of 144/144
Liburu honek UPV/EHUko Euskararen Arloko Errektoreordetzaren dirulaguntza jaso du Nazioarteko negozioak (testuinguruak eta sarrera motak) Iñaki Esparta Soloeta EUSKARAREN ARLOKO ERREKTOREORDETZAREN SARE ARGITALPENA ISBN: 978-84-9082-037-7

Iñaki Esparta Soloeta - UPV/EHU Ikasmaterialak · 1. gaia. Nazioarteko negozioak 8 arteko integrazioa eta loturak areagotu egin direnez, gero eta enpresa gehiago, handi zein txiki,

  • View
    1

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Iñaki Esparta Soloeta - UPV/EHU Ikasmaterialak · 1. gaia. Nazioarteko negozioak 8 arteko...

  • Liburu honek UPV/EHUko Euskararen Arloko Errektoreordetzaren dirulaguntza

    jaso du

    Nazioarteko negozioak (testuinguruak eta sarrera motak)

    Iaki Esparta Soloeta

    EUSKARAREN ARLOKO ERREKTOREORDETZAREN

    SARE ARGITALPENA

    ISBN: 978-84-9082-037-7

  • Aurkibidea

    Hitzaurrea ..................................................................................................................... 5

    1. gaia. Nazioarteko negozioak ...................................................................................... 6

    1. Sarrera ...................................................................................................................... 7 2. Nazioarteko negozioak praktika moduan ................................................................. 7 3. Nazioarteko Negozioak unibertsitateko irakasgaia .................................................. 8 4. Enpresentzat, zailagoa da nazioartean aritzea? ....................................................... 8

    2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak ............................................. 10

    1. Sarrera .................................................................................................................... 11 2. Sistema demokratikoa ala totalitarioa du herrialdeak? ......................................... 12

    2.1. Demokrazia ..................................................................................................... 12 2.2. Totalitarismoa ................................................................................................. 13

    3. Demokraziaranzko joera nagusituz joan da munduan? ......................................... 14 4. Sistema politiko demokratikoak gehitu egingo dira etorkizunean? ....................... 16 5. Munduko ordena berria ......................................................................................... 17 6. Arrisku politikoa ...................................................................................................... 19

    3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak ....................................... 23

    1. Sarrera .................................................................................................................... 24 2. Ideologia ekonomikoak........................................................................................... 24

    2.1. Liberalismoa .................................................................................................... 25 2.2. Kolektibismoa .................................................................................................. 26

    3. Sistema ekonomiko motak ..................................................................................... 27 3.1. Merkatu-ekonomia ......................................................................................... 28

    3.1.1. Gobernuaren egitekoa merkatu-ekonomietan ............................................... 28 3.1.2. Merkatu-ekonomiako sistema munduan ....................................................... 29

    3.2. Plangintza zentraleko ekonomiak ................................................................... 30 3.2.1. Merkatu-ekonomien erakargarritasuna eta plangintzako sistemen ospe-

    galtzea .............................................................................................................. 30

    4. Politika ekonomiko nagusiak .................................................................................. 31 5. Globalizazio ekonomikoa ........................................................................................ 31

    4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak .................................................. 33

    1. Sarrera .................................................................................................................... 34 2. Sistema legalaren motak ........................................................................................ 35

    2.1. Zuzenbide Arruntean oinarritutako sistema legalak ....................................... 36 2.2. Zuzenbide Zibilean oinarritutako sistema legalak ........................................... 36

  • Aurkibidea

    2

    2.3. Zuzenbide Teokratikoan oinarritutako sistema legalak .................................. 36 2.4. Sistema legal mistoak ...................................................................................... 37

    3. Herrialdea zuzenbidezko estatua izateak negozioetarako duen garrantzia ........... 37 3.1. Enpresentzako ondorioak ............................................................................... 39

    4. Enpresen jarduna eta herrialdeen legedia ............................................................. 41 4.1. Enpresa abiaraztea .......................................................................................... 41 4.2. Enpresa ixtea ................................................................................................... 41 4.3. Langileen kontratazioa eta kaleratzea ............................................................ 42 4.4. Zerga-sistema .................................................................................................. 42 4.5. Enpresen jarduerei buruzko arau legalak ....................................................... 43 4.6. Lehia babesteko arauak .................................................................................. 43 4.7. Produktuei loturiko segurtasuna eta erantzukizuna ...................................... 44 4.8. Kontratuak sinatzea ........................................................................................ 45 4.9. Kontratuak betearaztea .................................................................................. 45

    4.9.1. CISG bidea ........................................................................................................ 46 4.9.2. Auzitan sartzea ................................................................................................ 47 4.9.3. Arbitrajea ......................................................................................................... 47

    4.10. Jabetza intelektuala ...................................................................................... 49 4.10.1. Garapen maila eta jabetza intelektualaren babesa ....................................... 51 4.10.2. Ideologia eta jabetza intelektuala ................................................................. 53

    5. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru kulturalak ............................................ 54

    1. Sarrera .................................................................................................................... 55 2. Kultura: garrantzizko aldagaia enpresentzat .......................................................... 55

    2.1. Zer da kultura? ................................................................................................ 55 2.2. Herrialde barruko kultura-aniztasuna ............................................................. 56 2.3. Azpitaldeen garrantzia .................................................................................... 56 2.4. Kultura-aniztasunaren balioa enpresa barruan .............................................. 57 2.5. Shock kulturala? .............................................................................................. 57 2.6. Kulturen arteko gatazkak ................................................................................ 57 2.7. Ezberdintasun kulturalez jabetu ..................................................................... 58 2.8. Kulturei buruz ikasi egin daiteke ..................................................................... 58 2.9. Ikerketa gehiagoren beharra .......................................................................... 59

    3. Kluster kulturalak eta distantzia kulturala .............................................................. 59 4. Testuinguru urriko eta testuinguru zabaleko kulturak .......................................... 60 5. Enpresen jarrera motak kultura berri bat dela eta ................................................ 61

    5.1. Jarrera etnozentrista ....................................................................................... 61 5.2. Jarrera polizentrista ........................................................................................ 62 5.3. Jarrera geozentrista ........................................................................................ 62

    6. Kultura nazionalaren dimentsioak .......................................................................... 62 6.1. Botere-distantzia (power distance) ................................................................. 62 6.2. Kultura indibidualista/kolektibista .................................................................. 64 6.3. Maskulinotasun/femeninotasunaren ezaugarriak ......................................... 65 6.4. Ziurgabetasuna saihestu nahia (uncertainty avoidance) ................................ 66

    7. Kulturari loturiko gaiak ........................................................................................... 67 7.1. Bigarren hizkuntzaren beharra ....................................................................... 67 7.2. Erlijioa .............................................................................................................. 69

  • Aurkibidea

    3

    7.3. Lanerako motibazioa ....................................................................................... 70 7.4. Beharren hierarkia .......................................................................................... 71 7.5. Lanaren eta aisiaren arteko oreka .................................................................. 71 7.6. Adinari loturiko erregulazioak ......................................................................... 72 7.7. Gaitasun profesionalen balorazioa ................................................................. 73 7.8. Genero-desberdintasunak .............................................................................. 73 7.9. Denbora eta puntualtasuna ............................................................................ 74 7.10. Hitz egiteko distantzia ................................................................................... 74 7.11. Itzulpenak ...................................................................................................... 74 7.12. Umorea ......................................................................................................... 75

    6. gaia. Etika nazioarteko negozioetan ....................................................................... 76

    1. Sarrera .................................................................................................................... 77 2. Zergatik komeni zaie enpresei jokabide etikoa? .................................................... 77 3. Zer da etika? ........................................................................................................... 78

    3. 1. Absolutismo etikoa versus erlatibismo etikoa ............................................... 78 4. Jokabide etikoaren oinarriak .................................................................................. 79

    4.1. Jokabide etikoaren oinarri legala .................................................................... 79 4.1.1. Sistema legalen mugak .................................................................................... 80

    4.2. Jokabide etikoaren oinarri kulturala ............................................................... 81 4.3. Jokabide etikoaren oinarri pertsonala ............................................................ 81

    5. Etikari loturiko gaiak nazioarteko negozioetan ...................................................... 81 5.1. Ustelkeria ........................................................................................................ 82

    5.1.1. Ordainketa txikiak ............................................................................................ 83 5.1.2. Zer egiten dute herrialdeek ustelkeriaren aurka? ........................................... 83 5.1.3. Ez jausi inoiz ustelkerian .................................................................................. 84

    5.2. Lan-baldintzak ................................................................................................ 84 5.3. Giza eskubideak .............................................................................................. 85 5.4. Ingurumenari loturiko arauak ......................................................................... 86 5.5. Produktuen segurtasuna eta erantzukizuna ................................................... 87 5.6. Enpresaren Gizarte Erantzukizuna .................................................................. 87

    7. gaia. Esportazioa ....................................................................................................... 89

    I ................................................................................................................................... 90 1. Nola sartu nazioarteko merkatuetara: esportazioa ............................................... 90 2. Zer da esportazioa? ................................................................................................ 91 3. Ondasunen eta zerbitzuen esportazioa .................................................................. 92 4. Gobernuek esportazioak bultzatzen dituzte .......................................................... 92 5. Esportatzen hasi: plangintza eta kasualitatea ........................................................ 93 6. Ibilbideak esportatzerakoan ................................................................................... 93

    6.1. Urratsez urrats: beren esportazioak apurka-apurka handituz doazen enpresak ................................................................................................................................ 94 6.2. Sortze beretik esportatzen duten enpresak (born global firms) ................. 95

    7. Esportazioari loturiko eragiketak............................................................................ 96 II .................................................................................................................................. 98 8. Esportatzeko hiru modu ......................................................................................... 98

  • Aurkibidea

    4

    8.1. Esportazio zuzena (enpresak bere kabuz esportatu) ...................................... 98 8.1.1. Esportazio zuzena indartuz doa ....................................................................... 99 8.1.2. Esportazio zuzena posibleago internet bidez .................................................. 99

    8.2. Esportazio-inportazio enpresa baten bidez esportatu ................................. 100 8.3. Atzerriko banatzailea erabili ......................................................................... 100

    8.3.1. Atzerriko banatzailearen garrantzia .............................................................. 101 8.3.2. Banatzaile bat ala gehiago erabili atzerrian? ................................................. 102

    9. Esportazioen logistika: garraio-enpresa tradizionaletatik logistika integraleko enpresetara .............................................................................................................. 102 10. Incoterms ............................................................................................................ 104 III ............................................................................................................................... 106 11. Esportazioari loturiko dokumentuak .................................................................. 106 12. Esportaziorako finantziazioa lortzearen garrantzia ............................................ 107 13. Esportazioen ordainketa ..................................................................................... 108

    13.1. Kreditu dokumentarioa ............................................................................... 108 13.1.1. Kreditu dokumentarioaren motak ............................................................... 110

    13.2. Esportaziorako kreditu-asegurua ................................................................ 111 IV ............................................................................................................................... 113 14. Merkataritza-politikaren tresnak esportazioak oztopatzeko eta bultzatzeko ... 113 15. Esportazioaren abantailak eta desabantailak .................................................... 113

