of 22 /22
Univerzitet u Zenici Filozofski fakultet u Zenici Odsjek za bosanski, hrvatski, srpski jezik i književnost Tema: Razvoj savremene drame Armin Bolić

Razvoj Savremene Drame

Embed Size (px)

Text of Razvoj Savremene Drame

Univerzitet u Zenici Filozofski fakultet u Zenici Odsjek za bosanski, hrvatski, srpski jezik i knjievnost

Tema: Razvoj savremene drame

Armin Boli

Januar, 2013. Godine

1. UvodNa samom poetku povijesti drame i dramaturgije nalazi se glavno dramaturgijsko djelo, Aristotelova Poetika, u kojoj Aristotel iznosi najbitnije osnove drame, a to su prije svega zbijenost i odsutnost dogaanja. Prema Aristotelu, samo su u dramskoj umjetnosti tako skladno povezane duhovne vrijednosti teksta i neposredna zbivanja u predstavi. Aristotel tvrdi da umjetnost oponaa ono openito, a tragedija, njemu najvrednija umjetnika vrsta, prikazuje djelovanje i ivot, a ne pojedine ljude. Svaka dramska vrsta radi na tome da ukae na postojee stanje u drutvu, ukazujui na moralne, socijalne, politike i druge devijacije unutar tog drutva u cilju stvaranja humanijeg, moralnijeg, pravednijeg i ovjeku dostojnog prostora ivljenja i istinskog djelovanja. Tako je i na zadatak da odgovorimo na pitanja koja se tiu iskljuivo bosanskohercegovake savremene drame od kraja Drugog svjetskog rata i njenog razvoja do danas. Trait emo odgovore na pitanja: Kakvo je stanje u Bosni i Hercegovini poslije Drugog svjetskog rata u vezi s pozoritem, repertoarom, poetikom, odnosno razvojem drame u bosanskohercegovakom drutvu? Kakva su bila poetska socrealistika strujanja u bh. drami? Koji su njeni predstavnici? Kroz ovaj rad dat emo odgovore na ova ali i na druga pitanja vezana za razvoj savremene drame u Bosni i Hercegovini.

2

2. Socrealizam i nastanak savremenog pozorita u BiH od 1945. do danas

U vremenu poslije Drugog svjetskog rata u Bosni i Hercegovini dolo je do pustoenja bonjakog intelektualnog i umjetnikog korpusa. Vrhunski intelektualci nacionalnovjerske provenijencije, naroito bonjake, bili su hapeni, proskribirani, a vei broj njih povlai se u unutarnji egzil, a nastupa i vrijeme potpune kontrole umjetnosti, vrijeme socrealizma. To je vrijeme kada se pridaje velika panja umjetnosti od strane vladajuih struktura i kada su pisci bili primorani da piu u ime narodnih masa. U svakom gradu regije otvaraju se nacionalna pozorita: 30. V. 1953. u Tuzli (A. Muradbegovi je veoma zasluan za visoki umjetniki nivo repertoara, no ovjek koji je ovo pozorite uinio jednim od najprestinijih u Bosni i Hercegovini jest njihov kuni pisac Dervi Sui. U periodu od 1953. do 1956. godine u Tuzli izlazi asopis Pozorite s osnovnim ciljem da tuzlanski rudar, osim mranih odaja ugljenokopa i pod haljine boice Thalije zaviri; a 29. IX. 1949. ovaj grad, preimjerom drame reimskog pisca Mateja Bora No u Gubokom dobi svoj hram kulture Narodno pozorite. Prvi upravnik, a i redatelj je jedan od najveih bonjakih glumaca svih vremena Safet Paali. U zenici je Narodno pozorite otvoreno 26. II. 1950.1 Od eksperimentalnih pozorita bitno je spomenuti nosioca svih scenskih inovacija u pozorinoj kulturi BiH, Malo pozorite iz Sarajeva, osnovano 1955., a koje je kasnije promjenilo naziv u Kamerni teatar 55. Prvi prikazuje djela za obrazovanu publiku (Brecht, Bchner, Sartre). Ugledajui se na sarajevski pozorini ivot, Narodno pozorite u Mostaru otvara svoj kamerni teatar sa svega 64 mjesta, pa otud i njegov naziv Studio 64, za redateljsku i glumaku evropeizaciju. to se tie poetike socrealizma, koja je u Bosnu dola putem danovljenih i Fadijevih metoda i pristupa knjievnosti, to je poetika diktirana iz kabineta politikih monika. Od umjetnika se oekivalo da svojim djelima aktivno sudjeluju u izgradnji socijalistikog drutva, uz pojaanu drutvenu kontrolu. Propisane stilske norme Socrealistika umjetnost podrazumijevala je velianje herojskih historijskih trenutaka narodnooslobodilake borbe i njenih predvodnika, narodnih heroja i junaka u Drugom svjetskom ratu.1

