 34583475. 21 PUB VI, nr 36063608.22 PUB VI, nr 36713672.23 PUB VI, nr 36823685.

78 Krzysztof Guzikowski

1325 roku24. We wszystkich tych wskazanych 11 przypadkach wystawiono a 131 dokumentw, ale rycerzy, ktrzy byli wiadkami tych czynnoci prawnych ksicia, licz tak, jakby odnotowano ich jedynie 11 razy. W sumie wic przyjmuj 111 samodzielnych czynnoci prawnych Warcisawa IV. Nie wliczam ewident-nych faszerstw i regestw. Z tych 111 dokumentw jedynie 92 zawieraj listy wiadkw, na ktrych wymieniono rycerzy.

Ponadto trzeba uwzgldni to, e oprcz dokumentw wystawionych samo-dzielnie, Warcisaw IV podejmowa czynnoci prawne take wraz ze stryjem, ks. szczeciskim Ottonem I. Najpierw z tak sytuacj mamy do czynienia na po-cztku rzdw Warcisawa IV. Z 1309 roku znanych jest sze takich dyplomw25, nastpnie w okresie bliskiej wsppracy wspomnianych ksit, szczeglnie w la-tach 13201323. I tak z 1320 roku takich dokumentw znamy cztery, z 1321 a 15, dalsze cztery z 1322 roku, i take cztery z roku 132326. I wreszcie, katalog dokumentw wystawionych wsplnie przez Warcisawa IV i ksit szczeci-skich (Ottona I i Barnima III) uzupenia nadanie dla rycerzy z 1325 roku w po-dzikowaniu za pomoc w walce z margrabi brandenburskim27. cznie tworzy to zesp 34 dokumentw, z ktrych 23 zawieraj listy wiadkw. A wrd tych wiadkw s tacy, ktrych wyranie okrelono jako rycerzy Warcisawa IV.

Ponadto uwzgldniam jeszcze dwa dokumenty. Pierwszy z 18 czerwca 1319 roku, wystawiony z okazji zawarcia przymierza midzy Warcisawem IV a wasa-lami i miastami ks. szczeciskiego, a drugi dotyczcy ukadu midzy Warcisa-wem IV a ks. Henrykiem Jaworskim, zawarty 27 lipca w 1320 roku we Frankfur-cie nad Odr28. W sumie wic podstaw do wyodrbnienia rycerzy, ktrzy mogli nalee do wity Warcisawa IV, stanowi 117 dokumentw. Rycerze mieli wic maksymalnie 117 okazji do tego, aby zosta odnotowanym w otoczeniu ks. War-cisawa IV.

24 PUB VI, nr 38933898.25 PUB IV, nr 2462, 2503, 2513, 2514, 2547; PUB VII, nr 4733.26 PUB V, nr 33953397, 3398, 3399, 3443; PUB VI, nr 3451, 3452, 3491, 3493, 3494, 3495,

3511, 3525, 3530, 3531, 3533, 3535, 3538, 3539, 3541, 3581, 3642, 36433644, 3656, 3664, 3675, 3695, 3700.

27 PUB VI, nr 3911.28 PUB V, nr 32703271, 3386.

79Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

*

W tak skonstruowanym katalogu dokumentw odnajdujemy 181 rycerzy i gier-mkw. Spord nich 105 suyo Bogusawowi IV lub pochodzio z rodzin, kt-rych przedstawiciele suyli temu ksiciu. Zgodnie bowiem z tym, co zauway A. Gsiorowski przy okazji omawiania rotacji elity wadzy w redniowiecznej Polsce, o nowych ludziach mona mwi wtedy, gdy ich przodkowie rwnie nie zaliczali si do bliskich wsppracownikw wadcy29. W przeciwnym wypadku mamy do czynienia jedynie ze zmian pokoleniow.

31 rycerzy, ktrych wymieniaj dokumenty Warcisawa IV, wczeniej suy-li jego ojcu, Bogusawowi IV30. Szczeglnie warto zwrci uwag na tych z tego grona, ktrych czsto odnotowano w dokumentach obu tych ksit.

Przede wszystkim marszaek Jan Behr, ktry u boku Warcisawa IV wy-stpi a 74 razy, ale karier rozpoczyna za czasw Bogusawa IV, w ktrego dokumentach odnotowano go 19 razy. Arnold Grambow w latach 13091323 by 20 razy wiadkiem na dokumentach Warcisawa IV, a wczeniej w takiej roli pi-ciokrotnie w latach 13071309 u boku Bogusawa IV. Dalej Jan Heydebreck, ktry w latach 12951306 by zwizany z Bogusawem IV i std 14 razy wymieniy go dokumenty tego ksicia, a za panowania Warcisawa IV 19 razy powiadcza jego czynnoci prawne. Kolejnym rycerzem, ktry suy obu ksitom woogoskim, by Sabel Lepel. Najpierw w latach 13011309 a 17 razy u boku Bogusawa IV, a potem 12 razy w latach 13091313 wspomniay o nim dokumenty wystawione przez Warcisawa IV. Bliskie relacje z obydwoma ksitami mieli te bracia Otto i Arnold Bohn. Pierwszego z nich w towarzystwie starszego z ksit (w latach 13021309) odnotowano 20 razy, a modszego 11 razy (w latach 13131326). Na-tomiast Arnold, znany z 12 dokumentw Bogusawa IV, w dokumentach jego syna zosta wspomniany tylko trzykrotnie. Do tego mona jeszcze zaliczy Ja-kuba Westinbrucha, ktry 4 razy by wiadkiem na dokumentach Warcisawa IV w latach 1311, 1319 i 1321, a wczeniej 7 razy wystpi u boku Bogusawa IV

29 A. Gsiorowski, Rotacja elity wadzy w redniowiecznej Polsce, w: Spoeczestwo Polski redniowiecznej, red. S.K. Kuczyski, t. 1, Warszawa 1981, s. 273.

30 Dytryk Behr, Jan Behr marszaek, Jan Behr junior, Jan Behr ze Stuchowa, Otto Bohn, Arnold Bohn, Florin Buchholtz, Herman Everstein, Arnold Grambow, Gerard Grope, Jan Heydebreck, Piotr Kamyk, Jan Keding, Stefan Keding, Gerard Lepel, Sabel Lepel, Zygfryd Lode, Dytryk Luchte, Konrad Massow, Ludolf Massow, Bernard Neuenkirchen, Florentin Rosenhagen, Albrecht Roze, Henryk Saintz, Herman Saintz, Jan Saintz, Dytryk Schwerin, Gerard Schwerin, Jan Stein-wehr, Jan Treu, Jakub Westinbruch. Por. K. Guzikowski, Obce rycerstwo, s. 8687.