    15.1. Esportazioaren abantailak .......................................................................... 113 15.2. Esportazioaren desabantailak ..................................................................... 115

    8. gaia. Atzerriko inbertsio zuzena............................................................................ 119

    1. Sarrera .................................................................................................................. 120 2. AIZ eta zorroko inbertsioa .................................................................................... 120 3. AIZ zedarrituz ....................................................................................................... 121 4. AIZ sarrerak eta irteerak ....................................................................................... 122 5. AIZ: fluxua eta stocka ............................................................................................ 123 6. AIZ motak: inbertsio berria eta enpresa-erosketak ............................................. 123 7. Inbertsio berria ala erosketa? ............................................................................... 125

    7.1. Inbertsio berriaren abantailak ...................................................................... 125 7.2. Inbertsio berriaren desabantailak ................................................................. 126 7.3. Erosketen abantailak ..................................................................................... 127 7.4. Erosketen desabantailak ............................................................................... 128

    8. Filialen jabetza osoa? ............................................................................................ 129 8.1. Filialen jabetza osoa izatearen abantailak .................................................... 129 8.2. Filialen jabetza osoa izatearen desabantailak .............................................. 130

    9. AIZ bultzatzen duten faktoreak ............................................................................ 130 9.1. Merkatu erakargarrietan sartzea .................................................................. 130 9.2. Imitaziozko jokabidea ................................................................................... 131 9.3. Lehia estrategikoa ......................................................................................... 132 9.4. Baliabide naturalen kokapena ...................................................................... 132 9.5. Giza baliabideak ............................................................................................ 133 9.6. Kanpo-ondorio positiboak ............................................................................ 134 9.7. Produktuaren bizitza zikloa ........................................................................... 134 9.8. Merkataritza-hesiak saihestea ...................................................................... 135

  • Aurkibidea

    5

    9.9. Zerga-pizgarriak............................................................................................. 136 10. AIZri buruzko jarrerak ......................................................................................... 138

    10.1. Jarrera marxista klasikoa ............................................................................. 138 10.2. Jarrera neoliberala ...................................................................................... 139 10.3. Jarrera pragmatikoa .................................................................................... 139

    Bibliografia .................................................................................................................. 141

  • Hitzaurrea

    Nazioarteko negozioen mundua aztergai duen berariazko diziplinarik ez

    da izan oraintsu arte gure Unibertsitateetan. Baina bai atzerriko

    zenbaitetan, herrialde anglosaxoietakoetan bereziki. Praktika horren berri

    izanik, hemengo negozio-eskola pribatuak izan ziren lehenak beren

    curriculumetan gisa horretako irakasgaiak sartzen.

    Bilboko Enpresa Ikasketen Unibertsitate Eskolan Negozioen

    Kudeaketako Gradua 2010-2011 ikasturtetik aurrera eskaintzen da. Ezarri

    aurretik, titulu berri horren bidez ikasleek berenganatu beharreko

    gaitasunei buruzko eztabaidan, egokitzat jo zen Nazioarteko Negozioak

    gisako irakasgai bat ikasketa-planean sartzea. Batetik, bat zetorrelako

    negozioei loturiko jakintza arloarekin; eta, bestetik, gero eta

    garrantzitsuagoa bihurtu den nazioarteko esparrua zekarrelako negozioen

    kudeaketako analisira.

    Argitalpen honetan, diziplinaren alde teorikoa landu da. Sarrera-

    kapitulu baten ondoren, enpresek negozioak egiterakoan nazioartean

    aurkitu ditzaketen testuinguruak (politikoak, ekonomikoak, legalak,

    kulturalak zein etikari loturikoak) izan dira aztergai. Azken bi kapituluetan,

    bestalde, enpresek beste herrialde batzuetara sartzeko erabiltzen dituzten

    bi modu nagusiak aztertu dira; alegia, esportazioa eta atzerriko inbertsio

    zuzena.

    Etorkizunean nazioarteko negozioetan aritu ahal izateko, ikasleek

    beharrezko dute gaur zenbait gaitasun espezifiko lortzea. Material honek

    lagungarri izan nahi luke helburu hori lortzeko bidean.

  • 1. gaia. Nazioarteko negozioak

  • 1. gaia. Nazioarteko negozioak

    7

    1. Sarrera

    Nazioarteko negozioak terminoa erabiltzen denean, bi modutara uler

    daiteke. Alde batetik, transakzio ekonomikoen edo negozioen praktika

    moduan, eta, bestetik, unibertsitateko irakasgai moduan.

    Diziplina gisa nahiko berria bada ere, negozioen praktika moduan ez,

    feniziarren garaian ere atzerrian egindako salerosketek garrantzi handia

    hartu baitzuten.

    2. Nazioarteko negozioak praktika moduan

    Nazioarteko negozioak terminoak, praktika moduan, herrialdeen

    artean egiten diren transakzio ekonomikoak adierazten ditu.

    Nazioarteko transakzio ekonomikoak. Herrialdeen arteko

    transakzio ekonomikoen artean tradizionalki ondasunen merkataritzak eta

    atzerrian egindako manufakturek garrantzi handiena izan duten arren,

    transakzio horien barruan, gero eta indar handiagoa hartu dute zerbitzuek

    (garraioa, turismoa, komunikazioak, zerbitzu finantzarioak, aseguruak )

    baita kapital mugimenduek ere.

    Nazioarteko enpresa. Nazioarteko enpresak nazioartean

    merkataritzan edo inbertsioan ari diren enpresa guztiak dira. Beraz, nahiz

    eta enpresa multinazionalek izan garrantzi handiena, nazioarteko enpresak

    ez dira multinazionalak bakarrik (bi herrialde edo gehiagotan produzitzen

    dutenak), baita atzerriko herrialdeetako enpresekin esportazio-inportazioan

    ari direnak ere. Prozesu globalizatzailearen ondorioz munduko ekonomien

  • 1. gaia. Nazioarteko negozioak

    8

    arteko integrazioa eta loturak areagotu egin direnez, gero eta enpresa

    gehiago, handi zein txiki, ari dira nazioarteko enpresa bihurtzen.

    3. Nazioarteko Negozioak unibertsitateko irakasgaia

    Nazioarteko Negozioak diziplinak enpresek nazioartean

    negozioetarako duten ingurunea aztertzea du helburu.

    Irakasgai eta ikerketa-eremu horrek herrialde anglosaxoietako

    unibertsitateetan du bere sorrera eta tradizio errotuena, eta, hortik,

    munduko beste unibertsitate batzuetara hedatuz joan da. Diziplinaren

    garrantzia areagotuz joan da mundu guztian nazioarteko transakzioak gero

    eta pisu handiagoa hartuz joan diren neurrian.

    Nazioarteko negozioetan ari diren enpresa-kudeatzaileek eta

    enplegatuek herrialdeen arteko ezberdintasunak aintzakotzat hartzeaz gain,

    arretaz aztertu behar dituzte eta neurri egokienak hartu merkatu horietan

    arrakasta izan ahal izateko.

    Nazioarteko negozioen testuingurua ezagutzea guztiz beharrezkoa da

    nazioarteko transakzioak egiten dituzten enpresentzat. Baina ez horientzat

    bakarrik. Herrialde barruan soilik ari diren enpresek ere arretaz begiratu

    behar diote nazioarteko inguruneari, hango egoerak eragina zuzena edo

    zeharkakoa, epe laburrera edo luzeagora izango duelako enpresa horietan

    ere. Enpresa baten inguruan dagoen guztiak (berak jarritako prezioak,

    hornitzaileak, bezeroak, lehiakideak, finantza-erakundeak) izan

    dezakeenez nazioarteko ingurunearen eragina, gaur, inoiz baino gehiago,

    merkatu nazionalean ari diren enpresek ere pentsaera globala erabili behar

    dute.

    4. Enpresentzat, zailagoa da nazioartean aritzea?

    Barne-merkatuan aritzea baino zailagoa da enpresentzat atzerriko

    merkatuetan aritzea. Barne-merkatuan ari direnean, enpresa-kudeatzaileei

    ezaguna egiten zaie bertako ingurune politikoa, ekonomikoa, legala, zein

    kulturala. Ez, aldiz, atzerriko merkatuetan ari direnean. Eta ingurune horren

  • 1. gaia. Nazioarteko negozioak

    9

    ezagutza funtsezkoa da edozein enpresarentzat, erabaki ahalik eta

    zuzenenak eta eraginkorrenak hartu ahal izateko.

    Lehen erabakia izaten da zein herrialdetara sartu eta zeinetara ez.

    Horrekin batera, sartzeko modurik onena (esportazio bidez, inbertsio

    bidez) aukeratu behar du enpresak. Gero, negozioetarako ingurunea

    herrialde batetik bestera aldatu egiten denez, enpresek beren praktikak

    herrialde bakoitzaren egoerara egokitu behar izaten dituzte. Produktu bat

    Brasilen edo Alemanian merkaturatzea ez da gauza bera; bakoitzak bere

    hurbilpen berezia izan beharko du. Japoniar langileak edo espainiar

    langileak kudeatzea ez da gauza bera; kasu bakoitzak jarrera eta trebezia

    berezi batzuk eskatuko ditu. Gobernuko ministerio batekin harreman estua

    izatea garrantzi handikoa izan daiteke Mexikon negozioak egiteko, baina,

    beharbada, ez Britainia Handian. Enpresaren estrategia bat arrakastatsua

    izan daiteke Italian, baina gerta daiteke estrategia horrek Hego Korean

    ondo ez funtzionatzea. Eta abar.

    Merkatuak eta produkzioa globalizatuz joan diren arren batez ere

    indar handiz azken hamarkadetan, herrialdeen arteko ezberdintasunek

    sakonak izaten jarraitzen dute. Kudeatzaileek merkatu nazionalean ondo

    funtzionatu duen estrategia edo teknika batekin atzerrian zer egin erabaki

    behar dutenean, hiru aukera dituzte: (1) dagoen moduan atzerrian aplikatu,

    (2) egokitu atzerriko egoerara eta baldintzetara, edo (3) ez erabili

    atzerrian.

    Negozioak egiterakoan herrialdeen artean ezberdintasunak handiak

    direla ohartzen diren kudeatzaileak hobeto prestatuta egongo dira aukera

    onenak egiteko eta irtenbide egokienak aurkitzeko.

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen

    testuinguru politikoak

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    11

    1. Sarrera

    Hainbat eratako ideologia politikoak daudenez eta botere politikoa ere

    modu askotara erabil daitekeenez, enpresek era askotako ingurune

    politikoak aurkitu ditzakete munduan zehar.

    Herrialde batzuetan (Norvegian edo Holandan, esaterako), marko

    politikoa egonkor mantentzen da denboran zehar. Beste batzuetan, ostera,

    (Txinan edo Errusian, kasurako) ziurgabetasuna da nagusi. [IKEA enpresa

    suediarreko exekutibo baten hitzak Errusiako ingurune politikoari buruz:

    errusiar mendian ibiltzea bezala da ezin duzu jakin zehaztasunez bihar

    zer gertatuko den].