Emsud Sinanovid: Bonjaka drama, Cambi/Lovran, 1995, str. 123.

3

Ukratko, u doba dominacije socrealizma (1945-1952) drava Jugoslavija je ispisala osnovne kanone pozorine umjetnosti, a osnovni cilj pozorita je utilitaristiki: jasna idejna poruka i praktino tumaenje revolucije, tj. marksizam u pozorinom stripu. Djelo je moralo biti odraz drutvene stvarnosti i prikazivati tipine likove u tipinim situacijama. Uglavnom, repertoarska politika svih bosanskohercegovakih nacionalnih pozorita bila je ideoloki usmjerena i ortodoksna, kree se od svjetske, veinom ruske klasike (Shakespeare, Moliere, Gogolj, Ostrovski, Turgenjev, Gorki), do naprednih djela sovjetskih dramatiara (Katajev, Petrov, Marek, kvarkin...). Po koncepciji socrealizma ovjek je jedinka, kolektivizirana dua, a individualizam je najstroije zabranjen. Zbog manjka individualizma u tom periodu nije bilo ni sukoba u drami, a takvo njegovanje drame pretvorilo je pozorite u slubu naroda. U slubi naroda bili su i tadanji proreimski kritiari: I. Kecmanovi, S. Mianovi, I. Samokovlija, V. erkez, A. Hromadi. Cjelokupno dramsko stvaralatvo tog perioda bilo je trivijalno: od obavezne crno-bijele polarizacije likova, preko fabule koja slavi tekovine revolucije i nadolazeu utopijsku budunost, do apsolutno realistike scene, koja je imitacija ivota, a o teatralnosti i stilizaciji normalno nije moglo biti ni govora.

Antiteatar i epski teatar u dramskoj umjetnosti bosanskohercegovakog modernizma i postmodernizma

Krajem devetnaestog i poetkom dvadesetog stoljea u Evropi se javlja niz tipova dramske knjievnosti: pored naturalizma javlja se elja za obnovom romantiarske drame, psiholoki odnosno lirski teatar A. P. ehova, simbolistiki, ekspresionistiki teatar kao i drugi stilski pravci. Tako Eugne Ionesco i Samuel Beckett u okviru tzv. Antiteatra pokuavaju razbiti sve konvencije dramske knjievnosti, izraavajui izgubljenost, osamljenost, tjeskobu i strah modernog ovjeka oblikovanim sredstvima koje je evropska drama rijetko upotrebljavala