80 Krzysztof Guzikowski

w latach 1298 i 13051309. Ciekawy jest przypadek Gerarda Grope, bliskiego wsppracownika Bogusawa IV (w latach 12991309 a 25 razy by wiadkiem na jego dokumentach), ktry tylko szeciokrotnie wystpi u boku Warcisawa IV (w latach 13091310). Poniewa nie pojawi si ju przy adnej innej okazji, naley sdzi, e okoo 1310 roku lub wkrtce po nim zmar.

To niewtpliwie przykady rycerzy, ktrym udao si zachowa pozycj na dworze pomimo zmiany na tronie ksit woogoskich.

*

Jeli pominiemy grup rycerzy, ktrych przodkowie lub oni osobicie suyli ojcu Warcisawa IV cznie to 105 osb to wyania si grupa 76 nowych rycerzy. Owi milites novi stanowi istot poniszego opracowania. Naley wic przyjrze si im bliej, a szczeglnie okolicznociom, w jakich pojawili si w rozpatrywa-nych dokumentach. Przede wszystkim nasuwa si pytanie, czy przebywali oni na terytorium ksistwa woogoskiego? Pytanie jest o tyle zasadne, e Warcisaw IV a 46 dokumentw wystawi poza obszarem wasnego ksistwa31. Sprawdmy wic, ilu spord owych nowych rycerzy pojawio si w nich.

W kolejnoci chronologicznej zacz naley od analizy 14 dokumentw wystawionych na terytorium Marchii Brandenburskiej w latach 13191323, przy czym osiem z nich zostao wystawionych w miastach tzw. Nowej Marchii: trzy w Chojnie, dwa w Choszcznie i po jednym w Moryniu, Lipianach i Kostrzyniu32. W tym ostatnim brakuje listy wiadkw. Pobyt Warcisawa IV na tym teryto-rium by zwizany z zabiegami o przejcie rzdw w Nowej Marchii po wy-marciu margrabiw z dynastii askaskiej. Warcisaw IV mia sprawowa rzdy opiekucze nad maoletnim Henrykiem II z racji pokrewiestwa z margrabiami brandenburskimi33. Wsparo go miejscowe rycerstwo i dlatego przedstawiciele lo-kalnych rodzin znaleli si w otoczeniu Warcisawa IV. Wrd nich najpotniejsi na tym obszarze Wedlowie, ktrych a szeciu pojawio si u boku Warcisawa IV. Oprcz nich przedstawiciele innych znanych rodzin z tych okolic, jak choby: trzech reprezentantw z rodziny Morsinw (rycerz Chrystian, oraz giermkowie

31 Zob. E. Rymar, Itinerarium ksit zachodniopomorskich: Bogusawa IV (12781309) i War-cisawa IV (13091326), Przegld Zachodniopomorski 2007, z. 2, s. 52.

32 PUB V, nr 3294, 3298, 3300, 3389, 4770.33 H. Assing, Die Landesherrschaft der Askanier, Wittelsbacher und Luxemburger (Mitte des

12. bis Anfang 15. Jahrhunderts), w: Brandenburgische Geschichte, hrsg. v. I. Materna, W. Ribbe, Berlin 1995, s. 134136; J. Schultze, Die Mark Brandenburg, Bd. I, Berlin 1961, s. 240241.

81Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

Jakub i Henning), dwch Brederloww (rycerz Henning i giermek Dytryk), take dwch przedstawicieli Gntersbergw (rycerz Janeke i giermek Gnter)34. Do ro-dzin ju od pewnego czasu zasiedziaych na pograniczu zachodniopomorsko-no-womarchijskim naleeli te: rycerz Ebel Bertekow, ktry pojawi si w towarzy-stwie ksicia woogoskiego w Choszcznie i Chojnie; rycerze Veltheim i Herman Liebenow, obecni w Chojnie; rycerz Mikoaj Born, przebywajcy w Choszcznie; czy wreszcie rycerz Henryk Plate, z kolei odnotowany w Lipianach35. Ponadto wymieni naley Jakuba Bojtyna pochodzcego z polskiej rodziny Drogosawi-cw36 i znanego z wczeniejszej dziaalnoci w Nowej Marchii Brunika Seefel-de37. Oprcz nich wiadkami na rozpatrywanych omiu dokumentach byli mniej znani rycerze: Piotr Stulbenberg obecny w Lipianach, Henning Morner odnoto-wany w Choszcznie i Chojnie, czy niejaki Henryk Bruseke, ktry by wiadkiem na jednym z dokumentw wystawionych w Choszcznie. Ten rycerz wprawdzie ju wczeniej (w 1313 r.) pojawi si u boku Warcisawa IV, ale prawdopodobnie take poza granicami ksistwa woogoskiego, przy okazji wzicia pod opiek przez tego ksicia klasztoru cystersw w Kobaczu38.

Pozostae sze dokumentw Warcisaw IV wystawi na innych obszarach brandenburskich. A mianowicie: w Pasewalku, Prenzlau, Frankfurcie nad Odr i Torgelow39. Take w nich wystpili rycerze wczeniej nieznani z otoczenia War-cisawa IV. Byli oni przedstawicielami marchijskiego rycerstwa. Na dokumentach wystawionych w 1321 roku w Pasewalku i Prenzlau w roli wiadkw odnotowano dwch rycerzy z rodziny Luscow (Henninga i Mikoaja) i Henninga Kussowa. Natomiast podczas pobytu tego ksicia w 1323 roku w Torgelow u jego boku pojawili si trzej rycerze: Henryk Steglitz, Dytryk Kerkow i Henning Eichstedt. Ponadto wymieniono ich na licie wiadkw na dyplomie wystawionym wsplnie

34 O tej rodzinie na terenie Nowej Marchii zob. S. Kozierowski, Obce rycerstwo w Wielkopol-sce w XIIIXVI wieku, Pozna 1929, s. 40.

35 Wicej na temat tych rodzin zob. K. Guzikowski, Obce rycerstwo, s. 173, 181182, 257, 282.

36 E. Rymar, Rd Drogosawicw-Bojtynw w Nowej Marchii i Wielkopolsce w powizaniu z zabiegami Wadysawa okietka o odzyskanie ziem zanoteckich, Studia i Materiay do Dziejw Wielkopolski i Pomorza, XVI, z. 31, s. 25; G.J. Brzustowicz, Rycerstwo ziemi choszczeskiej XIIIXVI wieku. Polityka gospodarka kultura genealogia, Warszawa 2004, s. 271.