    Atzerriko herrialde batean jardun nahi duten enpresek hango

    ingurune politikoa aztertzen eta ebaluatzen dute, eta, ahal den neurrian,

    aurreikuspenak egiten dituzte etorkizuna planifikatzeko. Hainbat faktore

    dira kontuan hartu beharrekoak:

    -herrialdean askatasuna nagusitzen den ala ez,

    -ordezkari politikoen hautaketa-sistema,

    -gobernuaren osaketa,

    -gobernuak boterea nola erabiltzen duen,

    -instituzio garrantzitsuenen jokabidea,

    -funtzionario publikoen portaera,

    -interes-taldeen indarra eta jokabidea,

    -sistema politikoa gai den herrialdea bakean eta kohesionatuta

    mantentzeko,

    -arrisku politikoa,

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    12

    Mota horretako faktoreak aztertu eta ebaluatu ondoren, enpresek

    aurreikuspenak egiten dituzte etorkizunean plantea daitezkeen jokaleku edo

    egoera posibleak irudikatuz. Betiere sistema politikoak enpresaren

    errentagarritasunerako eskaintzen duen arrisku maila kontuan izanik hartu

    behar dituzte kudeatzaileek erabakiak.

    2. Sistema demokratikoa ala totalitarioa du

    herrialdeak?

    Herrialde batek eskaintzen duen askatasun politikoaren mailak eragin

    handia izan dezake enpresen jardueran eta kudeatzaileen erabakietan.

    Ezin da esan munduan demokrazia perfektuko herrialderik dagoenik,

    ez eta erabat totalitariorik. Guztiak kokatzen dira demokrazia perfektutik

    erabateko totalitarismora doan bidean. Hala ere, ezberdintasunak itzelak

    dira herrialdeen artean. Batzuk demokraziaren aldean kokatzen dira eta,

    beste batzuek, berriz erregimen totalitarioak (edo autoritarioak) dituzte.

    2.1. Demokrazia

    Herrialde demokratikoetan, herritarrek eskubide politikoak dituzte eta

    guztiak dira berdinak legearen aurrean. Honako eskubide hauek sistema

    politiko demokratikoa duten herrialde guztiek partekatzen dituzte:

    pentsamendurako, ideietarako, sinesmenerako, iritzirako, hitz egiteko eta

    elkartzeko askatasuna. Askatasun maila handi bat sistema politiko

    demokratikoetan bakarrik da posible.

    Horrez gain, demokraziek beste ezaugarri batzuk ere badituzte.

    Honako bi hauek, esaterako: sistema demokratikoetan, gobernuek

    erantzukizuna dute herritarren aurrean eta gutxiengoen eskubideen

    errespetuak bermatuta egon behar du.

    Demokrazia batean, ordezkari politikoak herritarren botoen bidez

    hautatzen dira. Beraz, sistema politiko demokratiko batean, herritarrek

    boterea dute gobernuak eta legeak aldatzeko.

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    13

    Herrialde batzuetan, herritarrek parlamenturako ordezkariak

    hautatzen dituzte. Gero, botoen gehiengoa lortu duen alderdiak gobernua

    eratzen du (Euskal Autonomia Erkidegoaren edo Espainiaren kasuan,

    adibidez). Beste batzuetan, parlamentuaz gain, Estatuko presidentea ere

    boto bidez hautatzen da (Frantzian edo Estatu Batuetan, adibidez); gero,

    hautatutako presidenteak eratzen du gobernua.

    2.2. Totalitarismoa

    Sistema politiko totalitarioetan, agente bakar baten eskuetan izaten

    da botere politikoa. Agente hori era askotakoa izan daiteke: pertsona bakar

    bat, alderdi politiko bat, junta militar bat, kontseilu teokratiko bat Agente

    horrek bere boterea erabiltzen du herritarren bizitza publikoa zein pribatua

    erregulatzeko eta kontrolpean izateko.

    Doktrinamendua, propaganda, hedabideen kontrola, zentsura,

    disidenteen jazarpena eta biolentzia dira erregimen totalitarioen

    ezaugarriak. Gobernu totalitarioak erregimenaren aurkako disidentzia modu

    guztiak deuseztatzen ahalegintzen dira.

    Faxismoa, alderdi bakarrak gobernatutako herrialdeak, aginte

    teokratikoa eta neurri handiagoan edo txikiagoan autoritarismoan

    oinarritzen diren gobernuak sartzen dira erregimen totalitarioen kategorian.

    Freedom House erakundeak Partly Free eta Not Free kategorietan

    sartzen ditu estatu totalitarioak. Taulan ikus daitekeenez, askatasun

    politikoaren mailak hobera egin du munduan azken lau hamarkadetan.

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    14

    Askatasunari buruzko joera globalak

    Iturria: Freedom House (2014)

    3. Demokraziaranzko joera nagusituz joan da

    munduan?

    Sistema politiko demokratikoa ezarri duten herrialdeen kopuruak gora

    egin du munduan azken aldian.

    XIX. mendetik aurrera, hiru demokratizazio-olatu handiren bidez

    zabaldu da demokrazia munduan1. Lehenengo olatuak, XIX. mendean

    zehar, Europa Mendebaldera eta Ipar Amerikara ekarri zuen demokrazia.

    Hogeigarren mendearen lehen erdian hainbat herrialdetan diktadurak ezarri

    ondoren, bigarren demokratizazio-olatua bigarren mundu-gerra amaitu

    ondoren (1945) hasi eta 1970eko hamarkadara arte luzatu zen.

    1974tik aurrera Portugalen gertatutako iraultza demokratikoaren

    ondoren, herrialde askok egin zuten totalitarismotik demokraziarako bidea.

    Herrialdeen demokratizazio-prozesuak, modu aipagarrian, 1990eko

    hamarkadan 1989an Berlingo harresia jausi ondoren hartu zuen indar

    handia. 1974an hasitako prozesu horri hirugarren demokratizazio-

    1 Samuel P. Huntington (1991), The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth

    Century.

    http://en.wikipedia.org/wiki/Samuel_P._Huntingtonhttp://en.wikipedia.org/wiki/The_Third_Wave:_Democratization_in_the_Late_Twentieth_Centuryhttp://en.wikipedia.org/wiki/The_Third_Wave:_Democratization_in_the_Late_Twentieth_Century
  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    15

    olatua deritzo. Horren ondorioz, sistema politiko demokratikoak ezarri dira

    Europa Ekialdean, Latinoamerikan, Asian, eta Afrikan. Azken boladan,

    herrialde arabiarretan ere hasi dira demokratizazio-prozesuak.

    Azken aldian, historian inoiz baino jende gehiago bizi da hauteskunde

    demokratikoen bidez eratutako gobernuen agintepean (ikus hurrengo

    taula). Demokratizazio-prozesuen bidez, sistema politiko totalitarioak

    baztertuta geratu dira herrialde askotan, eta herritarrek askatasun

    politikorako duten eskubidea onartu da. Horrek garrantzizko aldaketak

    ekarri ditu gizarte horietara. Besteak beste, hauteskunde politikoak,

    hedabide libreak, sistema judizial independentea eta jabetza-eskubideen

    babesa.

    Askatasuna munduan. Hauteskunde bidezko demokraziak

    Iturria: Freedom House (2014)

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    16

    Kontuan izan behar da, dena den, herrialde batzuk izenez bakarrik

    direla demokraziak. Egindako ebaluazioen arabera, 35 herrialde inguru

    lirateke benetako demokrazia. Demokrata deituriko besteen artean,

    batzuek (40 herrialde inguru) inperfekzio ugari lituzkete, eta beste

    batzuetan, (40 inguru) praktika demokratikoak eta totalitarioak nahasiko

    lirateke.

    4. Sistema politiko demokratikoak gehitu egingo dira

    etorkizunean?

    Zer itxaron dezakete nazioartean ari diren enpresek? Egia esan,

    erregimen totalitarioen biziraupena zailtzen duten hainbat faktore daude.

    Hala nola:

    -Komunikazioen teknologiek eta internetek izan duten hedakundeak

    ia ezinezkoa bihurtzen du informazio guztia kontrolatuta izatea. Thomas

    Jefferson Estatu Batuetako Independentzia Deklarazioaren egile eta

    hirugarren presidenteak honela esan zuen garai hartan ere: Information is

    the currency of democracy.

    -Ebidentziak dioenez, askatasun politikoak aurrerapen ekonomikoa

    bultzatzen du. Batez besteko per capita errenta askatasunik gabeko

    herrialdeetan baino ia zazpi bider handiagoa da askatasun maila handieneko

    herrialdeetan.

    -Erregimen komunisten ezintasuna herritarrei ongizate maila egokia

    eskaintzeko.

    -Bizimailak gora egin ahala, erdi-mailako klasea hedatzen eta

    sendotzen da, eta hori demokraziarako urratsa izaten da.

    1970eko hamarkadan hasitako hirugarren demokratizazio-olatuak

    herrialde demokratikoen kopurua sendo gehitu du munduan. Horrek, era

    berean, herrialdeen arteko berdintasun handiagoa ekarri du erregulazio

    ekonomikoei eta lehiarako baldintzei dagokienez. Horren ondorioz,

    nazioartean ari diren enpresak jokaleku egonkorragoan ari dira orain.

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    17

    Demokraziak erakargarri izaten jarraitzen du munduko alde

    gehienetan. Nahiz eta akatsak izan (batez ere herrialde batzuetan

    ezarritako demokrazia motak), beste edozein aukera baino hobetzat jotzen

    da. Baina esan behar da, halaber, inoiz jasan duen erasorik larriena jasaten

    ari dela demokrazia gaur, instituzio demokratikoak garrantzia galtzen ari

    direlako munduko kapital finantzario handiaren aldean.

    Ezin da ahaztu, azkenez, pertsona zein herrialde guztiek ez dutela

    demokrazia Mendebaldean ulertzen den eran ulertzen.

    5. Munduko ordena berria

    Komunismoa erori ondoren, zein da munduan nagusitzen ari den

    ordena berria? Elkarren aurka dauden bi teoriak ekarpen arras

    interesgarriak ematen dituzte galdera horren inguruan. Lehen teoriak

    demokrazia liberalaren nagusitasuna mundu osoan aldarrikatzen du;

    besteak, ordea, munduko zibilizazio nagusienen arteko gatazkak

    iragartzen ditu.

    Berlingo harresia erori ondoren, Europa Ekialdeko bloke komunista

    osoa erori zen, eta bloke hori osatzen zuten herrialdeek sistema politiko

    demokratikoa eta merkatu-ekonomia ezartzeko trantsizioa hasi zuten.

    Prozesu horren garrantzi historikoak nozio berri bat sortu zuen:

    historiaren amaiera (end of history). Nozio horren bidez adierazi

    nahi da herrialde komunista ohien demokraziaranzko eta merkatu-

    ekonomiaranzko trantsizio-prozesuak ez duela Gerra Hotzaren amaiera

    bakarrik ekarri, baizik eta historiaren amaiera bera esan nahi duela.