4

(npr. Nelogian razvoj radnje, nesuvislost rijei i postupaka likova, odsutnost akcije, nekonzistentnost karaktera).2 U skladu s pozorinim strujanjima u junoslavenskoj dramskoj i pozorinoj praksi i u Bosni i Hercegovini dolazi do korjenitog raskida s poetikom socrealizma. Ovaj period po svim aspektima je vezan za Evropu (antiteatar: Beckett, Ionesco, Brechtov epski teatar 3, amerika naturalistika drama: T. Williams) koji traje od 1952. do 1968. A esto se naziva bh. modernizam ne samo u dramskoj umjetnosti nego u cjelokupnoj knjievnosti. U ovom periodu u Bosni i Hercegovini pojavljuju se mladi i obrazovani redatelji, plejada gladnih i ednih dramski stvaralaca, kojima je, sukladno poetici modernizma uope, eksperiment sredstvo i cilj predstave. Pod utjecajem Sartrea redatelji su esto naglaavali angairanost u svojim inscenacijama. Stilizacija u glumi je prekomjerna, a dekor preapstraktan, ali za svaku pohvalu je njihov pomak i potpuno naputanje mimetikog (oponaateljskog teatra). Njihove tenje podupiru i prvi bh. pozorini kritiari: S. Leovac, L. Pavlovi, M. alica. U ovom periodu dolazi do podmlaivanja glumakog ansambla, inoventna je scenografska i kostimografska slika ovog bosanskohercegovakog perioda. Studio 64 Narodnog pozorita iz Mostara afirmisao se djelima francuskih egzistencijalistikih pisaca: Sartrea, Anouilha, Camusa. Narodno pozorite u Zenici i Tuzli daju veliki doprinos proirenju repertoara dramatizacijom Selimovievog romana Dervi i smrt i Tvrava. Za postmodernizam u bh. pozoritu (1969-1991) otvaraju se pozorina vrata ulaskom vrsnih bh. dramatiarima A. Isakovi, D. Karahasan, I. Horozovi, A. Bukvi, te premanentno insceniranje svih znaajnijih svjetskih neoavangardnih dramatiara (P. Handke, H. Pinter), kao i stalna tenja da se bude savremen i aktuelan i istodobno prepoznatljivo svoj.4

2 3

Vie o ovome pogledati u knjizi Teorija knjievnosti, Milivoj Solar, kolska knjiga, Zagreb, 2001.,str.246-247. Epski teatar je drugaiji tip odstupanja od tradicije, no to je to sluaj u antiteatru. To je termin koji uvodi Bertold Brecht, a to je teatar koji pokuava dramsku strukturu prilagoditi drutveno uvjetovanim pojavama i karakterima u nekom neprirodnom aspektu i tako izazvati kritiki stav prema prikazanom na sceni. Takva drama nie slike i prizore, prekidajudi radnju raznim vrstama komentara, to ima za cilj da kod gledatelja podstakne istovremeno i kritiki stav. Vie o ovome pogledati u knjizi Milivoja Solara: Teorija knjievnosti, kolska knjiga, Zagreb, 2001 str.247. 4 Emsud Sinanovid: Bonjaka drama, Cambi/Lovran, 1995, str. 126.

5

3. Razvoj savremene bosanskohercegovake drame od 1945 do danas

Socrealistike reimske kanone knjievnosti u boljevikoj Jugoslaviji korjenito je potkopala poetesa Vesna Parun svojom zbirkom Zore i Vihori iz 1947. godine, a u prozi je to uinio Edvard Kocbek svojom zbirkom egzistencijalistikih novela Strah i hrabrost 1952. Pokazujui po prvi put partizane od krvi i mesa, gdje njegovi junaci iskazuju svoju privatnost sumnjom u ispravnost revolucije koja jede vlastitu djecu. U drami je slian presedan uinio Skender Kulenovi u svojoj drami Djelidba 1947. (izvedena u NP u Sarajevu 1948.) gdje je prikazao teoriju odraza i poetiku uravnilovke, zadruga i opanaka, te naavi grau za svoju dramu u neposrednoj stvarnosti, prikazuje ljude onakvim kakvima oni doista jesu, ljude koje vjera i nacionalnost uprkos proklamiranom bratstvu i jedinstvu, itekako razdvaja a vjersku netoleranciju najbolje izraavaju rijei jednog Srbina, Trivuna Srdia, lana Opinskog odbora, drugi lanovi su drugih vjera i nacionalnosti (sekretar Suljo Sejdi, lanovi Stevan Gak, Ante Brekalo, Zeiraga Alii, Jozo Ivani). O vjerskom i nacionalnom nepovjerenju svjedoe i rijei muhtara Bee estia koji kae: kako su Vlasi i okci ve sastavili svoj spisak djelidbe u kojem se nijedna muslimanska kua ne spominje.5 Varirajui jezike posebnosti koje proizilaze iz konfesionalne pripadnosti odreenog lika Kulenovi je uspjeno oblikovao okaki govor Ante Brekala. Djelidba kao tekst nije zabranjena, ali je poslije premijere u NP Sarajevo zabranjena za prikazivat: Premijera Djelidbe bila je 5. februara 1948., na sceni Narodnog pozorita u Sarajevu. Iako je predstava bila jako dobra, a sala ispunjena do posljednjeg mjesta, reprize nije bilo. Politiki vrh drave prosudio je da Kulenovieva komedija vrijea meunacionalne odnose u BiH. Razlozi zabrane lee i u scenskoj interpretaciji ove komedije, u glumakoj i redateljskoj nadogradnji, odnosno u ubojitoj sugestivnosti neposrednog teatarskog djelovanja. U tumaenju najboljih sarajevskih glumaca ( Stanko Kolainac, Safet Paali, Ljudevit Galic,i dr.), uvjerljivo su oivljeni Kulenovievi junaci i predstavljeni kao moralno izopaeni, zli i podmukli. Ta uasavajua istina o naoj naravi i naim tamnim porivima doprinijela je zabrani komedije. 6