37 G.J. Brzustowicz, Rycerstwo, s. 263.38 PUB V, nr 2816.39 PUB VI nr, 3532, 3534, 3535, 3539, 3386, 3675.

82 Krzysztof Guzikowski

przez Warcisawa IV i Ottona I, w tym samym roku, ale w nieznanym miejscu40. Trzeba te zaznaczy, e wprawdzie Henning Eichstedt ju wczeniej by wiad-kiem na dokumentach wystawianych wsplnie przez tych ksit w Greifswal-dzie (1321 r.) i Szczecinie (1322 r.), ale nalea zapewne do wity Ottona I41.

W sumie tych szeciu i 23 wczeniej omwionych rycerzy i giermkw czy to, e byli wiadkami na dokumentach wystawionych przez Warcisawa IV na obszarze Marchii Brandenburskiej. Jeli pojawiali si na terytorium ksistwa wo-ogoskiego, to z racji przynalenoci do dworu ks. szczeciskiego Ottona I. Po-niewa zabiegi Warcisawa IV o opanowanie ziem zwanych pniej Now Mar-chi i kontrol nad innymi obszarami brandenburskimi ostatecznie zakoczyy si jego porak, wic urway si tym samym kontakty midzy nim a omwion grup 29 rycerzy i giermkw.

Na odrbne omwienie zasuguje rycerz Eckhard Dewitz. W latach 13191322 by on a siedmiokrotnie wiadkiem na dokumentach wystawionych przez Warcisawa IV w rnych miejscach: na terytorium Marchii Brandenburskiej (Choszczno i Lipiany), w Starym Czarnowie, lecym w ksistwie szczeciskim, ale te w Gryficach i przy okazji nada dla Trzebiatowa nad Reg42. W przeci-wiestwie jednak do wspomnianego powyej grona rycerzy zwiza si na stae z dworem ksit woogoskich. Wraz z Warcisawem IV przebywa na teryto-rium ksistwa Rugii43, gdzie ksiciu towarzyszy jeszcze jeden przedstawiciel tej rodziny, giermek Jan w roli marszaka44. Z rycerzem Eckhardem zwizane s pocztki obecnoci tej rodziny na Pomorzu Zachodnim45. Bez zastrzee mona wic Dewitzw, jako jedynych wymienionych w dokumentach wystawionych na ziemiach Marchii Brandenburskiej, zaliczy do grona nowych rycerzy w otocze-niu Warcisawa IV.

40 PUB VI, nr 3664.41 PUB VI, nr 3494, 3495, 3600.42 PUB V, nr 3294, 3398; PUB VI, nr 3550, 3581, 3588, 3652; PUB VII, nr 4770.43 PUB VI, nr 3890, 3891, 3893, 38943898, 3902.44 PUB VII, nr 4178.45 Na temat dziejw tej rodziny zob. E. Rymar, Osiem pierwszych generacji pomorskich rodu

Dewitzw z Dobrej Nowogardzkiej (XIVXVI w.), Przegld Zachodniopomorski 2001, z. 4; G. Heinrich, Staatsdienst und Rittergut. Die Geschichte der Familie von Dewitz in Brandenburg, Mecklenburg und Pommern, Bonn 1990; P. Ganzer, Geschichte der Familie von Dewitz, Bd. IIII, Halle 19121918.

83Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

*

Udao si natomiast Warcisawowi IV wczy pod swoje panowanie inne tery-toria. Pierwszym z nich bya ziemia supska. Prawdopodobnie otrzyma j od margrabiego Waldemara podczas zjazdu w listopadzie 1317 roku w Templinie. W kadym razie w grudniu 1317 roku Gryfita wystawi na rzecz tego miasta przywilej w Biaobokach46. Jednak a do 1325 roku powiadczony jest tylko je-den jego pobyt na ziemi supskiej. Zapewne spowodowane to byo skupieniem wysikw zmierzajcych do pozyskania Nowej Marchii w latach 13191323, o czym bya mowa powyej. Dopiero w 1325 roku Warcisaw IV wyruszy na wschd. Najpierw w Nakle nad Noteci w czerwcu 1325 roku zawar wsplnie z Ottonem I i jego synem, Barnimem III, przymierze z krlem Polski Wadysa-wem okietkiem. Na wystawionym z tej okazji dokumencie nie odnotowano ad-nych wiadkw47. Nie wiadomo wic, ktrzy ewentualnie rycerze towarzyszyli ksiciu woogoskiemu podczas tej podry. Ale ju pod koniec wrzenia tego roku Warcisaw IV zawar ukad z Zakonem Krzyackim w wieciu nad Wis48. W dokumencie potwierdzajcym zawarcie tego przymierza, wystawionym przez Warcisawa IV, odnotowano czterech rycerzy. Dwch z nich to znani z obszaru ksistwa woogoskiego: marszaek Jan (Henning) Behr oraz Jan (Henning) Plote z rodziny Heydebreck. Pozostali dwaj to Piotr von Neuenburg i jego brat Jako, ktrzy byli przedstawicielami rodziny wicw, zwizanej z Pomorzem Gda-skim. Piotr wica ju wczeniej przebywa u boku Warcisawa IV w rnych miejscach, zarwno na terytorium ksistwa woogoskiego (Anklam, Greifswald, Woogoszcz), jak i w Marchii Brandenburskiej (Chojna), ale byy to pobyty incy-dentalne i nie skutkoway trwaym zwizaniem si z dworem Warcisawa IV49. Rodzina wicw bya zwizana z obszarem Pomorza Gdaskiego50.

Pobyt Warcisawa IV w Supsku potwierdza dopiero dokument z 6 listopa-da 1325 roku, zapewne wystawiony w drodze powrotnej do swojego ksistwa. W gronie rycerzy, ktrzy byli wiadkami na tym dokumencie, odnajdujemy Jana

46 PUB V, nr 3152.47 PUB VI, nr 3855.48 PUB VI, nr 3879.49 PUB V, nr 3270, 3271, 3300, 3375; PUB VI, nr 3451, 3493, 3549.50 Na temat wicw zob. B. liwiski, Herb rodu wicw, w: Genealogia. Wadza i spoe-

czestwo w Polsce redniowiecznej, Toru 1999, s. 153166; tene, Gniazdo rodu wicw, Stu-dia Batyckie. Historia, 1996, s. 3551; F. Morr, Die Swenzonen in Ostpommern. Aufstieg und Herrschaft 12691357, Baltische Studien Neue Folge, 41, 1939.