    Prozesuak adieraziko luke gizateriaren bilakaera ideologikoa bere azkenera

    iritsi dela eta Mendebaldeko herrialdeen demokrazia liberala (sistema

    politiko demokratikoa eta merkatu-ekonomia) dela gizateriaren azken

    gobernu-eredua. Tesi hori Francis Fukuyama pentsalari estatubatuarrarena

    da [Francis Fukuyama (1992), The End of History and the Last Man].

    Zibilizazioen arteko gatazkak aurreikusten dituen teoriaren arabera,

    ordea, etorkizunean, herrialdeen identitate kultural eta erlijiosoa istilu-iturri

    nagusi bilakatuko da munduan. Samuel Huntington politologo

    http://en.wikipedia.org/wiki/The_End_of_History_and_the_Last_Man
  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    18

    iparramerikarra izan da tesi horren sortzailea [Samuel P.

    Huntington (1996), The Clash of Civilizations and the Remaking of World

    Order].

    Zibilizazioen arteko gatazken mapa Clash of Civilizations Map

    Iturria: Samuel Huntington (1996)

    http://en.wikipedia.org/wiki/Samuel_P._Huntingtonhttp://en.wikipedia.org/wiki/Samuel_P._Huntingtonhttp://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2f/Clash_of_Civilizations_map.pnghttp://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/33/Huntington_Clash_of_Civilizations_chart.gif
  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    19

    Batera edo bestera izan, hots, tesi bata edo bestea nagusitu,

    nazioartean negozioetarako sortuko litzatekeen jokalekua ezberdina

    litzateke; lagungarriagoa, zertan esanik ez, lehen autoreak deskribatzen

    duen etorkizuna. Dena den, litekeena da ez bataren ez bestearen ikuspegia

    nagusitzea erabat, bien bitarteko zerbait baizik.

    6. Arrisku politikoa

    Herrialdeen egitura eta oreka politikoak aldakorrak dira. Horren

    ondorioz, enpresek atzerriko herrialde batean inbertitzen dutenean,

    herrialde horretan gerta daitezkeen aldaketa politikoen mende daude.

    Beraz, arrisku bat hartzen dute beren gain. Arrisku mota horri arrisku

    politikoa deitzen zaio.

    Arrisku politikoa honela definitzen da: enpresa batek izan dezakeen

    galera potentziala Gobernuek eragindako aldaketa politikoren baten

    ondorioz.

    Erabaki politikoek edo gertakizunek herrialde batek duen marko

    politikoa alda dezakete eta horrek ondorio negatiboak izan ditzake han ari

    diren enpresentzat. Inbertitzaileek inbertitutakoaren balioaren zati bat, edo

    dena, gal dezakete, edota errentagarritasun txikiago bat onartu beharra

    izan dezakete. Arrisku politikoak hori gertatzeko probabilitatea ebaluatzen

    du.

    Arrisku mota batzuek izaera orokorra dute; hots, herrialdean dauden

    atzerriko enpresa guztiei eragiten diete. Beste arrisku batzuek, ordea,

    izaera espezifikoa dute; ekonomiaren alde konkretuetara loturik agertzen

    dira eta, normalean, enpresa batzuei bakarrik eragiten diete.

    Honako taula honetan agertzen dira arrisku politikoarekin lotzen diren

    faktore garrantzitsuenak:

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    20

    Arrisku politiko motak eta ondorioak

    Mota Ondorioak

    Katastrofeak (gerrak, gatazkak) Arrisku mota horrek herrialdean ari diren enpresei kalte oso handia

    eragin diezaieketen gertakizunen probabilitatea ebaluatzen du: gerra,

    estatu-kolpea, gatazka etnikoak, desordena eta matxinada sozialak

    Gerretan eta gatazketan, ekintza militarrek kaltetu edo suntsitu egin

    ditzakete enpresak.

    Pertsonen aurkako ekintza

    kaltegarriak

    Estortsioak, bahiketak atzerriko

    enpresako kudeatzaileen eta enplegatuen aurka.

    Desjabetzea edo nazionalizazioa Gobernuak bereganatu egiten ditu

    enpresaren aktiboak.

    Konpentsazio ekonomikoa

    egotekotan oso txikia izaten da normalean.

    Ohikoagoa izan zen 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, baina

    berriro ere erabiltzen ari da (esaterako Bolivian eta Argentinan Espainiako enpresen aurka).

    Kontratuen alde bateko haustea Gobernuak ez du betetzen atzerriko enpresarekin sinatutako kontratua.

    Edota bertako enpresa batek ez du

    betetzen, gobernuaren onespenarekin, atzerriko enpresarekin sinatutako kontratua.

    Ustelkeria Gobernuaren eta gobernuko

    funtzionarioen ustelkeriak handitu egiten du negozioak egitearen

    kostua herrialdean (ustelkeria aduanetan produktuak pasatzeko, ustelkeria faktoria bat zabaltzeko

    baimena lortzeko).

    Horrez gain, sistema judizialak ondo

    ez funtzionatzeak ere zaildu egiten du enpresen jarduna.

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    21

    Zerga-politika diskriminatzaileak Zerga-zama handiagoa ezartzen zaio atzerriko enpresari bertako lehiakide bati baino (edo aldeko tratua

    hartzen duen atzerriko beste enpresa bati baino).

    Oztopoak irabaziak aberriratzeko Gobernuak, aldebakarreko erabaki baten bidez, muga jartzen die

    enpresak bere jatorriko herrialdera bidali nahi dituen irabaziei.

    Merkataritza askearen aurkako neurriak

    Gobernuak, aldebakarreko erabaki baten bidez, merkataritza-hesiak

    ezartzen ditu (inportazioengatiko muga-zergak handitu, input lokalak

    erabiltzearen betebeharra local-content requirement, izapide administratiboak gogortu) eta,

    horren ondorioz, ondasunen mugimendua kaltetu.

    Ikuspuntu eta iritzi ezberdinak Gobernuak gai batzuen inguruan (lan-eskubideak, ingurumen-

    betebeharrak) egiten duen interpretazioak arazoak sortzen dizkio enpresari.

    2007an hasitako krisi ekonomiko globalak areagotu egin du arrisku

    politikoa munduan. Krisiaren aurreko hiru hamarkadetan, munduko

    ekonomiaren globalizazioa saihestezintzat joz, herrialdeek adostasun maila

    handia lortu zuten. Horren ondorioz, nazioarteko harreman ekonomikoen

    inguruan zenbait printzipio eta estandar onartuz joan dira. Hori dela eta,

    atzerrian ari diren enpresen kudeatzaileek suposizio horrekin lan egin izan

    dute; alegia, ekonomiaren legeek eta indarrek soilik izango dutela eragina

    merkatu nazionaletan, ez politikari loturiko gorabeherek.

    Baina krisi finantzarioak aldaketak ekarri ditu. Orain, neurri politikoek

    eragin handia dute merkatuen portaeran eta nazioarteko enpresen

    jardunean. Beraz, nazioartean ari diren enpresa-kudeatzaileek

    ziurgabetasun politiko handiagoari egin behar diote aurre; hots, arrisku

    politikoa areagotu egin da.

    Arrisku politikoa dela eta, enpresek bi estrategia erabiltzen dituzte.

    Alde batetik, arriskua aurreikusi (analisi kuantitatiboa eta modelizazioa,

  • 2. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru politikoak

    22

    edota analisi kualitatiboa erabiliz); eta, bestetik, gerta daitezkeen arriskuak

    direla eta aseguru-polizak kontratatu negozio horretan aritzen diren

    aseguru-konpainiekin.

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen

    testuinguru ekonomikoak

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    24

    1. Sarrera

    Herrialde baten testuinguru ekonomikoaren funtsa bere sistema

    ekonomikoa da. Gero, horren barruan, garrantzi handia hartzen dute beste

    alderdi batzuek, hala nola zer politika ekonomiko mota aplikatzen den edo

    herrialdeak munduko ekonomian duen integrazio maila. Esandakoez gain,

    herrialde horren testuinguru ekonomikoa sakon ezagutzeko egoera

    ekonomikoaren beste alde ugari aztertu behar dira, hainbat adierazle

    espezifiko (hazkunde-tasa, langabezia-tasa, inflazio maila, kontu publikoen

    egoera) kontuan hartuz. Herrialde batean interesa izanez gero, horixe egin

    behar dute enpresa-kudeatzaileek. Kapitulu honetan, ideologia

    ekonomikoak (liberalismoa/kolektibismoa), ideologia horietatik eratorritako

    sistema ekonomikoak, munduan nagusi diren politika ekonomikoak eta

    globalizazioa izango dira aztergai.

    2. Ideologia ekonomikoak

    Ideologia liberala ala kolektibista nagusitzen da herrialdean? Beste

    modu batera ere plantea daiteke galdera hori: gizabanakoaren eskubideek

    ala gizarte osoaren ongizateak du lehentasuna herrialdean?

    Ideologia ekonomiko nagusiak liberalismoa eta kolektibismoa dira.

    Marra baten ezkerreko ertzean, ideologia kolektibista (gizarte osoaren

    eskubideen lehentasuna) jartzen badugu, eta eskuineko ertzean ideologia

    liberala (gizabanakoaren eskubideen lehentasuna), posible litzateke

    herrialde guztiak marra horretako tokiren batean kokatzea. Izan ere,

    gizabanakoa-gizartea dilema horri herrialde bakoitzak bere erantzun

    propioa ematen dio.

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    25

    2.1. Liberalismoa

    Doktrina horrek gizabanakoaren interesen lehentasuna

    aldarrikatzen du. Pentsaera horren arabera, gizabanakoak eskubide osoa du

    bere nahiak eta desioak betetzeko. Horren ondorioz, sistema ekonomiko-

    politikoak ez lioke oztoporik jarri behar helburu horiek lortzeko bidean.

    Aitzitik, sistema horren betebehar nagusia gizabanakoen aukerak

    errespetaraztea litzateke, baldin eta aukera horiek beste batzuen

    askatasuna urratzen ez badute.

    Enpresentzat, ondorio zuzena du liberalismoak. Sistema politikoak

    (gobernuak eta instituzioek) ez dio enpresaren jardunari eta kudeatzaileek

    hartzen dituzten erabakiei mugarik edo oztoporik ezarriko, eta,

    ezartzekotan, garrantzi txikikoak izango dira.

    Liberalismoa lehenesten den herrialdeetan, enpresek eta merkatuek

    laissez-faire (utzi egiten) ideian oinarrituta funtzionatzen dute; hau da,

    arau eta erregulazio gutxirekin. Gobernuaren eginbeharra oinarrizko legeak

    errespetaraztea litzateke, eta jarduera ekonomikoa eragile pribatuen esku

    uztea. XVIII. mendetik aurrera, Adam Smithekin hasita, ideologia liberalak

    eragin itzela izan du munduan.

    Europan eta Estatu Batuetan, 1945.-1980. urteen artean.

    keynesianismoa (liberalismoaren aurkako korrontea) izan zen nagusi.