5 6

Skender Kulenovid: Djelidba, Bonjaka drama, Cambi/Lovran, 1995. str.411. Vie o ovome na internet stranici www.bhteatar.ba

6

U Djelidbi se izmeu ostalog, kako kae Sanjin Kodri, javlja jak i sasvim jasno, neskriveno oitovan humorno-ironijski diskurz, ali i karikaturno preoblikovana nekadanja mimetika predstava jugoslavenske poratne stvarnosti, i to ne primarno s obzirom na vanjskog neprijatelja stranog okupatora i domaeg izdajnika, ve, naprotiv, s obzirom na ono to je jugosocijalistiko unutranje stanje, koje ovdje postaje predmetom u osnovi karnevaleskne reprezentacije.7 Nakon toga Kulenovi pie agitovke za pridobijanje naroda za izbore, dakle komad po zadatku, propagadno-politiki moralitet, uperen protiv informbirovskih politikih spletki. 1948. godine Kulenovi doivljava otre kritike reimskih kritiara za svoju drugu komediju Veera, kritike koje smatraju da nema knjievnosti bez ideologije i da je sve drugo la a ne knjievnost. U knjievnosti ovog perioda javlja se izraziti, u samoj knjievno-kulturalnoj praksi, dominantan nagon za onim to je pripovijedanje nacije, pri emu se ova vrsta imaginiranja ostvaruje ili kao proces tipino evropskog nacionaliziranja ve na neki nain postojeih etniko-religijskih kolektivnih identiteta ili kao proces njihova internacionaliziranja s ciljem stvaranja unutar sebe jedinstvenog nedetnikog i nadnacionalnog bratstva. Vjerovatno najkarakteristiniji predstavnik socrealizma u bh. knjievnosti u prvim godinama nakon Drugog svjetskog rata svakako je Dervi Sui, koji u knjievnost ulazi partizanskim dnevnikom S proleterima. Uskoro on pokazuje kako se od noveliste i romanopisca postaje dramski pisac, kad dramatizacijom svog romana Ja, Danilo (1961) u NP u Tuzli pokazuje svoju monoloku strukturu ogrnutu komikom, a i sa veoma dobro prikazanim karakterima. Inae, Sui u svojim dramama tog perioda tematizira, na komian i satirian nain, ratno i poratno vrijeme (Ja, Danilo, Ne ekajui Mijata-svojevrsna modifikacija Becketovog Godota, Jesenji cvijet, Bujrum) i prolo begovsko, tursko vrijeme (Veliki vezir, Teferi, Posljednja ljubav Hasana Kaimije).8 U njegovim dramama evidentna je pojava estetsko-idejne reverzije, povratka obratljivosti, odnosno estetsko-emocionalnog, duhovno-ambijentalnog, tematsko-motivskog i idejnog

7

Sanjin Kodrid: Knjievnost sjedanja: kulturalno pamdenje i reprezentacija prolosti u nocijoj bonjakoj knjievnosti, Biblioteka Bosnistika, slavistiki komitet, Sarajevo, 2012, str.168. 8 Emsud Sinanovid: Bonjaka drama, Cambi/Lovran, 1995, str. 130.