84 Krzysztof Guzikowski

von Heydebreck, o ktrym wiemy, e od dawna by zwizany z ksistwem woo-goskim. Pozostali to Piotr wica, o ktrym ju bya mowa, oraz dwch innych rycerzy: Piotr Puttkamer (Podkomorzy), spokrewniony ze wicami51 i Wojsaw, oraz trzech giermkw (Warcisaw oraz bracia Adam i Abraham). Ci rycerze obec-ni w Supsku nie byli wic migrantami, lecz przedstawicielami miejscowych ro-dzin, zapewne witajcych nowego wadc na ich ziemi.

Mona wic stwierdzi, e podczas wyprawy ksicia Warcisawa IV na wschd, w dwch dokumentach wystawionych w wieciu nad Wis i Supsku, na zawartych w nich listach wiadkw pojawio si siedmiu nowych rycerzy. Nie byli oni migrantami na obszar ks. woogoskiego. Przeciwnie, to ksi przyby na ziemie, na ktrych wspomniani rycerze zapewne ju od pokole siedzieli.

Kolejnym terytorium, na ktrym Warcisaw IV wystawia dokumenty, byo ksistwo Rugii. Pojawienie si tego Gryfity na tym obszarze byo zwizane z pod-jciem przez niego dziaa w celu przejcia ksistwa Rugii po wymarciu rodzi-mej dynastii Wisaww i Jaromirw. Ostatni jej przedstawiciel, Wisaw III, zmar w 1325 roku52. Wedug zapisu w ksidze miejskiej Stralsundu zakoczy on ycie 8 listopada 1325 roku53. Ju 25 listopada Warcisaw IV zjawi si w Stralsundzie, chocia jak ju wspomniano 6 listopada przebywa w Supsku, gdzie miej-scowym dominikanom potwierdzi przywileje54. Od tego momentu a do mierci 1 sierpnia 1326 roku wystawi tu 21 dokumentw. Zmar zreszt wanie w Stral-sundzie. Po jego mierci, w latach 13261328, trwaa wojna Gryfitw z ksita-mi meklemburskimi o panowanie nad Rugi55. Ostatecznie Gryfici wyszli z niej zwycisko, a ksistwo Rugii na trwae przyczono do ksistwa woogoskiego. Sukces ten by w duej mierze rezultatem wsparcia ze strony takich miast, jak Greifswald i Stralsund. Warcisaw IV by synem Magorzaty, siostry Wisawa III.

51 Na temat tej rodziny zob. E. v. Puttkamer, Geschichte des Geschlechts von Puttkamer, Neu-stadt a.d. Aisch 1984; E. Sauer, Der Adel whrend der Besiedlung Ostpommerns (der Lnder Kolberg, Belgard, Schlawe, Stolp) 12501350, Stettin 1939, 153155.

52 U. Scheil, Zur Genealogie der einheimischen Frsten von Rgen, KlnGraz 1962.53 Stralsundisches Stadtbuch, zweites (13101342), hrsg. v. R. Ebeling, Stralsund 1903, s. 302,

nr 3704; O. Fock, Rugensch-Pommersche Geschichten aus sieben Jahrhundert, Bd. III, Leipzig 1865, s. 67.

54 PUB VI, nr 3886; H. Hoogeweg, Die Stifter und Klster der Provinz Pommern, Bd. III, Stettin 19241925.

55 J. Osigowski, Polityka zewntrzna ksistwa Rugii (11681328), WarszawaPozna 1975, s. 146171; C. Hamann, Die Beziehungen Rgens zu Dnemark von 1168 bis zum Aussterben der einheimischen rgenschen Dynastie 1325, Greifswald 1933, s. 116117.

85Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

A zatem ostatni rodzimy wadca Rugii, Wisaw III, by jego wujem. Nie tylko zreszt na pokrewiestwie opar on swoje prawa do tego ksistwa. W sprawie dziedziczenia Warcisaw IV zawar take ukad z Wisawem III. Ale zosta te zmuszony do przyjcia zwierzchnictwa lennego krla Danii i zoy hod krlowi Krzysztofowi w maju 1326 roku56.

Wspomniane 21 dokumentw z lat 13251326 Warcisaw IV wystawi w dwch miastach: w Barth (2 dokumenty), a pozostae 19 w Stralsundzie57. W roli wiadkw wymieniono w tych dokumentach rycerzy, ktrzy wczeniej suyli ks. rugijskiemu, Wisawowi III. Warcisaw IV, co zrozumiae, szuka wsparcia u nich, a oni przynajmniej kierujc si kalkulacjami politycznymi chtnie udzielili takiego wsparcia nowemu wadcy. Grono to liczyo 19 rycerzy. A 16 z nich suyo rugijskim ksitom i pochodzio z rodzin od dawna zna-nych na terytorium ks. Rugii. To przede wszystkim: Zygfryd Plone, Reimar Penz, Jan Dotenberg, Jan z Chrstowa (von Gristow), czy Ciesaw (Tecze) Stangenberg. Naleeli oni do grona najbliszych wsppracownikw Wisawa III. Ponadto wy-mieni trzeba trzech przedstawicieli monej rodziny Pudbusw (Stojsaw, Boranta i Jan), ktra z obszarem ksistwa Rugii bya zwizana od niepamitnych czasw i spokrewniona z miejscow dynasti panujc58. Z kolei Ostenowie w poowie XIII wieku osiedli zarwno na terytorium ksistwa Rugii, jak i na Pomorzu Za-chodnim. Bertold, Burchard, Fryderyk, Henryk to przedstawiciele linii rugijskiej. Nastpnie Marcin Rodemunt, to reprezentant rodziny znanej z obszaru ks. Rugii od poowy XIII wieku59. Jeszcze wczeniej wystpowali w dokumentach antenaci

56 PUB VII, nr 4183; J. Zdrenka, Polityka, s. 7879; M. Hamann, Mecklenburgische Ge-schichte. Von den Anfngen bis zur Landstndischen Union von 1523, KlnGraz 1968, s. 168169.

57 W Barth: PUB VII, nr 4175, 4178; w Stralsundzie: PUB V, nr 3890, 3891, 38933898, 3900, 3901, 3902, 3903, 3904, 3905, 3906, 3907, 3908, 3909; PUB VII, nr 4153, 4176, 4191, 4194, 4205, 4206. Sze dokumentw od numeru 3893 do numeru 3898 traktuj jako jeden zgodnie z przy-jtymi zasadami poniewa wszystkie zostay wystawione 3 grudnia 1325 r., a ich odbiorc byo miasto Stralsund. E. Rymar (Itinerarium, s. 52) do dokumentw wystawionych na terytorium ks. Rugii zaliczy take ten z 5 grudnia 1319 r. wystawiony we wsi Hohendorf (PUB V, nr 3311), ale najpewniej chodzio tu o wie o tej samej nazwie pooon na poudniowy zachd od Woogosz-czy (Wolgast), a wic na terytorium ks. woogoskiego. Tak te przyj Otto Heinemann (PUB V, s. 625).