    Baina, 1980tik aurrera, ideia liberalek berriro hartu zuten nagusigoa eta

    gobernu gehienak ideologia horretan oinarritutako politika ekonomikoak

    aplikatzen hasi ziren. Liberalismoak 1980tik aurrera bizi duen faseari

    neoliberalismoa deritzo.

    Neoliberalismoak liberalismoak bere sorreratik defendatu dituen

    premisei eusten die:

    -gizabanakoak, bere interesei jarraituz, aukera libreak egiteko

    eskubidea du (free choice),

    -hazkunde ekonomikoa, oparotasuna eta, azken finean, gizarte

    osoaren ongizatea lortzeko biderik onena bakoitza bere interes

    indibidualak ezartzen diona lortzen saiatzea da.

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    26

    -merkatu libreek autoerregulatzeko gaitasuna dute. Nahiz eta

    milioika agente aritu, bakoitza bere interesa lortzen, merkatuak

    funtzionatzen libre utziz gero, oreka-egoerara itzuliko dira. Merkatuan

    gehiegizko eskaria edo eskaintza dagoenean, prezio librearen sistemak

    merkatu hori berriro eramango du oreka-egoerara.

    Merkatu-ekonomia duten herrialdeen oinarri ideologikoa

    liberalismoa da. Dena den, merkatu-ekonomia nagusi denetan ere

    munduko gehienak, batzuetan beste batzuetan baino indar handiagoa du

    ideologia horrek. Besteak beste, honako herrialde hauetan du indar handia

    ideologia liberalak (indibidualistak): Estatu Batuak, Kanada, Erresuma

    Batua, Australia, Zeelanda Berria eta Holanda.

    Liberalismoa gaur neoliberal eta kontserbadore gisa definitzen

    diren alderdi politikoek sustatzen dute. Estatu Batuetan, Alderdi

    Errepublikanoa; Japonian, Alderdi Liberal Demokratikoa; Espainian, Alderdi

    Popularra

    2008an lehertu zen kreditu-krisiak (gerora krisi ekonomiko globala

    bilakatua) erakutsi du nolako ondorioak sortzen diren finantzen eremuan

    printzipio neoliberalak muturreraino eramaten direnean. Deserregulazioa

    nagusitu den testuinguru batean, finantza-sektoreko agenteek beren

    interesak maximizatzea besterik ez dute kontuan izan, baina ekonomia

    produktiboak eta gizarteak jasan dituzte kalteak. Krisiak gobernuak

    finantza-sektoreak erregulatzera bultzatu ditu, merkatu librearen ideiaren

    aldeko fundamentalistek ez dezaten berriro gizarte osoa hondamendi

    ekonomikora eraman.

    2.2. Kolektibismoa

    Doktrina horrek kolektiboari ematen dio lehentasuna interes

    indibidualen aurretik. Beraz, interes indibidualak gizarte osoaren interesen

    menpe jartzea eskatzen du. Pentsamolde horren arabera, kolektiboa edo

    gizartea, bere osotasunean, gizabanakoen batura baino zerbait gehiago da.

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    27

    Ideologia kolektibistaren ondorioz sortu ziren plangintza zentraleko

    ekonomiak. Baina, horiez gain, merkatu-ekonomia nagusi den herrialde

    askotan ere, badu eragina ideologia kolektibistak.

    Joera kolektibistak, neurri handiagoan edo txikiagoan, herrialde

    hauetan aurki ditzakegu: Ipar Korea, Kuba, Txina, Venezuela, Vietnam,

    Japonia, Egipto, Mexiko, Argentina, Suedia edo Frantzia. Nahiz eta

    aipatutako herrialde guztietan kolektibismoaren zantzuak aurkitu, alde

    itzela dago, esaterako, Ipar Korearen eta Frantziaren artean, edo

    Venezuelaren eta Suediaren artean.

    Kolektibismoa ideia sozialisten inguruan egituratutako alderdi

    politikoek bultzatzen dute: Estatu Batuetan, Alderdi Demokratak; Japonian,

    Alderdi Demokratikoak; Espainian edo Euskal Herrian, ezkerreko hainbat

    alderdik

    Enpresaren eta negozioen munduari dagokionez, kolektibismoak

    dio sektore ekonomikoen egituraketak, aktiboen jabetzak eta enpresen

    kudeaketak gizartearen ongizatea hobetzea izan behar dutela helburu.

    Orientabide kolektibista duten gobernuek ekonomian parte hartzeko

    dituzten bi tresna garrantzitsuenak honako hauek dira: enpresa publikoak

    eta erregulazioa. Pentsaera kolektibistaren arabera, zenbait ondasun eta

    zerbitzuren produkzioa enpresa pribatuen esku uztea baino hobe da

    Estatuaren esku uztea. Horrez gain, enpresa pribatuen jarduerak

    gizartearen onerako izan daitezen segurtatzeko, mota horretako gobernuek

    ondasunen eta zerbitzuen merkatuak erregulatu egiten dituzte.

    Halaber, ideologia kolektibista duten gobernuek neurri politikoak

    hartzen dituzte errenta birbanatzeko, berdintasun soziala bultzatzeko,

    langileen baldintzak hobetzeko, edo enpresa barruan demokrazia

    indartzeko.

    3. Sistema ekonomiko motak

    Sistema ekonomikoa izaera politikoa, legala eta ekonomikoa duten

    egiturek osatzen dute. Sistema ekonomikoak herrialde baten jarduera

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    28

    ekonomikoa aurrera eramateko marko bat ezartzen du, eta gida nagusiak

    eskaintzen ditu. Bi sistema ekonomiko mota bereiz ditzakegu: merkatu-

    ekonomia eta plangintza zentraleko ekonomia.

    3.1. Merkatu-ekonomia

    Merkatu-ekonomiaren euskarri ideologikoa liberalismoa

    (indibidualismoa) da. Merkatu-ekonomia (edo kapitalismoa, edo merkatu-

    sistema, edo merkatu libreko sistema, edo liberalismo ekonomikoa)

    produkzio baliabideen jabetza pribatua oinarri duen sistema ekonomikoa da.

    Merkatu-ekonomia batean, erabaki ekonomiko gehienak eragile

    pribatuen esku daude, ez gobernuaren esku. Merkatu-ekonomiak

    gizabanakoei askatasuna eskaintzen die proiektu ekonomikoak aurrera

    eramateko eta lanari, ekoizpenari, kontsumoari edo aurrezkiari buruzko

    erabakiak hartzeko.

    Merkatu-sisteman, ondasunen eta zerbitzuen prezioa eskaintzaren

    eta eskariaren indarren bidez ezartzen da. Prezioaren maila batean

    gehiegizko eskaria edo gehiegizko eskaintza sortuko balitz, prezioaren maila

    igo edo jaitsi egingo litzateke berriro, merkatuan prezioaren eta

    kantitatearen arteko oreka lortzeko.

    Horrekin batera, ekoizleek produkzio-faktoreak (kapitala eta lana)

    modu eraginkorrenean erabiliko dituztela itxaron behar dugu, beren

    jardueraren bidez ahalik eta irabazi handienak lortzea baitute helburu.

    Jabetza pribatua, ekimen pribatua, inbertsio pribatua,

    kontsumitzaileen aukera libreak. Merkatu-ekonomia defendatzen dutenek

    argudiatzen dute merkatua libre funtzionatzen utziz lortzen direla emaitza

    ekonomiko onenak gizarte osoarentzat (laissez-faire eta esku ikusezinaren

    ideiak).

    3.1.1. Gobernuaren egitekoa merkatu-ekonomietan

    Merkatu-ekonomiako sistema batean, gobernuaren egitekoa arlo

    gutxi batzuetara mugatzen da ekonomian. Baina hor duen egitekoa

    garrantzi handikoa da, eragile pribatuei giro ekonomiko egokiena eskaini

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    29

    ahal izateko. Beraz, merkatu-ekonomiako sisteman, honako hauek egongo

    lirateke gobernuaren esku:

    -legearen agintea bermatzea: jabetza eskubideak errespetaraztea,

    kontratuak betearaztea, lehia askea bermatzea, jarduera ekonomiko berezi

    batzuk arautzea, segurtasun-giroa eskaintzea eragile ekonomikoek

    transakzio ekonomikoak normaltasunez egin ahal izateko

    -zenbait zerbitzu publiko eskaintzea: osasuna, hezkuntza, parke

    publikoak, semaforoak (Arlo horretan ere, ahalik eta jarduera gehien esku

    pribatuetara pasatzea da azken joera).

    -ekonomia hesirik gabe mantentzea merkataritzarako, kapital-

    mugimenduetarako eta atzerriko inbertsio zuzenerako.

    -egonkortasun makroekonomikoa bermatzea: inflazio-tasa txikia,

    finantza publiko (defizit publikoa eta zor publikoa) orekatuak, interes-tasa

    txikiak, diruaren truke-tasa egonkorra.

    Nolanahi ere, merkatu-ekonomiaren defendatzaile sutsuenen artean,

    jarrera ideologikoa beti da gobernuaren esku-hartzea murriztearen aldekoa,

    inoiz ez handitzearen aldekoa.

    3.1.2. Merkatu-ekonomiako sistema munduan

    Gaur, munduko herrialde gehienen sistema ekonomikoa merkatu-

    ekonomian oinarritzen da. Hala ere, herrialdez herrialde ezberdintasun

    handiak ageri dira merkatuak edo gobernuak ekonomian hartzen duen

    pisuari dagokionez.

    Merkatu-ekonomia erabat garbirik ez dago munduan. Dena den,

    besteak beste, honako hauek izan dira eredura gehien hurbiltzen direnak:

    Hong Kong, Erresuma Batua, Kanada edo Estatu Batuak.

    Herrialde batzuetan, plangintzako elementu gehiago agertzen dira,

    eta gobernuaren esku-hartzea nabarmenagoa da. Dena dela, herrialde

    horietan ere, ekoizle pribatuek eta kontsumitzaileek askatasun ekonomiko

    nahikoa izaten dute produktuen prezioan eta kantitatean eragiteko, eta,

    horren ondorioz, merkatu-ekonomiatzat hartzen dira.

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    30

    3.2. Plangintza zentraleko ekonomiak

    Plangintza zentraleko sistema ekonomikoek ideologia kolektibista

    dute oinarri-oinarrian. Ekonomia horietan, gobernua da produkzio-

    baliabideen jabe, eta haren kontrolpean dago jarduera ekonomiko guztia.

    Zer produzitu, zenbat, eta zer preziotan gobernuak erabakitzen du, ez

    merkatuak.

    Horrelako sistema ekonomikoen atzean filosofia kolektibista

    dagoenez, jabetza publikoa, inbertsioa publikoa, enpresa publikoak eta

    gizarte osoaren ongizatea jartzen dira lehen mailan.

    Gobernua (Estatua) da produkzio-baliabideen lurrak, landetxeak,

    lantegiak, bankuak, biltegiak, ospitaleak jabea, eta hango kudeatzaileak

    zein langileak estatuaren enplegatuak dira. Ondasunen eta zerbitzuen

    prezioak ez dira merkatuan jartzen, plangintza-bulegoetan baizik. Lehiarik

    gabe, enpresek ez dute pizgarririk produktuak eta prozesuak berritzeko, eta

    kalitatea, sarritan, eskasa izaten da.