7

obnavljanja9 kao i potivanja ideoloki prihvatljive faktografske vrijednosti. Suiev pristup ovim figurama poiva na zanimljivom ideolokom refiguriranju postojeih ideolokih sadraja kada se nedavni rat razumijeva samo kao prividno zavren, dok se ratnik borac i revolucionar mora iznova dokazati i pokazati u miru, a njegova borba treba da bude primjer za druge. Sluei se dogaajima iz turskog doba, Sui ostvaruje jedno od svojih najboljih dramskih djela Posljednja ljubav Hasana Kaimije, u kojem se, poput Selimovia koristi parabolom da bi prikazao savremene dogaaje, ali u turskom vaktu i odjei. To je historijska drama sa filozofskim i politikim konotacijama struktuirana na binarnoj opreci i antagonizmu izmeu pjesnika ilahija i kasida Hasana Kaimi-baba, prezimenom Zerrin-oglu, filozofa i dobrotvora koji je prognan iz Sarajeva u Travnik10; i epskog junaka i narodnog ereta Budaline Taleta. Dakle, tipino karnevalski spoj traginog i kominog, profanog i svetog, historijskog i mitskog, pjesnika kralja i njegove dvorske budale. U biti postoji velika slinost izmeu ove drame i Selimovievog romana Dervi i smrt, naroito u vezi sa razapetosti glavnog aktera romana A. Nurudina izmeu ljubavi i politike i njegove hamletovske pasivnosti. Ljubav prema eni mu je pria od ljubavi prema domovini i narodu, ali ipak Hasan Kaimija staje na elo pobune i ljubav prema narodu je pobijedila ljubav prema eni. Ovo je u biti drama ideje gdje je Budalina Tale nosliac tipinog okastog Suievog humora gdje i drugarica-historija moe biti ogrnuta u okvir rableovskog sverazornog smijeha. Suieva drama Teferi je historijska drama koja aludira na vlast koja teferii zahvaljujui radu drugih. Autor kroz vremeplov odlazi u historiju Bosne (XVIII st.) gdje spoznaje nieovsko vjeno vraanje istog: nosioci vlasti i moi se mijenjaju ali njihovi prohtjevi ostaju nepromijenjeni. Sui brechtovski preobrtanjem Budalina Tale pretvara u obinog lijeninu koji ivi na grbai naroda te tako, u odreenim segmentima, preuzima tragine elemente iz svoje dramaturski najuspijelije historijske drame Veliki vezir u kojoj u formi hronologije prikazuje uspon i pad, te dramu ivota velikog vezira Mehmed-pae Sokolovia.

9

Assman, Aleida: Tri stabilizatora pamdenja: afekt-simbol-trauma,prev.Davor Beganovid, Razlika/Difference,10-11, Razlikovanja bosanskohercegovake knjievnosti, prir. Maja H. Jaaragid, Nedad Ibrahimovid, Vrijeme, 2005, str. 133-147. 10 Vie o ovome na internet stranici www.wikipedia.com