58 D. Kausche, Geschichte des Hauses Putbus und seines Besitzes im Mittelalter, Greifswald 1937, s. 9.

59 K. Bobowski, Dokumenty, kancelarie i orodki skrypcyjne na obszarze Ksistwa Rugijskie-go do 1325 r., Zielona Gra 2008, s. 268.

86 Krzysztof Guzikowski

Gosawa Suma, bowiem ju od 1237 roku60. Z kolei przodkowie Konrada Bughe s powiadczeni na tym obszarze od 1283 roku61. Rycerz Rikold Schmachtesha-gen za to syn Gerlacha, ktry pierwszy raz pojawi si w 1300 roku jako wiadek na dokumencie Wisawa II i jego synw Wisawa III i Sambora62. Wspomniany za Rikold wraz z brami wystpowa u boku Wisawa III od 1315 roku63. Jedynie w odniesieniu do trzech rycerzy (Henryka Mentzlin, Garcze Lemke, i niejakiego Slawekina) nie mamy wicej informacji.

Tych 19 rycerzy znalazo si w otoczeniu Warcisawa IV bardziej na sku-tek okolicznoci politycznych ni w wyniku wasnego wyboru. Od omwionych wczeniej rycerzy z terytorium Marchii Brandenburskiej odrniao ich to, e nie utracili kontaktw z Gryfitami, ale podobnie jak rycerze z ziemi supskiej nie byli przybyszami na terytorium ksistwa woogoskiego.

*

Bliska wsppraca z Ottonem I skutkowaa tym, e Warcisaw IV podejmowa czynnoci prawne take na terytorium ksistwa szczeciskiego. Znanych jest 9 takich dyplomw dokumentw: trzy zostay wystawione w Goleniowie, dwa w Szczecinie, ponadto po jednym w Dbiu, Starym Czarnowie, nastpnie koo Carpinsee w Puszczy Wkrzaskiej i w Tatyni64. Wszystkie zawieraj listy wiad-kw, a na nich umieszczono rycerzy, ktrzy przykuwaj uwag z racji tego, e wczeniej nie odnotowano ich ani w otoczeniu Warcisawa IV, ani jego ojca Bo-gusawa IV.

Pierwszym z nich by Mikoaj Brock, o ktrym wiemy, e towarzyszy ksi-ciu woogoskiemu jedynie przy okazji wystawienia przywileju na rzecz wikto-rynw z Gobelenhagen. Doszo do tego w 1317 roku koo Carpinsee w Puszczy

60 R. Klempin, G. Kratz, Matrikeln und Verzeichnisse der pommerschen Ritterschaft vom XIV bis in das XIX Jahrhundert, Berlin 1863, s. 42.

61 Tame, s. 37.62 PUB III, nr 1959.63 R. Klempin, G. Kratz, Matrikeln, s. 18.64 Przyjmuj liczb 9 dokumentw, zgodnie z przyjt zasad liczenia konfirmacji jako poje-

dynczych dokumentw; PUB IV, nr 25212538 (Szczecin); PUB V, nr 3131 (Carpinsee w Pusz-czy Wkrzaskiej), 3393 (Szczecin); PUB VI, nr 3445 (Goleniw), 3511 (Goleniw), 3581 (Stare Czarnowo), 3589 (Goleniw), 36433644 (Dbie), 3695 (Tatynia). E. Rymar (Itinerarium, s. 52) do obszaru ksistwa szczeciskiego zaliczy take Stolp, gdzie 6 listopada 1325 r. Warcisaw IV wystawi dokument. Ale tu chodzi najwyraniej o Supsk, a wic obszar ksistwa woogoskiego.

87Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

Wkrzaskiej65. Nie zwiza si wic z dworem Warcisawa IV ani rzdzonym przez niego ksistwem. Z kolei Konrad Ubieszka to rycerz, w ktrym Benedykt Zientara upatrywa przedstawiciela sowiaskiej rodziny przy Ottonie I. I rzeczy-wicie, zarwno przed rokiem 1309, jak i potem, wystpowa u boku tego ksi-cia66. wiadectwem jego pobytu u boku Warcisawa IV jest dokument z 1322 roku wystawiony w Starym Czarnowie, a wic na obszarze ksistwa szczeciskiego67. W tym samym dokumencie wymieniono rycerza Bertrama Greifenberga, ktry ponadto by take wiadkiem na dokumencie wystawionym wsplnie przez War-cisawa IV i Ottona I w 1323 roku w nieznanym miejscu68. Brak zatem ladw pobytu tego rycerza w granicach ksistwa woogoskiego. Suy on wic ksi-tom szczeciskim. Z ksistwem szczeciskim zwizany by te Giso Lockstedt. Wprawdzie w 1319 roku powiadczony jest jego pobyt w Stormeswerder na wy-spie Wolin, ale potem, w latach 13211322, wystpowa jako wjt w Golenio-wie, a wic na obszarze ks. szczeciskiego69. Podobnie Anzelm Blankenburg, ktry w 1321 roku przebywa w Greifswaldzie. Jego wizyta w tym miecie bya zwizana z towarzyszeniem Ottonowi I, ktry wraz z Warcisawem IV wystawi tu dokument70. Blankenburgowie zwizali si z margrabiami brandenburskimi71. Bardziej zoona sytuacja jest w przypadku przedstawicieli rodziny Wendenw. Wprawdzie Henning Wenden podobnie jak dwch wspomnianych powyej ry-cerzy by obecny w Starym Czarnowie w 1322 roku, ale przebywa take w 1319 roku w Strormeswerder na wyspie Wolin i w 1325 roku w Greifswaldzie72. Z kolei inny czonek tej rodziny o imieniu Henryk pojawi si w otoczeniu Warcisawa IV w 1319 roku w klasztorze cystersw w Eldenie73. Najwyraniej ta rodzina ry-cerska przede wszystkim bya zwizana z tym wanie opactwem.

Z powyszych uwag dotyczcych pobytw Warcisawa IV na obszarze ksi-stwa szczeciskiego wyania si kolejna grupa siedmiu rycerzy, ktrzy chocia

65 PUB V, nr 3131.66 B. Zientara, Moni sowiascy na dworze Ottona I szczeciskiego, w: Wieki rednie. Prace

ofiarowane Tadeuszowi Manteufflowi w 60. rocznic urodzin, Warszawa 1962, s. 213.67 PUB VI, nr 3581.68 PUB VI, nr 3664.69 PUB V, nr 3246; PUB VI, nr 3445, 3588, 3589.70 PUB VI, nr 3495.71 K. Guzikowski, Obce rycerstwo, s. 175176.72 PUB V, nr 3246; PUB VI, nr 3581, 3835.73 PUB V, nr 3268.

