Grcka arheologija

  • View
    4.184

  • Download
    14

Embed Size (px)

Text of Grcka arheologija

GRKA ARHEOLOGIJA 776. godina stare ere prva Olimpijada, najstariji datum grke historije. Najstarije evropsko pismo kritsko mikensko pismo linearni tip B. Kritsko mikenski tekstovi pisani na grkom oko sredine II milenija p. n. e. Velika veza izmeu kritske i mikenske kulture i civilizacije. Izvor za prouavanje najstarije prolosti antike Grke je Homer i njegova epopeja Ilijada i Odiseja. Istorija antike umjetnosti i arheologija antika obuhvata period od kritsko mikenske kulture, grke, etrurske, rimske kulture do kraja antikog doba 375. 395. godina nove ere. Kraj mikenske kulture kao kopnene varijante egejske kulture poznog bronzanog doba utvren je u poslejdnje decenije XII stoljea p. n. e. Pojava Grka je konvencionalno vezana za 776. g. p. n. e. Dokumenti pisani linearnim pismom A ili B ukazuju da na suprotno. Kriani su se sluili i hijeroglifskim nainom pisanja u razdoblju od 2100. 1580. godine p. n. e. Linearno pismo A bilo je u upotrebi od 1650. 1400. g. p. n. e. Linearno pismo B od 1450. g. p. n. e. 1200. g. p. n. e. Prvo otkrie glinenih tablica pisanih linearnim pismo izvrio je A. Evans, 1900. godine na Knososu, prijestonici mitskog kralja Minosa. Pripremu deifriranja izvrio je isti autor u djelu Scripta Minoa, objavljenu u Oxfordu 1909. g. Na deifriranju su radili i Bedih Hrozni i Vladimir Georgijev. Prvo publiciranje deifriranih tekstova izvrili su i Michael Ventris i Don edvik 1953. g. Dorska seoba krajem II milenija stare ere populacije iz Podunavlja i sjevernih krajeva Balkana dola u Grku. Krajem III i poetkom II milenija na pozornici Helade se pojavljuje novi indoevropski elementi, koji su doli iz sjeverne Grke Tesalije, Epira, Makedonije, i centralnih oblasti Balkana, spustivi se na jug do Atike i Peloponeza. Ovo su prvi Ahajci, pretee Grka. Dorska seoba samo jedan od talasa doseljavanja. Doljaci naseljavaju podruje Mikene, Tirinta, Asina i dr. Unose novine u arhitekturi kao to je apsida i megaronski tip zgrada, koji je u Podunavlju bio poznat jo iz vremena neolitskih civilizacija. KRITSKA UMJETNOST I HISTORIJA Kritski polisi Mikena, Pilos, Tirint. Kritski neolit je po odlikama materijala srodan balkansko podunavskim neolitom. To potvruju vaze, njihovi oblici, fakture, vrste ornamenta plastika, reljefi i sl. Starevo i Vina pokazuju srodnost sa neolitom Grke, Tesalije, Makedonije, Trakije. Nema vrstih veza i kontinuiteta izmeu neolitskih i bronzano dobnih kultura na Balkanu. Za razvoj Krita zasluan i geografski poloaj otoka. Blagostanje Krita trajalo 15 stoljea. Krit je raske Evrope, Azije i Afrike i ujedno karika, koja je vezivala svjetove. Za Krit su vezane i legende o kralju Minosu, Minotauru, Teseju i Arijadni i lavirintu. Prema antikoj tradiciji i Apolon vodi porijeklo sa Krita. To je bio Apolon Koribant. Na Kritu je odnjegovan i Zeus. Mit o Teseju rodonaelniku Atene vee se i mit o Minotauru kojeg je ubio i spasio djevojku Arijadnu. Krit je posijan itavim nizom gradova Knosos, Festos, Malij, Hagija, Trijada, Zakro, Mesara, Tilisos, Vatipetros, Gurnija, Palaikastro, ostrva Mohlos, Pseira. Velike vile, palae i dvorci su pronaeni u Slavokampu, Amnisosu, Apodulu, Niru Kani, Karakisu i Ahladioi.