8

Jedan od najznaajnijih i najproduktivnijih dramskih kritiara svakako je i Sead Fetahagi, koji zajedno sa Suiem (jedan od pionira bh. tv-drame i televizijsko-dramskih serija) prvi pie dramski tekst Kolo oko kaktusa za radio. Svakako, radio-drama je specifini dramski anr, jer joj je temeljno izraajno sredstvo zvuk: govor, muzika, um. Dijalog je u ovakvim dramama nosilac egzistencijalne dramske napetosti, a teite radnje se prebacuje na produbljivanje odnosa i kompleksnije psiholoke karakterizacije likova.11 Iako pisana kao radio-drama Kolo oko kaktusa je u biti filozofska drama jer su glavni junaci, ostarjeli brani par, prisiljeni ivjeti, jer je to njihov jedini mogui prostor ozbiljenja njihove egzistencije, izmeu dviju filozofskih istina Spoznaj samog sebe i njene opreke Slai samog sebe. Ova Fetahagieva drama je drama ideje, jedno orginalno i netipino ostvarenje u bh. drami koje govori o ljudskim maskama i laima. U Kamernom teatru 10. Marta 1969. izvedena mu je drama Znam za jadac gdje autor pokuava da sjedini elemente pozorita i estrade. Taj, do tada nepoznati anr u bh. drami, satiriki i ironiki razobliava negativne drutvene pojave. Za Aliju Isakovia kao dramskog pisca vano je istai da on mijenja prenoenja dramskog sadraja; od radio-igre, preko tv-drame do pozorine predstave. Taj najplodniji i najbolji pisac radio-drame u bh. knjievnosti svaki svoj dramski tekst prvenstveno namjenjuje za radio izvedbu, te zbog toga njegovi dijalozi dolaze u sferu savrenog. Njegovi dijalozi nabijeni su napetou kroz koje prikazuje psihologiju likova i razvoj ideje. Tako Isakovi pie prvu tvdramu u bonjakoj knjievnosti koja je kao antidrama, iako potuje sva tri naela Aristotelove poetike: jedinstvo mjesta(etiri zida jedne gostionice), jedinstvo vremena (segment kahvanskog razgovora u kontinuitetu) i jedinstvo radnje (psiholoka akcija, kretanja iznutra) tematizira sukob individua (strasti) i drutvenih normi i zakona. Inae, ova drama premijerno je izvedena u NP u Zenici 3.II.1979.12 Kao da je postao manir bh. pisaca da pomou alegorija i parabola prolou tumae sadanjost. Tako Isakovieve drame Generalijum, Kraljevski sudbeni stol, Hasanaginica kao da su nastale kao spoj umjetnike fikcije i povijesti, geografski je tano locira i ne odstupa od svog tematiziranja sukoba individua, ostvarujui svijet u prezentu (Lovrenovi 1998.). Isakovi naputa tradiciju lokalno-regionalne bosanske prie o prolosti radi egzistencijalizma prikazanog u Hasanaginici.11 12

Milivoj Solar: Teorija knjievnosti, kolska knjiga, Zagreb, 2001 str.248. Vie o ovome na internet stranici www.bhteatar.ba

9

Devad Karahasan daje najrelevantniju ocjenu dramskog stvaralatva ovog pisca istiui da Isakovieve drame dobivaju sintezom drame apsurda i naturalizma na semantikoj vieznanosti pa tako npr. dramski tekst nije samo drama apsurda nego je i metafora politikog totalitarnog sistema, psiholoka drama i filozofska drama dakle dramski sinkretizam u kojem svi spomenuti anrovi skladno funkcioniraju kao cjelina.13

Neosimbolistika drama

U tom vremenu inovacija i istraivanja u bonjakoj drami (krajem sedamdesetih) objavljuju svoju neosimbolistiku dramu Vrh(1977) Safet Plakalo, kojem pria slui iskljuivo za stvaranje simbola i ostvarivanje temeljne ideje drame da sve treba unititi kad je najljepe da bi kao takvo bilo zapameno, sve treba unititi na vrhu(Plakalo).14 Kao u svim neosimbolistikim dramama tog perioda, drama se sastoji iz naizmjeninih racionalnih i iracionalnih prizora. U tom periodu IN(mode) su filozofske drame (utjecaj antiteatra, filozofije Haideggera, Sartrea, Huserla), a jednu takvu intelektualnu dramu, tj. svojevrsno prikazanje objavljuje 1977. Irfan Horozovi pod nazivom Soba. Drama neodoljivo svojom temom podsjea na Sartreov egzistencijalistiki komad Iza zatvorenih vrata;15 naime, u drami se radi o dvojici mukaraca i jednoj eni koji sizifovski uzaludno trae izlaz iz prljavog i okuenog svijeta trae Krlein Izgubljeni raj, zlatno doba ljudske historije i na kraju shvaaju da je smrt jedini mogui izlaz iz tjeskobe i egzistencijalne baenosti u svijet. Irfan Horozovi jedan je od prvih koji u bh. knjievnosti ima slian nain pisanja, kasnije povezan sa poetikom postmodernizma, kroz egzotinost prostora, autoimaginativnih slika povijesne i porodine hronike. Naravno, u ovom periodu najznaajniji bh. teatrolog i izuzetni pozorini kritiar strukturalistike orijentacije svakako je Devad Karahasan. Svoju prvu dramu Kralju ipak ne svia se gluma, temelji na strukturalistikim teorijskim premisama i ovdje bajkoviti svijet imaginarnih i utopistikih kraljevina na svojim okupljanjima vode kraljevske rasprave o svim bitnim ovostranim i onostranim antinomikim pitanjima strukturiranim na principu ZA i PROTIV u obliku binarnih opreka: sloboda / nunost, volja (htjeti) / kategoriki imperativ13 14