88 Krzysztof Guzikowski

pojawili si w dokumentach tego ksicia, to jednak nie mona ich uzna za no-wych rycerzy na jego dworze.

*

Ostatni grup rycerzy, ktrym naley si przyjrze w kontekcie rozpatrywane-go zagadnienia, to ci, ktrych cech wspln by pobyt na terytorium ksistwa woogoskiego i nie mona ich powiza z omwionymi ziemiami, na ktrych wystawia dokumenty Warcisaw IV. Nic lub niewiele o nich wiadomo przed ob-jciem rzdw przez tego ksicia, ale czy to jest jednoznaczne z tym, e przybyli oni na obszar ksistwa woogoskiego dopiero w jego czasach? Przede wszystkim podkrelenia wymaga, e niemal wszyscy oni pojawiali si incydentalnie w oto-czeniu Warcisawa IV. Ju z tego faktu wynika, e nie odgrywali oni praktycznie adnej roli na dworze tego ksicia. I tak tylko jeden raz odnotowano: Ciesa-wa Cirkewitza, Loseke Mokrawitza, Tymmona Mokrawitza, Piotra Passunera, Plosce, Rickwarda Plotzina, Echholta, Albrechta Recke i Latendorfa. Dwa razy odnotowano rycerza Ottona Dransow. Jedynie Micha Fineke i Eckhard Buddo czciej wystpowali w roli wiadkw na dokumentach Warcisawa IV. Przyj-rzyjmy si bliej tym giermkom i rycerzom.

Giermek Ciesaw Cirkewitz to zapewne przedstawiciel z dawna zasiedzia-ej na Pomorzu Zachodnim sowiaskiej rodziny. Zamieszkiwa prawdopodobnie w okolicach Gryfic, a wic daleko od stolicy ksicej, gdzie w 1321 roku wy-stpi u boku Warcisawa IV74. Nic nie wiadomo o giermku Piotrze Passunerze, oprcz tego, e w 1315 roku obecny by w Uznamiu75. Status giermka mia tak-e niejaki Plosce, ktrego umieszczono na licie wiadkw w dokumencie wy-stawionym w 1319 roku w Kamieniu Pomorskim76. By moe zreszt mamy tu do czynienia z jakim znieksztaceniem imienia. Giermkami byli te Rickward Plotzin, odnotowany w 1319 roku w Stormeswerder na wyspie Wolin77, i Echholt obecny w 1318 roku w Wolinie78. Rwnie na ich temat nie dysponujemy adnymi innymi informacjami.

74 PUB VI, nr 3550.75 PUB V, nr 2982.76 PUB V, nr 3266.77 PUB V, nr 3246.78 PUB V, nr 3168.

89Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

Niewiele wicej wiadomo o rycerzach. Albrecht Recke znany jest tylko z do-kumentu wystawionego w 1324 roku w Gryficach79. Ottona Dransow odnoto-wano dwukrotnie: w 1315 roku w Uznamiu i 1326 roku w Eldenie80. Ale take w jego przypadku nie mona rozstrzygn, czy by przybyszem czy nalea do rodziny, ktra ju wczeniej zwizaa swj los z Pomorzem Zachodnim. Nato-miast nieco wicej wiemy o rycerzu Latendorfie, chocia na ziemi Gryfitw by wiadkiem tylko na dokumencie wystawionym wsplnie przez Warcisawa IV i Ottona I w 1309 roku w Dyminie. Jego pobyt w Dyminie mia charakter czaso-wy. Pochodzi z Meklemburgii, dokd wrci na sub ksit z Werle81. Nie za-sili wic szeregw rycerzy zwizanych z dworem woogoskim. Bardziej zoona jest sytuacja w przypadku Loseke i Tymmona Mokerwitzw. Pierwszy bowiem wystpi w dokumencie z 1315 roku wystawionym w Wolinie, przy czym nie podano jego statusu. Natomiast drugi z nich pojawi si w 1317 roku w niezna-nym miejscu take bez wskazanego statusu, ale wymieniono go w gronie osb, o ktrych wiemy, e byli rycerzami82. W tej sytuacji naley uzna, e on rwnie by rycerzem. Dokument nie ma podanego miejsca wystawienia. By moe pisali si od nazwy wsi Mockritz, lecej na pnocny zachd od Wolina, skoro jednego z nich odnotowano w Wolinie. Brak jest jednak przesanek do tego, eby zaliczy ich do grona nowych rycerzy.

Jak wspomniano powyej, w omawianej grupie rycerzy czciej w roli wiadka na dokumentach Warcisawa IV wystpowa rycerz Micha Fineke (Vi-neko). Najpierw w 1309 roku w Dyminie, a potem, po dugiej przerwie w latach 13221323, znw w Dyminie, i wreszcie w 1326 roku w Barth, cznie w szeciu dokumentach83. Pochodzi z Meklemburgii i suy ksitom z Werle, zarwno przed pojawieniem si na Pomorzu Zachodnim w 1309 roku, jak i w przerwie midzy 1309 a 1322 rokiem84.

Drugim z tej grupy rycerzy, na ktrego naley zwrci baczniejsz uwag, by Eckhard Buddo. W latach 13171320 by wiadkiem na szeciu dokumentach Warcisawa IV. Trzy z nich wystawiono poza terytorium ksistwa woogoskiego,

79 PUB VI, nr 3749.80 PUB V, nr 2982; PUB VII, nr 4152.81 PUB IV, nr 2514; K. Guzikowski, Obce rycerstwo, s. 233.82 PUB V, nr 2975, 3157.83 PUB IV, nr 2514; PUB VI, nr 3606, 3608, 3623, 36713672; PUB VII, nr 4178.84 K. Guzikowski, Obce rycerstwo, s. 202.

90 Krzysztof Guzikowski

a mianowicie w 1317 roku w puszczy wkrzaskiej koo Carpinsee, w 1319 roku w Lipianach oraz w 1320 roku w Choszcznie85. Natomiast pozostae trzy doku-menty na obszarze ksistwa woogoskiego: w 1317 w Wolinie, w 1318 w winie i w 1319 w Stormeswerder86. Takim samym nazwiskiem posugiwaa si rodzi-na rycerska znana na obszarze ksistwa Rugii. Jeden z jej przedstawicieli, ktry suy ostatniemu wadcy rugijskiemu, nosi imi Ernest87. Prawdopodobnie by wic przybyszem. Niestety, po roku 1320 brak o nim dalszych informacji. By moe zgin w toku walk o Now Marchi.