    Iraultza komunistek ezarri zituzten plangintza zentraleko sistema

    ekonomikoak joan den mendean, eta Sobietar Batasuna eta Txina izan dira

    adibide aipagarrienak. Gaur, Ipar Korea eta Kuba kenduta, ezin daiteke

    esan sistema hori nagusi denik inon munduan.

    3.2.1. Merkatu-ekonomien erakargarritasuna eta

    plangintzako sistemen ospe-galtzea

    Esperientziak frogatu du merkatu-ekonomiek, oro har, ekonomia

    planifikatuek baino emaitza hobeak lortzen dituztela. Gizabanakoen

    erabakiek erabaki planifikatuek baino eraginkortasun ekonomiko handiagoa

    dute. Horren ondorioz, merkatu-ekonomietan, berrikuntzak (produktuena,

    prozesuena, kudeaketarena) ekonomiak produktibitate handiagoa,

    hazkunde ekonomiko handiagoa eta herritarrentzat errenta handiagoa

    lortzera bultzatu ditu.

    Plangintza-sistema alde batera utzi eta merkatu indarrei lehentasuna

    emateak herrialde askoren suspertzea ekarri du azken hamarkadetan.

    Kasurik aipagarriena Txinarena da, baina beste ekonomia batzuetara ere

    (India, Brasil, Tailandia, Turkia), susperraldi ekonomiko handia ekarri dute

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    31

    merkatua indartzearen bidetik egindako erreformek. Guztiaren ondorioz, eta

    nahiz eta desberdintasun ekonomikoak aberatsak eta txiroak eta ziklo

    ekonomikoak hedakunde faseak eta krisi faseak sortu, merkatu-

    ekonomiaren aldeko iritzia nagusitu da munduan. Aitzitik, estatuak jarduera

    ekonomikoa hertsiki kontrolatutako sistemek erakargarritasuna galdu dute.

    Komunismoa erori ondoren, merkatu-ekonomiako sistemen aldeko jarrerak

    bultzada handia hartu zuen mundu osoan, batez ere Europa Ekialdean,

    Asian eta Latinoamerikan.

    4. Politika ekonomiko nagusiak

    Munduko herrialde gehienetan, merkatu-ekonomia jotzen da sistema

    ekonomiko eraginkorrenentzat herritarren ongizatea bermatzeko. Hori dela

    eta, gobernatzeko moduen artean, kidetasun handiak agertzen dira

    herrialdeen artean. Hala ere, dauden ezberdintasunak ere ez dira gutxietsi

    behar.

    Oro har, gaur, politika ekonomikoa gidatzeko, bi orientabide nagusi

    azaltzen dira: orientabide neoliberala (monetarista) eta orientabide

    keynesiarra. Lehenengoa nagusitu da munduan 1980tik aurrera. Hala ere,

    eta batez ere krisiaren ondoren, pentsamendu ekonomiko keynesiarrak

    erreferente garrantzitsua izaten jarraitzen du indar erreformistentzat.

    Monetaristek sutsuki defendatu dute beti desarauketa finantzarioa.

    Horrela, merkatu finantzarioak autoerregulatzeko gai direlako monetaristen

    ustea munduko Banku Zentral inportanteenetara eta gobernu

    ahaltsuenetara hedatu zen. Baina 2007tik aurrerako krisiak erakutsi du

    jarrera hori oso arriskutsua dela. Izan ere, erregulazio faltak finantza-

    mundura krisia ekarri du, eta horren ondorio latzak (langabezia,

    murrizketak gastu sozialean) ekonomia osora hedatu dira.

    5. Globalizazio ekonomikoa

    Orain urte asko ez dela, munduko herrialdeen ezagutza gutxi batzuen

    (elite batzuen) gauza zen. Gaur, globalizazio ekonomikoaren eraginez,

    herrialdeen arteko harreman ekonomikoak itzelean areagotu dira, eta

  • 3. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru ekonomikoak

    32

    nazioarteko ingurunea guztiok ezagutu beharreko gaia bihurtu da. Eta

    zertan esanik ez, enpresa arduradunek eta enplegatuek. Herrialdeen

    ezagutza ez da inoiz gaur baino garrantzitsuagoa izan, enpresei beste

    herrialde batzuetan zabaltzen zaizkien aukerak merkataritzari zein

    inbertsioei dagokienez oso handiak baitira.

    Globalizazioak ekonomiaren esparru gehienetan izan du eragina; hala

    ere, ez guztietan berdina. Horregatik, bereizi beharra dago merkatuen,

    produkzioaren eta finantzen globalizazioaren artean. Nahiz eta beste

    bietan ere, azken arlo horretan, bere izaera immaterialak ere lagunduta,

    egin du aurrerapen handiena globalizazioak orain arte.

    Globalizazio ekonomikoa posible egin duten faktoreen artean, honako

    bi hauek aipatu behar dira: i) nazioarteko ekonomiaren liberalizazioa

    (oztopoak kentzea) merkataritzari, ekoizpenari eta finantzei dagokienez, eta

    ii) aurrerakuntza teknologikoak, batez ere informazioaren eta

    komunikazioen teknologiari eta garraioei lotutakoak.

    Nazioarteko negozioetan eragin zuzena du globalizazio ekonomikoak.

    Mundua merkatu handi bakarra bihurtzeko egindako urratsek lehia

    areagotu dute produktuak zein zerbitzuak ekoizten dituzten enpresen

    artean. Dena den, enpresek jakin behar dute zelai horretan jokatu behar

    izango dutela, merkatuen, produkzioaren zein finantzen globalizazioak, uste

    guztien arabera, aurrera egingo baitu.

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen

    testuinguru legalak

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    34

    1. Sarrera

    Nazioartean ari den enpresak, edozein delarik herrialdea, herrialde

    horretako sistema legalak ezarritako mugen barruan jardun behar du.

    Horregatik, atzerriko herrialdearen sistema legala ondo ezagutzeak

    garrantzi handia du kudeatzaileentzat.

    Nazioartean ari diren enpresetako arduradunek herrialde guztietan

    legeak berdintsuak izatea nahi lukete. Legeak toki guztietan antzekoak

    balira, askoz errazagoa litzateke enpresentzat non inbertitu erabakitzea eta,

    halaber, herrialdean sartu ondoren, enpresa nola kudeatu asmatzea bertako

    legeekin arazorik izan gabe.

    Baina errealitatean ez da hori gertatzen. Herrialdeen sistema politiko

    eta ekonomikoen artean bezala, sistema legalen artean ere, ezberdintasun

    handiak daude.

    Herrialde bateko praktika legalek ezartzen duten markoaren barruan

    jardun behar dute enpresek. Bere jatorriko herrialdetik irteten denean,

    enpresa batek beste sistema legal batzuek araututako merkatuetan aritu

    behar du. Kasu batzuetan, merkatuen arauketa oso antzekoa izango da

    (adibidez, Australiako enpresek ez dute ezusteko handirik hartuko Zeelanda

    Berrira badoaz negozioak egitera). Beste batzuetan, ordea, ezberdintasunak

    sakonak izan daitezke (Holandako konpainia batek alde handia sumatuko du

    Angolara joaten bada, herrialde bi horietako lege eta arauen artean

    ezberdintasun handiak daudelako). Kasu batean zein bestean, faktore

    legalek moldatutako testuinguruan jardun behar izango dute enpresek.

    Horregatik, enpresa-kudeatzaileentzat, ezinbestekoa da herrialde

    bateko sistema legala ondo ezagutzea; alegia, herrialde horretan legeak

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    35

    nola sortzen, garatzen, interpretatzen eta betearazten diren jakitea. Horren

    ondorioz, atzerriko herrialde batean jardun nahi duten enpresek hango

    ingurune legala aztertzen eta ebaluatzen dute, eta, etorkizuna

    planifikatzerakoan, oso kontuan hartzen dute.

    Enpresa-kudeatzaileen zereginetariko bat herrialdeen testuinguru

    legala sakon aztertzea da, enpresaren praktika ingurune horrek ezartzen

    dituen baldintzetara egokitzeko eta enpresaren errentagarritasuna arriskuan

    ez jartzeko. Izan ere, enpresa batentzat, oso kaltegarria litzateke eremu

    legala aintzakotzat ez hartzea eta horren aurka doazen praktiketan

    jardutea.

    Kontuan izan behar da, gainera, merkataritza-, inbertsio- eta

    enpresa-forma berriak agertuz doazela etengabe munduan, eta gero eta

    azkarrago. Bestalde, negozioei buruzko erregulazio guztiek ulertzeko argiak

    eta betetzeko errazak izan behar lukete. Baina kasu askotan ez da hala

    gertatzen. Horren guztiaren ondorioz, ziurgabetasun legala nagusi izaten da

    askotan, batez ere zenbait herrialdetan aritzean.

    2. Sistema legalaren motak

    Herrialde bateko sistema legalak pertsonen eta enpresen jarduera

    arautzen duten legeak zehazten ditu, lege horiek ez betetzearen ondorioak

    eta erreklamazioak ebazteko prozedurak.

    Enpresen jarduera ekonomikoari dagokionez, sistema legalaren

    eginkizuna lege multzo argi bat ezartzea da jarduera horri loturiko alde

    garrantzitsuenak arautuz: enpresak sortzeko bete beharreko baldintzak,

    merkatuen eta transakzioen erregulazioa, legeak ez betetzeari loturiko

    zigorrak (administratiboak edo penalak), eta erreklamazioen ebazpena.

    Sistema legalak aldatu egiten dira herrialdetik herrialdera (kasu

    batzuetan, gutxi; beste batzuetan, asko) herrialdeen artean

    ezberdintasunak baitaude tradizioari, usadioei eta bakoitzean nagusi den

    erlijioak ezarritako printzipio moralei dagokienez.

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    36

    Gaur munduan enpresa-kudeatzaileek aurki ditzaketen sistema

    legalak lau mota hauetariko batean sartzen dira. Mota bereko sistema

    legalen artean, kidetasunak handiak dira, baina ez du esan nahi berdinak

    direnik.

    2.1. Zuzenbide Arruntean oinarritutako sistema legalak

    Zuzenbide arruntean oinarritzen den sistema legala duten

    herrialdeetan, auzitegiek askatasun handia dute legeak interpretatzeko.

    Auziak ebatzi behar direnean, lehenago izan diren epaietara, usadiora eta

    arrazoibide judizialera jotzen dute auzitegiek.

    Kultura anglosaxoia nagusi den, edo haren eragina izan duen,

    herrialdeetan dago indarrean zuzenbide arrunta: Britainia Handia, Estatu

    Batuak, Kanada, India, Hong Kong, Australia, Zeelanda Berria

    2.2. Zuzenbide Zibilean oinarritutako sistema legalak

    Zuzenbide zibilean oinarritutako sistema legala duten herrialdeetan,

    auzitegien eginbeharra onartutako legeak ezartzea da. Lege horiek

    herrialdeko parlamentuak onartuak izaten dira (gobernuaren dekretuak ere

    izan daitezke) eta ahalik eta xehetasun handienaz idatzita egoten dira.