Devad Karahasan: Izvjetaji iz tamnog vilajeta, Dobra knjiga, Sarajevo,2007, str. 156. Emsud Sinanovid: Bonjaka drama, Cambi/Lovran, 1995, str. 135. 15 Emsud Sinanovid: isto.

10

(dunost), djelovanja po sebi (akter odluuje o djelovanju) / djelovanje za druge (akcija pojedinca je uvjetovana drutveno-historijskim kontekstom). Svoje ideje proistekle iz sukoba miljenja kroz dijalog Karahasan i scenski ostvaruje zanimljivom dramskom metaforom o bitnim pitanjima ovjekove egzistencije kao permanentnog traenja svoje vlastitosti i smisla ivota i racionalnog svijeta. Sve je u ivotu relativno (poststrukturalizam), pa kralj postaje luda, a luda kralj. E. Durakovi istie da Karahasan demonstrira superiorno konstruisanje prie u kojem se smjenjuju i prepliu, oponaaju i persifiliraju raznoliki narativni oblici: lgenda se u trenutku pretvara u lakrdiju, lirski pasa u esej-raspravu, stvarno u fantastino, jer je svijet podreen jeziku i jer se jedino u jeziku sve i zbiva.16 U ovom periodu se u savremenom bh. teatru i knjievnosti javljaju pisci/glumci: Safet Paali, Rejhan Demirdi i Amir Bukvi. Od njih svakako je vrijedan panje Amir Bukvi koji pie ilustrativnu dramu sna pod nazivom Stanovnici sna (1991) strukturiranog na dekonstrukciji ovostranog i onostranog kao binarnih opozicija u smislu njihova sublimiranog sjedinjavanja. Radnja njegove drame dogaa se ili u ludnici ili u snu u ludnici ili u onrizmu. Bukvi ovom intertekstualnom i intermedijalnom dramom poruuje: svijet je ludnica, pacijenti su lijenici, lijenici su pacijenti. Konstruktivno naelo ove drame, koja pored brojnih citata iz svjetske drame, ostvaruje njenu koherentnost, jeste motiv manipuliranja, tj. Bukvi istrauje odnos izmeu elje za manipulacijom i elje da se bude izmanipuliran. Ovaj vrsni dramatiar majstorski oblikuje problem: manipulirani biva vjeto obmanjen kad pone ponavljati rijei manipulatora (metode istrane policije i politike svih totalitarnih sistema). Taj motiv je dominantna konvencija njegove dramaturgije, samo su sredstva realiziranja drugaija: u Nepredvidivom sluaju to je tampa, u Homo novusu kao i u Disidentu to je televizija. On kroz svoje drame tematizira totalnu neslobodu na zalasku svake ideologije i pojave politikog i idejnog pluralizma. Bit vlasti, te njeno ostvarenje i postvarenje u totalitarnom drutvu, koja kontrolira sve vidove ovjekovog ivota, bitna je odrednica Bukievih drama. Tako je u drami Homo novus Buki sveo prikaz ovjeka na pukog robota, budui da ovjek po vlasti nije privatno bie, nego kolektivizirana dua. Akteri ove drame izgubili su sposobnost govora, atribute ljudskosti: ne mogu sanjati (s Bukvievog stajalita: ovjek bez snova je mrtav ovjek), ne mogu nita doivjeti niti osjeati, te uzimaju tablete za radost tugu ljubomoru.