Z tych 12 rycerzy i giermkw, o ktrych wiemy, e przebywali na teryto-rium ksistwa woogoskiego, jedynie Eckharda Buddo mona ewentualnie zali-czy do grona nowych rycerzy w otoczeniu Warcisawa IV.

*

Podsumowujc, powysze wyniki studium nad rycerzami w otoczeniu ks. wo-ogoskiego Warcisawa IV wykazay, e w czasach jego panowania pojawio si przynajmniej 76 nowych rycerzy. Jednak pogbione studia nad okolicznociami, w jakich odnotowano ich w roli wiadkw na dokumentach tego ksicia, pokazay, e znakomita wikszo z nich nie przybya na terytorium ksistwa woogoskie-go. Oznacza to w konsekwencji, e w otoczeniu Warcisawa IV, w przeciwie-stwie do jego dziada (Barnima I) i ojca (Bogusawa IV) nie wystpio zjawisko napywu migrantw nalecych do stanu rycerskiego. Wydaje si, e wyjanienia przyczyn tego zjawiska naley szuka poza sytuacj wewntrzn w ksistwie woogoskim. Warcisaw IV prowadzi przecie do aktywn polityk, ktra po-winna sprzyja tworzeniu dobrego rodowiska dla rycerzy szukajcych szans na awans przez wykazanie si na wojnie. By moe zdecydowanie atrakcyjniejszym miejscem dla rycerzy z Niemiec czy, szerzej ujmujc, z Europy Zachodniej, sta si Malbork, od 1309 roku stolica pastwa krzyackiego.

85 PUB V, nr 3131 Carpinsee, nr 3332 Choszczno; PUB VII, nr 4770.86 PUB V, nr 3168, 3174, 3270, 3271. Te dwa ostatnie dokumenty licz jako jeden, poniewa

zostay wystawione 18 czerwca 1319 r. w Stormeswerder i dotyczyy przymierza wasali i miast z ksistwa szczeciskiego z Warcisawem IV.

87 R. Klempin, G. Kratz, Matrikeln, s. 17; Bobowski, Dokumenty, s. 261.

91Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

Bibliografia

rdaP. v. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern, Alten

Stettin 1613.Kantzow T. Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku, t. K. Goda, komentarz T. Bia-

ecki, E. Rymar, Szczecin 2005.Pommersches Urkundenbuch, bearb. G. Winter, Bd. IV, Stettin 19021903; Pommer-

sches Urkundenbuch, bearb. O. Heinemann, Bd. V, Stettin 1905; Pommersches Urkundenbuch, bearb. O. Heinemann, Bd. VI, Stettin 19061907; Pommersches Urkundenbuch, bearb. H. Frederichs, Bd. VII, Stettin 1934.

Stralsundisches Stadtbuch, zweites (13101342), hrsg. v. R. Ebeling, Stralsund 1903.

OpracowaniaAssing H., Die Landesherrschaft der Askanier, Wittelsbacher und Luxemburger (Mit-

te des 12. bis Anfang 15. Jahrhunderts), w: Brandenburgische Geschichte, hrsg. v. I. Materna, W. Ribbe, Berlin 1995.

Bobowski K., Dokumenty, kancelarie i orodki skrypcyjne na obszarze Ksistwa Rugij-skiego do 1325 r., Zielona Gra 2008.

Boehmer F., Geschichte der Stadt Stargard in Pommern, Stargard i. P. 1905.Bogucki A., Interpretacje nazw rycerstwa (XIIIXV wiek), w: Spoeczestwo Polski re-

dniowiecznej, red. S.K. Kuczyski, t. 9, Warszawa 2001. Bogucki A., Rycerz i panosza w rdach polskich XIV i XV wieku, w: Spoeczestwo

Polski redniowiecznej, t. 7, Warszawa 1996.Bogucki A., Strenuus jako tytu polskich rycerzy pasowanych (XIIIXV w.), Przegld

Historyczny, 77, 1986.Bogucki A., Termin miles w rdach lskich XIII i XIV w., Spoeczestwo Polski re-

dniowiecznej, t. 1, Warszwa 1981.Brzustowicz G.J. , Rycerstwo ziemi choszczeskiej XIIIXVI wieku, Warszawa 2004.Bumke J., Courtly culture; literature and society in the High Middle Ages, Berkeley 1991. Curialitas. Studien zu Grundfragen der hfisch-ritterlichen Kultur, hrsg. v. J. Flecken-

stein, Gttingen 1985.Das ritterliche Turnier im Mittelalter, hrsg. J. Fleckenstein, Gttingen 1985.Fock O., Rugensch-Pommersche Geschichten aus sieben Jahrhundert, Bd. III, Leipzig

1865.Ganzer P., Geschichte der Familie von Dewitz, Bd. IIII, Halle 19121918.Gsiorowski A., Rotacja elity wadzy w redniowiecznej Polsce, w: Spoeczestwo Polski

redniowiecznej, red. S.K. Kuczyski, t. 1, Warszawa 1981.Gut A., Formularz dokumentw ksit zachodniopomorskich do poowy XIV wieku,

Szczecin 2002.

92 Krzysztof Guzikowski

Guzikowski K., Obce rycerstwo na Pomorzu Zachodnim do pocztku XIV w., Szczecin 2013.

Hamann C., Die Beziehungen Rgens zu Dnemark von 1168 bis zum Aussterben der einheimischen rgenschen Dynastie 1325, Greifswald 1933.

Hamann M., Mecklenburgische Geschichte. Von de Anfngen bis zur Landstndischen Union von 1523, KlnGraz 1968.

Heinrich G., Staatsdienst und Rittergut. Die Geschichte der Familie von Dewitz in Bran-denburg, Mecklenburg und Pommern, Bonn 1990.

Hoogeweg H., Die Stifter und Klster der Provinz Pommern, Bd. III, Stettin 19241925.Iwaczak W., Tropem rycerskiej przygody. Wzorzec rycerski w pimiennictwie czeskim

XIV wieku, Warszawa 1985.Jaeger C.S., The Origins of Courtliness, Civilizing Trends and the Formation of Courtly

Ideals, 9391210, Philadelphia 1985.Jurek T., Obce rycerstwo na lsku do poowy XIV wieku, Pozna 1996.Jurek T., Rotacja elity dworskiej na lsku w XIIXIV w., w: Genealogia. Wadza i spo-

eczestwo w Polsce redniowiecznej, red. A. Radzimiski, J. Wroniszewski, Toru 1999.

Kausche D., Geschichte des Hauses Putbus und seines Besitzes im Mittelalter, Greifs-wald 1937.