    Beraz, auziak ebazterakoan, epaileek idatzita dauden legeak, bere horretan,

    aplikatzen dituzte.

    Munduko herrialde askotan dago indarrean zuzenbide zibilean

    oinarritutako sistema legala: Alemania, Frantzia, Espainia, Japonia, Mexiko,

    Argentina

    2.3. Zuzenbide Teokratikoan oinarritutako sistema

    legalak

    Sistema legal teokratikoek erlijioen inguruko sinesmen, doktrina eta

    aginduen eragin nabarmen eta esplizitua izaten dute. Muturreko kasuetan,

    aginpide legal gorena lider erlijiosoen eskuetan egoten da, eta, harreman

    sozialak zein transakzio ekonomikoak erregulatzeko, erlijiotik eratorritako

    legeak aplikatzen dira.

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    37

    Zuzenbide arrunteko eta zibileko sistemetan ez bezala, sistema

    teokratiko hertsietan ez dago estatuaren eta elizaren arteko banaketarik.

    Kasu horietan, erlijioak gidatzen du legegintza-jarduera eta gobernuaren

    egitekoa.

    Sistema legal teokratikoak, zorrotzagoak edo malguagoak, herrialde

    musulmanetan aurkitu ditzakegu: Iran, Saudi Arabia, Yemen, Mauritania

    2.4. Sistema legal mistoak

    Herrialde batek sistema legal mistoa duela esaten da aurrean

    aipaturiko sistema bik edo gehiagok dutenean eragina bertako sistema

    legalean.

    Sistema legal misto gehienak Afrikan eta Asian aurkituko ditugu.

    Nigeriak, esaterako, zuzenbide arruntean eta lege islamikoan (gehi bertako

    tradizio batzuetan) oinarritutako sistema legala du. Pakistanek ere,

    kolonialismo britainiarraren ondorioz, zuzenbide arrunteko sistema du,

    baina zuzenbide teokratikoa ere sistemaren parte da. Indonesiaren kasuan,

    zuzenbide zibilean oinarritutako sistemak zuzenbide teokratikoaren eragina

    du.

    3. Herrialdea zuzenbidezko estatua izateak

    negozioetarako duen garrantzia

    Herrialde bateko testuinguru legalak enpresen egunerokoan zein

    enpresa horrek hartu behar dituen erabaki estrategikoetan du eragina.

    Baina atzerrian ari diren enpresek ziurgabetasun-egoeran jardun behar

    izaten dute sarritan gai legalei dagokienez. Herrialdearen sistema legala

    aztertutako lau moten artean aintzakotzat hartzeaz gain, batez ere,

    herrialde horretan zuzenbidezko estatuak (legearen aginteak, the rule of

    law) nolako indarra duen ondo ebaluatu behar dute enpresek.

    Horrela, sistema legala aurrean aipaturiko moduren batekoa izateak

    badu garrantzia enpresentzat. Baina are garrantzitsuagoa da jakitea

    sistemak ezarritakoa zuzen eta artez aplikatzen den ala ez; alegia,

    herrialdean legeak agintzen duen (zuzenbidezko estatua den, hots, legea

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    38

    interes guztien gainetik dagoen, the rule of law) ala legea bera ere

    norbaiten mende dagoen (pertsonaren agintea, the rule of man). Legean

    ezarritakoa errealitateko kasuetara aplikatzerakoan, ezberdintasun handiak

    agertzen dira herrialdeen artean.

    Erregimen politiko totalitarioa duten herrialdeetan, legea

    agintarien interesen eta nahien arabera aplikatzen da sarritan. Horrek esan

    nahi du herrialde horietan pertsonaren agintea (the rule of man) nagusitzen

    dela zuzenbidezko estatuaren ordez. Lider gorena, junta militarra,

    presidentea, diktadorea edo alderdi politikoa izanda ere, legea

    aplikatzerakoan, sarritan, agintean daudenen interesek dute lehentasuna,

    ez legea zuzentasunez aplikatzeak. Beraz, mota horretako erregimenetan,

    Estatuak legea bere borondatea betearazteko erabiltzen du, eta justizia

    banatzearen helburua bigarren mailan jartzen du.

    Herrialde demokratikoetan, berriz, ez dago, printzipioz, inor

    legearen gainetik. Sistema judiziala gobernuarengandik independentea da.

    Zuzenbidezko estatua izatea da demokraziek duten ezaugarri

    nabarmenena. Izan ere, ezaugarri hori gabe demokraziarik ez dago.

    Formalki zuzenbidezko estatutzat jotzen direnen artean ere, alde

    handiak daude legea aplikatzerakoan eraginkortasunari, zuzentasunari eta

    gardentasunari dagokienez

    Zuzenbidezko estatuaren kontzeptua (the rule of law, legearen

    agintea/zuzenbidezko estatua) Mendebaldeko herrialdeen artean sortu zen

    eta herrialde horien egitura legal osoaren printzipio garrantzitsuena bilakatu

    da. Mapan ikus daitekeenez, zuzenbidezko estatua munduan, bere

    osotasunean, herrialde gutxi batzuetan baino ez dago indarrean.

    Garapen-bidean dauden herrialdeetan (developing countries) eta

    horien barruan suspertzen ari diren ekonomietan (emerging economies),

    zuzenbidezko estatuaren arrastoa askoz ahulagoa da. Errusiatik hasi,

    Txinatik, Ekialde Hurbiletik, eta Afrikatik pasatuz, eta Latinoamerikara

    heltzen den marran kokatzen diren herrialdeetan, zuzenbidezko estatuak

    (the rule of law) indar gutxi erakusten du. Neurri handiagoan edo

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    39

    txikiagoan, pertsonaren agintea (the rule of man) da nagusi herrialde

    horietan.

    Zuzenbidezko estatua munduan (legearen agintea, the Rule of Law)

    Iturria: The World Bank Group (2013) World Bank: Worldwide Governance Indicators (World map, Country data reports, etc.) http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.aspx#reports

    3.1. Enpresentzako ondorioak

    Zuzenbidezko estatu diren herrialdeetan, jabetza-eskubideak

    bermatuta daude, eta enpresek sinatutako kontratuak bete egingo diren

    ziurtasuna izan dezakete. Betetzen ez diren kasuetan, auzitegietara jo ahal

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    40

    izango dute, eta epaia legean oinarritutakoa izango da. Ez da hori beti

    gertatzen pertsonaren agintea (the rule of man) nagusitzen den

    herrialdeetan. Horietan, jabetza-eskubideak errespetatzea edo kontratuak

    betetzea ez dago bermatuta. Txarrena da auzitegietara joz gero ez dagoela

    epaia zuzenbidean oinarritutakoa izango den ziurtasunik.

    Pertsonaren agintea, ez legearena, nagusitzen den tokietan, enpresek

    ziurgabetasun handiarekin funtzionatu behar izaten dute. Horrelako

    herrialdeetan jarduten duten enpresak sarritan izaten dira kexu gobernuek

    erabiltzen dituzten bitartekoak direla eta: eroskeria erabiltzera behartu

    enpresak (bribes, sobornos), frogarik gabeko karguak leporatu, enpresa

    nazionalen aldeko eta atzerriko enpresen aurkako neurriak hartu Azken

    krisi ekonomikoarekin, arrisku politikoa areagotu egin da enpresentzat,

    herrialde batzuetan arbitrariotasunak eta bidegabekeriak areagotzean.

    Egoera horrek kezka sortzen du enpresa-kudeatzaileen artean. Euskal

    enpresek, esaterako, Mendebaldeko ekonomietan arau legalak

    zuzentasunez eta modu eraginkorrean aplikatuko diren konfiantza dute.

    Baina ez dute segurtasun hori garapen-bidean dauden herrialdeetan jardun

    behar dutenean.

    Esate baterako, atzerriko enpresek enpresa lokalen aurka egindako

    salaketetan enpresa lokalek produktuak faltsutzen dituztelako, desleialki

    lehiatzen direlako, Europan zein Ipar Ameriketan ez da arraroa

    auzitegiek atzerriko konpainiei arrazoia ematea, eta ez enpresa lokalei.

    Akzio legal horiek, adibidez, Txinan eginez gero, atzerriko enpresek oso

    aukera gutxi dute beren aldeko epaia lortzeko.

    Enpresa-kudeatzaileen itxaropena da garapen-bidean dauden

    herrialdeak (developing countries) eta, batez ere, suspertzen ari diren

    ekonomiak (emerging economies) benetako zuzenbidezko estatu bihurtuz

    joango direla, hots, garatuen eredurantz hurbilduz joango direla apurka-

    apurka.

    Lege-teoriak ere bilakaera hori aurreikusten du, Mendebaldeko

    ekonomiek ere bide bera egin dutelako. Nekazaritza-gizarte izatetik

    ekonomia industrializatu bihurtzeko bidean sistema legal modernoa garatu

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    41

    dute, legearen agintean oinarritua. Legearen agintea nagusitzeak

    inbertsioak eta transakzio ekonomikoak arriskurik gabe egin ahal izatea

    segurtatzen du, eta, era berean, herrialdearen garapena bultzatu.

    Mendebaldeko ekonomien bilakaera garapen-bidean dauden

    herrialdeetara estrapolatuz, nazioartean ari diren enpresa-kudeatzaileek

    uste dute herrialde horietan ere legearen agintea nagusituz joango dela

    ekonomia horiek garatuz doazen neurrian.

    4. Enpresen jarduna eta herrialdeen legedia

    Kudeatzaileek tokian tokiko legeak bete behar dituzte enpresa abian

    jartzeko, negozioan jarduteko eta, hala balitz, enpresa ixteko. Beraz,

    dagoen marko legala kontuan izan eta egiten dituzten jarduera guztiak

    marko horretan ezarritakora egokitzen direla segurtatu behar dute

    enpresek. Jarraian azaltzen diren gaietan, alde handiak daude herrialdeen

    artean.

    4.1. Enpresa abiaraztea

    Atzerriko herrialde batean enpresa bat abiarazteak zenbait prozedura

    betetzea eskatzen du. Bete beharreko prozedura kopurua ez da berdina

    herrialde guztietan, ez eta horiek egiteko behar den denbora ere (egun

    kopurua). Horrez gain, prozeduren kostuetan ere, badaude aldeak

    herrialdeen artean.

    Baliteke Brasilen, baita beste herrialde batzuetan ere, enpresari

    batek bere negozioa hasteko 100 egun baino gehiago behar izatea hainbat

    ministeriotan lortu beharreko baimenak, lizentziak eta izapideak direla eta.

    Kanadan edo Australian, ordea, astebete baino gutxiago nahiko izango luke

    sozietatea eratzeko.

    4.2. Enpresa ixtea

    Enpresak itxi daitezke arduradunek hori erabaki dutelako edo

    enpresak kiebra jo duelako. Kasu horietan ere, aurkeztu beharreko

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    42

    txostenak eta agiriak, eta jarraitu beharreko prozedurak asko aldatzen dira

    herrialdearen arabera.