16

Durakovid, Enes: Bonjaka pripovijetka XX. Vijeka, Vrijeme, 2003, Zenica, str. 110.

11

Vrhunac i sinteza Bukvievog stvaralatva jeste drama Dan jednog leptira(1990) koja aktualizira problem terorizma, mehanizam izvrne vlasti, Janusovo lice slobode i nasilja, metodom metafore zrcala. Kod njega boja ima izrazitu simboliku vrijednost, te je esto povezivan sa slavnim filmski redateljem J. L. Godarda. Pored Amira Bukvi u naoj savremenoj dramskoj knjievnosti tu je i nezaobilazni bh. pisac Nedad Ibriimovi sa dramama: Ugursus i Karabeg, Alija Hafizovi Artisti, Abdurahman Nametak Legenda o jednoj ljubavi, a svakako u skorije vrijeme to je Zilhad Kljuanin sa dramom ehid, premijerno izvedena 7. 12. 1999. u BNP u Zenici, u reiji Slobodana Stojanovia, kao i sa dramom vedsko srce moje majke koja je dobila nagradu Alija Isakovi 2008. godine.

12

4. Zakljuak

Drama na najsaetiji i ujedno najoevidniji nain problematizira na ivot, ocjenjuje njegove ciljeve i mogunosti njihova ostvarenja. Ona ovjeku (publici) kroz ovjeka (glumca) govori o ovjeku. Sagledavajui period od 1945. do danas za bh. dramsko stvaralatvo i knjievnost moemo zakljuiti da je bio jako plodonosan, izuzmemo li period socrealizma i vrijeme rata u periodu od 1991-1995. Moemo zakljuiti da je razvoj savremene drame u Bosni i Hercegovini u svim aspektima rapidno napredovao. To je korpus osebujnog i prepoznatljivog stvaralatva, korpus autohton i autonoman, ni evropski, ali ni istonjaki, ve prvenstveno svoj bosanskohercegovaki, koji nimalo ne zaostaje za savremenim dramskim strujanjima u svijetu. Na kraju bh. savremena drama ima svrhu buenja osjeaja za ljudsku mjeru i zajednitvo, odnosno opeljudski, univerzalni i multietniki nivo Bosne i Hercegovine.

13

5. Literatura

Durakovid, Enes: Bonjaka pripovijetka XX. Vijeka, Vrijeme, Zenica, 2003. Devad Karahasan: Izvjetaji iz tamnog vilajeta, Dobra knjiga, Sarajevo,2007. Emsud Sinanovid: Bonjaka drama, Cambi, Lovran, 1995. Milivoj Solar: Teorija knjievnosti, kolska knjiga, Zagreb, 2001. Assman, Aleida: Tri stabilizatora pamdenja: afekt-simbol-trauma,prev.Davor Beganovid, Razlika/Difference,10-11, Razlikovanja bosanskohercegovake knjievnosti, prir. Maja H. Jaaragid, Nedad Ibrahimovid, Vrijeme, 2005. 6. Sanjin Kodrid: Knjievnost sjedanja: kulturalno pamdenje i reprezentacija prolosti u nocijoj bonjakoj knjievnosti, Biblioteka Bosnistika, slavistiki komitet, Sarajevo, 2012. 7. Internet stranice: www.bhteatar.ba

1. 2. 3. 4. 5.

www.wikipedia.com

14

6. Sadraj

1. Uvod...................................................................................................................2 2. Socrealizam i nastanak savremenog pozorita u BiH od 1945. do danas..........3 3. Razvoj savremene bosanskohercegovake drame od 1945 do danas.................6 4. Zakljuak.............................................................................................................13 5. Literatura.............................................................................................................14 6. Sadraj.................................................................................................................15

15