Klempin R., Kratz G., Matrikeln und Verzeichnisse der pommerschen Ritterschaft vom XIV bis in das XIX Jahrhundert, Berlin 1963.

Kozierowski S., Obce rycerstwo w Wielkopolsce w XIIIXVI wieku, Pozna 1929.Kuczyski S.K., Turnieje rycerskie w redniowiecznej Polsce, w: Biedni i bogaci; stu-

dia z dziejw spoeczestwa i kultury ofiarowane Bronisawowi Geremkowi w 60. rocznic urodzin, Warszawa 1992.

Morr F., Die Swenzonen in Ostpommern. Aufstieg und Herrschaft 12691357, Baltische Studien Neue Folge, 41, 1939.

Osigowski J., Polityka zewntrzna ksistwa Rugii (11681328), WarszawaPozna 1975.

Paravicini W., Alltag bei Hofe, Sigmaringen 1995.Puttkamer E., Geschichte des Geschlechts von Puttkamer, Neustadt a.d. Aisch 1984.Rymar E., Itinerarium ksit zachodniopomorskich Bogusawa IV (12781309) i Warci-

sawa IV (13091326), Przegld Zachodniopomorski 2007, z. 2.Rymar E., Osiem pierwszych generacji pomorskich rodu Dewitzw z Dobrej Nowogardz-

kiej (XIVXVI w.), Przegld Zachodniopomorski 2001, z. 4. Rymar E., Rodowd ksit Pomorza, wyd. II, Szczecin 2005.Rymar E., Rd Drogosawicw-Bojtynw w Nowej Marchii i Wielkopolsce w powizaniu

z zabiegami Wadysawa okietka o odzyskanie ziem zanoteckich, Studia i Mate-riay do Dziejw Wielkopolski i Pomorza, XVI, z. 31.

93Milites novi w otoczeniu ksicia woogoskiego Warcisawa IV (13091326)

Sauer E., Der Adel whrend der Besiedlung Ostpommerns (der Lnder Kolberg, Belgard, Schlawe, Stolp) 12501350, Stettin 1939.

Scheil U., Zur Genealogie der einheimischen Frsten von Rgen, KlnGraz 1962.Schultze J., Die Mark Brandenburg, Bd. I, Berlin 1961.liwiski B., Gniazdo rodu wicw, Studia Batyckie. Historia 1996.liwiski B., Herb rodu wicw, w: Genealogia. Wadza i spoeczestwo w Polsce re-

dniowiecznej, red. A. Radzimiski, J. Wroniszewski, Toru 1999.Wilska M., Osobliwoci kultury dworskiej w XIV i XV wieku. Luksus czy potrzeba?,

w: Ndza i dostatek na ziemiach polskich od redniowiecza po wiek XX, red. J. Sztetyo, Warszawa 1992.

Wriedt K., Die kanonischen Prozesse um die Ansprche Mecklenburgs und Pommerns auf das Rgische Erbe 13261329, KlnGraz 1963.

Wriedt K., Die mecklenburgisch-pommerschen Auseinandersetzungen nach dem Aus-sterben des rgischen Frstenhauses, Kiel 1962.

Zdrenka J., Polityka zagraniczna ksit szczeciskich w latach 12951411, Supsk 1987.Zientara B., Moni sowiascy na dworze Ottona I szczeciskiego, w: Wieki rednie. Pra-

ce ofiarowane Tadeuszowi Manteufflowi w 60. rocznic urodzin, Warszawa 1962.

StreSzczenie

Celem artykuu byo sprawdzenie, czy w otoczeniu ks. woogoskiego Warcisawa IV po-jawili si nowi rycerze i w jakich okolicznociach. Znaczenie tego zagadnienia jest istot-ne w kontekcie bada nad migracjami rycerskimi na Pomorze Zachodnie w rednio-wieczu. Ju Thomas Kantzow, kronikarz z XVI wieku, wskazywa na to, e najbardziej znaczce rodziny rycerskie, znane u schyku redniowiecza, pochodziy od przodkw, ktrzy przybyli na Pomorze Zachodnie w czasach panowania ks. Barnima I (12331278). Powstaje wic pytanie, czy w kronikarz mia racj. W tym celu wyodrbniono ryce-rzy, ktrzy byli wiadkami na dokumentach, ktrych wystawc lub wspwystawc by Warcisaw IV. Jest to grono 181 osb, przy czym 105 rycerzy naleao do rodzin, kt-rych reprezentanci suyli poprzedniemu wadcy woogoskiemu, Bogusawowi IV, ojcu Warcisawa IV. Natomiast przynajmniej 76 rycerzy to milites novi. To znaczca grupa. Jednak przeprowadzona analiza okolicznoci, w jakich pojawili si oni w otoczeniu War-cisawa IV, pokazuje, e w omawianym okresie niemal cakowicie usta napyw obcych rycerzy na terytorium ksistwa woogoskiego. Okazao si bowiem, e niemal wszyscy, ktrych zakwalifikowano jako nowych rycerzy w otoczeniu Warcisawa IV, byli wiad-kami jedynie na dokumentach wystawianych przez tego ksicia poza obszarem ksistwa

94 Krzysztof Guzikowski

woogoskiego. Jedynie w dwch przypadkach (Eckhard Buddo i Eckhard Dewitz) moe-my mwi o migrantach na obszar ksistwa woogoskiego.

Milites novi around VartiSlaV (poliSh: warcisaw) iV (12901326), the wolgaSt (poliSh: woogoski) duke (13091326)

abStract

The objective of the article has been to verify whether around Vartislav IV, the Wolgast Duke, appeared new knights and under what circumstances. The significance of that question is essential in the context of research on the migrations of knights in the Middle Ages in West Pomerania. Thomas Kantzow, a 16th-century chronicler indicated that the most important knight families at the close of the Middle Ages, came from their ances-tors who had appeared in West Pomeranian under the reign of Barnim I (12331278). The question is whether the chronicler was right or not. That is why the knights who had been witnesses in the documents issued by Vartislav IV were distinguished as a separate group; it was a group of 181 knights. 105 of them came from the families whose repre-sentatives had already served under the previous duke, Bogusaw IV, Vartislavs father. The other 76 were milites novi; i.e. they constituted a significant number. Yet, a thorough analysis of the circumstances under which they appeared around Vartislav IV proves that at that time an inflow of foreign knights into the Wolgast Duchy was nearly stopped. It turned out that almost everybody who had been qualified as a new knight was a witness only in a document issued by the Duke outside the Wolgast Duchy. There were just two cases (Eckhard Buddo and Eckhard Dewitz) who had actually migrated into the Wolgast Duchy.