    Irlandan, Hong Kongen, Kanadan, edo Japonian, enpresa bat ixteko

    prozesua munduko beste herrialdeetan baino azkarragoa eta merkeagoa da.

    Alderantzizkoa gertatzen da Indian, Filipinetan, Panaman, Serbian, edo

    Txaden; prozesuak luze jotzen du, eta garestia da.

    4.3. Langileen kontratazioa eta kaleratzea

    Atzerrian ari direnean, enpresek langileak kontratatu behar izaten

    dituzte, eta, tamalez, kaleratu ere zenbait kasutan. Ari diren herrialdeko

    lan-merkatuaren ezaugarriak ondo ezagutu behar dituzte kudeatzaileek,

    herrialdeen artean ezberdintasunak handiak direlako langileak

    kontratatzerakoan (lan-baldintzei dagokienez: lanordu kopurua, gutxieneko

    alokairua, enpresak seguritate sozialera egin beharreko ekarpena) eta

    kaleratzerakoan (kaleratze askea edo ez, kalte-ordaina, izapideak).

    Singapur, Zeelanda Berria eta Estatu Batuak daude lan-merkatu

    malguenetarikoa duten herrialdeen artean. Aitzitik, Paraguay, Angola eta

    Bielorrusia lan-merkatu zurrunena duten herrialdeen artean daude; azken

    horiek baldintza zorrotzak ezartzen dituzte langileak kaleratzeko:

    kudeatzaileek enpresari buruzko dokumentazio zehatza aurkeztu behar

    dute, xehetasun handiko kaleratze-prozedurak aurkeztu, oso aurretiaz

    jakinarazi eta kaleratze-indemnizazio handia eman. Kaleratzea zaila eta

    garestia den herrialdeetan, enpresariak langile berriak kontratatzeko uzkur

    agertzen dira.

    4.4. Zerga-sistema

    Zein herrialdetan kokatu erabaki aurretik, enpresek hainbat aldagai

    hartzen dituzte kontuan. Besteak beste, herrialdeko zerga-sistema.

    Enpresentzat, zerga guztietatik, irabazien gaineko zergak du garrantzi

    handiena (corporate tax: tax on business profits), lortutako mozkinen zer

    ehuneko ordaindu behar duen ezartzen baitu. Transakzioen gaineko zergek

    eta kapital errenten gainekoek ere garrantzia dute, baina neurri txikiagoan.

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    43

    Kasu batzuetan, interesgarria izan daiteke, baita beharrezkoa ere,

    herrialde bereko erregioen artean (batzuetan udalerrien artean ere) egon

    daitezkeen ezberdintasunak aztertzea zergei eta tasei dagokienez.

    4.5. Enpresen jarduerei buruzko arau legalak

    Enpresek hainbat jarduera egin behar dituzte beren helburuak

    lortzeko: horniketa, ekoizpena, banakuntza, publizitatea Jarduera horiei

    dagokienez ere, herrialde bakoitzeko legeek ezartzen dute herrialde

    horretan zein diren praktika onartuak eta zein ez. Hori dela eta, enpresek ez

    dute besterik lege horiek ezarritakora egokitzea baino.

    Esaterako: leku batzuetan Euskal Autonomia Erkidegoan, adibidez,

    kamioiak ezin dira errepideetatik ibili igandeetan (horniketarako kontuan

    hartu beharrekoa). Ekoizpen-prozesuetako karbono-emisioei edo sortutako

    hondakinei buruzko arauak ezberdinak dira herrialdeen artean (CO2-ri

    dagokionez Kyoto protokoloa sinatu dutenen eta ez dutenen artean,

    esaterako). Herrialde batzuetan, gobernuek erabakitzen dute (Frantzian,

    Espainian) dendetan zenbat beherapenaldi egongo diren eta noiz hasi eta

    amaituko diren. Publizitate-arauei buruz, alde handiak daude herrialdeen

    artean; umeentzako publizitateaz hitz egiten badugu, esaterako, Suedian

    legea oso zorrotza da; ez, aldiz, Kolonbian.

    4.6. Lehia babesteko arauak

    Herrialde gehienetan, enpresen arteko lehia babestu nahi izaten da.

    Horretarako, galarazi eta zigortu egiten dira lehiaren aurka doazen

    praktikak (enpresa monopolisten abusuak, kartelak (cartels), lehiaren aurka

    doazen fusioak eta erosketak, legearen aurka Estatuak enpresei emandako

    laguntzak).

    Europar Batasuneko Lehia Politika (The EU Competition Policy) edo

    Estatu Batuetako Monopolioaren aurkako Legeak (The US Antitrust Laws)

    oso ezagunak dira enpresentzat. Bi horiez aparte, beste herrialde askok ere

    antzeko legeak dituzte, bakoitzak bere abardurekin eta prozedurekin.

    Europar Batasunaren barruan, Europar Batzordea arduratzen da lehia

    politikaz. Batzorde horrek, esaterako, Intel enpresa amerikarrari 1.4 mila

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    44

    milioi dolarreko isuna jarri zion ordenagailuetarako chipen merkatuan duen

    nagusitasuna neurriz kanpo erabiltzeagatik. Intelek lehiaren aurkakoak

    diren praktikak erabili zituen bere lehiakide bakarra (Advanced Micro

    Devices) kanporatzeko. Horren ondorioz, kontsumitzaileen aukerak murriztu

    egin ziren. Aurrerago, Europar Batzordeak General Electric eta Microsoft ere

    zigortu zituen lehiaren aurkako praktikengatik. Europar Batzordearen

    ekintzek beste herrialde batzuetako gobernuak ere merkatuetako lehia

    modu eraginkorragoan babestera bultzatu dituzte.

    4.7. Produktuei loturiko segurtasuna eta erantzukizuna

    Herrialde guztiek dituzte produktuen seguritateari buruzko

    estandarrak ezartzen dituzten legeak. Enpresek beren produktuak

    esportatzen dituztenean, egokitu (customize) egin behar izaten dituzte

    herrialde inportatzailean ezarritako seguritate-estandarrak bete ahal

    izateko.

    Oro har, herrialde garatuek estandar zorrotzak ezartzen dituzte

    seguritateari dagokionez. Garapen-bidean dauden herrialdeetan, ostera,

    estandar horien maila ez da hain zorrotza izaten, edo, batzuetan formalki

    hala izan arren, praktikan, sarritan ez da eskatutakoa betetzea exijitzen.

    Horrekin lotuta, enpresek erantzukizuna dute beren produktuek

    heriotza, zauriak, edo beste kalteren bat eragingo balute. Erantzukizun hori,

    batez ere, produktuak herrialdean ezarritako estandarrak betetzen ez

    dituenean agertzen da. Erantzukizun hori dela eta, enpresek isuna jaso

    dezakete edo, kasu batzuetan, kartzela-zigorra, arduradunek.

    Produktuen seguritatearen gaineko erantzukizunari loturiko legeak

    Estatu Batuetan garatu eta aplikatu dira beste ezein tokitan baino gehiago.

    Dena den, Mendebaldeko beste herrialdeek ere antzeko legeak dituzte, eta

    gero eta gehiagotan aplikatzen dira. Europar Batasunak badu produktuen

    segurtasunari eta erantzukizunari buruzko zuzentarau bat, eta gero eta

    eragin gehiago izaten ari da beste herrialde batzuetako legeetan. Garapen-

    bidean dauden herrialdeetan produktuek kalteren bat eragiten dutenean,

    erantzukizuna eskatzeko tradizio gutxiago dago. Horregatik, herrialde

    horietan, erantzukizunari loturiko legeek garapen urriagoa izan dute.

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    45

    Erantzukizunari loturiko auzi-eskeek ugaritu egin dira azken aldian

    Ipar Amerikan eta Europan, eta, horren ondorioz, erantzukizun-aseguruen

    kostua ere bai. Hori dela eta, enpresa arduradun askori entzuten zaio

    esaten erantzukizun-aseguruen kostu handiek ahuldu egin dutela Europako

    eta Ipar Amerikako enpresen lehiakortasuna merkatu globalean. Horren

    aurrean munduko beste enpresa batzuek abantailarekin jokatzen dute.

    Dena den, enpresa horiek Europan edo Ipar Amerikan kokatuko balute

    beren filial bat, bertakoek duten erantzukizun bera izango lukete eta,

    horren ondorioz, aseguruaren kostuari erantzun beharra.

    4.8. Kontratuak sinatzea

    Enpresa martxan jarri eta gero, kudeatzaileek kontratuak sinatzen

    dituzte merkatuan ari diren hainbat eragilerekin (hornitzaileak, erosleak,

    bankuak). Kontratua bi alde edo gehiagoren arteko salerosketak arautzen

    dituen akordio legala da, eta ez betetzeak ondorio legalak ditu. Izan ere,

    kontratuetan adostutakoa zorrotz betetzea ezinbesteko baldintza da

    transakzio ekonomikoak ondo funtzionatu ahal izateko.

    Nazio Batuen barruan, munduko hainbat herrialdek hitzarmen bat

    sinatua dute enpresen arteko kontratuak idazterakoan eta betearazterakoan

    jarraitu beharreko urratsak adostuz. Hitzarmen hori honela deitzen da:

    Ondasunen Nazioarteko Salmenten Kontratuei buruzko Nazio Batuen

    Hitzarmena (United Nations Convention on Contracts for the International

    Sale of Goods, CISG).

    Hala ere, kontratuak egiteko eran, aldaerak aurki daitezke sistema

    legalen arabera. Zuzenbide arruntean oinarritutako sistema legala duten

    herrialdeetan, kontratu zehatzak eta xehetasun handikoak egitera behartuta

    daude enpresak. Zuzenbide zibilean oinarritutako sistema duten

    herrialdeetan, aldiz, zehaztasun gutxiagoko kontratuak dira ohikoak.

    4.9. Kontratuak betearaztea

    Kontratuak betearazterakoan, alde handiak daude herrialdeen

    artean, bai prozesu horretan beharrezko diren prozedura kopuruari

    dagokionez, bai kontratua betearazteko behar den egun kopuruari

  • 4. gaia. Nazioarteko negozioen testuinguru legalak

    46

    dagokionez. Esaterako, Australia, Norvegia eta Erresuma Batua prozedura

    kopuru txikiena eskatzen dutenen artean daude. Mexikon, Bolivian, El

    Salvadorren, Angolan edo Kamerunen, ordea, prozedura ugari egin beharra

    dago. Egun kopuruari dagokionez, kontratuak 300 egunen inguruan

    betearazten dituztenen artean, Erresuma Batua, Frantzia, Hego Korea edo

    Errusia ditugu. Italian, Polonian edo Guatemalan, epea asko luzatzen da; bi

    urtetik gora gehienetan.

    Enpresak beren artean akordioetara heltzen direnean eta kontratuak

    sinatzen dituztenean, gerta daiteke alderen batek adostutakoa ez betetzea.

    Kontratuak