1

Prema mitu Evropini sinovi su se meusobno posvaali i Minos je pobjedio Sarpedona. Nakon poraza naselio je Anadoliju u oblasti Likije. Sarepdon je osniva Mileta i saveznik Prijama u trojanskom ratu. Kralj Minos je bio osniva egejske i mediteranske talasokratije. Minos je poginuo kod grada Kamika u pokuaju osvajanja Sicilije. U trojanskom ratu, Kriani su pruili pomo Menelaju, a vodio ih je Minosov unuk Idomenej. Minos je osvojio Kiklade, formirao mornaricu i uspostavio slobodne puteve za more. Kritska naselja su graena neto udaljenije od morske obale. Zabiljeeno je odsustvo snanih utvrenja i fortifikacija. Pax minoica se prostirala daleko izvan i preko granica Krita. Kritske vaze su otkivene na veini egejskih ostrva Melos, Teri, Kiteri, Egina, kao i na grkom kopnu. Kritski proizvodi otkiveni su i u Siriji, Gornjem Egiptu, Kipru, Eolskim ostrvima, gornjem Eufratu i Fenikiji. U Gornjem Egiptu u riznici Tod je pronaeno srebreno posue uvezeno za vrijeme faraona Amenemesa II (1929. 1895. g. p. n. e.). U grobu kraljice Ahotre (1560. 1550. g. p. n. e.) u Tebama i Gornjem Egiptu naeni su predmeti kritskog porijekla. Na Kritu su pronaene vaze od alabastra iz vremena Tutmosisa III (1504. 1450. g. p. n. e.). Kriani su uz pomo Egipana znali i za papirus. Kriani iz perioda II milenija stare ere nose obiljeja Indoevropljana. Apolon Koribant roen na Kritu borio se sa Zeusom oko ovog ostrva. Zeus je povezan sa Kritom i po nadimku Zeus Kretagenes koji je roen na Kritu. Na Kritu je posjedovao i svoj grob. Jedan od najboljih poznavalaca heladske kulture poslije limana je Allan Wace, napisao je knjigu Ko su bili Grci? Mnogobrojni autori ostavljaju otvorenu mogunost i tvrdnju o stvarnom porijeklu Grka. Suprotno o dorskoj i sjevernoj seobi pojavljuje se hipoteza o kontinuitetu evolucije od srednej heladskog perioda do mikenske epohe linijom formiranja grkog etnosa od Minijaca do Homerovih Ahajaca, a preko ovih do Grka arhajskog doba. Seoba Doraca sauvana je kao spomen u legendi o povratku Heraklida iz srednej Grke u Atiku i na Pelopones. (KARTA STR. 33) KRITSKA ARHITEKTURA Na Kritu je postojalo klasno drutvo od perioda palata 2000. g. p. n. e. do zavretka kritske civilizacije tj. invazije kontinentalnih grupa Doraca oko 1200. g. p. n. e. ivot je i takav iao u miroljubivoj atmosferi. Prema Homeru na Kritu je u to doba mogao biti vei broj vladara wanax i vladarica wanassa. Vrsta lokalnog starjeine, a ne suverena sa neogranienom vlau. Palata u Knososu je najvei spomenik kritske arhitekture. Otkrio ga je 1900. g. A. Evans. Prouavanje kulture Krita se proirilo nakon 1950. g. na pisana i jezika djela. Palaa u Knososu je dvorac najmonijeg vladara u Kritu, na povrini veoj od jednog hektara, sa desetinama i stotinama prostorija u jednoj cjelini. Graevina je djelo atinskog neimara Dedala, oca Ikarovog. Dedal je pored Minotaura prvi zatoenik Lavirinta. Dedal je napravio krila i sa sinom Ikarom pobjegao na Siciliju. Pronaene su palate u Festosu, Maliji, Gurniji i Hagija Trijadi. Palate su imale irok vidik na more i panoramu. Prostor je upotpunjavan kolonadama, trijemovima, slobodnim i otvorenim dvoritima, svjetlarnicima, pilastrima i kamenim stepenitima. Kritski i mikenski stubovi su bili istovjetni po kapitelu koji se suava prema bazi, kao i po obliku ehinusa i plinte. Arhitektura Krita i Mikene pokazuje njihov paralelan vremenski razvoj. Karakteristika kritske i mikenske arhitekture je i odsustvo primjene lukova i okruglih svodova. Izuzetak su dvije male graevine u Festosu sa jednostavnim lukvima iz grke i minoske epohe. Sa Orjenta je preuzeta izrada TOLOSA GROBOVA.

2

Postojalo je naelo da se palae poveu u jedinstvenu cjelinu prostranim pravouglim dvoritem dimenzija 50 x 20 m, kao to je u Knososu, Festosu i Maliji. Tu su odravane i priredbe, tribine i igre. Na Kritu su bile omiljene borbe sa bikovima. Kupatilo u dvoru, Prestona sala, sala za prijeme, sala dvojne sjekire, i mnoge druge dokazuju monumentalnost. Dvorite je bilo centralni dio oko kojeg su formirani graevinski sadraji. Ovome je bio preduvjet mediteranska klima koja je zahtjevala otvorene prostore, mogunost da isti majstori grade palate u razliitim dijelovima Mediterana, kao i potreba za raskoi i monumentalnou. Zgrade su mogle imati i vie spratova. To potvruju i veliki kameni blokovi ortostati, ija je visina iznosila i do dva metra, a teina i po nekoliko tona. Takva konstrukcija ortostata je na zapadnoj strani Minosovog dvorca u Knososu. Iz srednjeg i poznog minoskog doba je i nekoliko svetilita. To su bile otvorene graevine na vrhovima planina i brda, kao to su Juktas kod Knososa, Hagios Elias kod Malaje, Maza u Pediji Kamesa i Petsof kod Palaikastra. Zeusovo svetilite u Juktasu bilo je ograeno debelim zidom temenesom. Dvije peine su sluile u kultne svrhe; Kamares peina na planini Idi sa puno naenih vaza i peina Amnisosa kao sjedite boginje Eulalije. Kritske graevine su frontalne fasade orjentirali u pravcu zapada. KRITSKO SLIKARSTVO I SKULPTURA Linearna ornamentika kritskog slikarstva vaznog i zidnog odie koloristikom, intenzivnim i ivim predstavama. Vazno slikarstvo na Kritu poinje u ranominoskoj epohi. Ve tada u III mileniju kritski keramiari i slikari pokazali su da boju i ton pretpostavljaju govoru i znaenju linearne ornamentike. Vaze ranominoske epohe obuhvata tri osnovne boje; crnu, crvenu i bijelu ovisno o peenju posude na vioj ili nioj temperaturi. Kamene vaze od granita ukazuju na kontakte Krita i Egipta. To se odnosilo naroito na Mohlos ostrvo uz Krit. Rije je o stanovnitvu koje je doseljeno iz Egipta proizvodilo ove vaze. Za izradu nakita koristili su opsidijan, gorski kristal, sardoniks i polihromni kornalin. U srednjeminoskoj epohi uvode Kriani i ilibar, zlato i slonovau. Starije minosko doba 2600. 2000. 1900. g. p. n. e. Srednje minosko doba 1900. 1800. g. p. n.e, veliki potres i razaranje palate u Knososu oko 1600. g. p. n. e. jest ujedno i kraj srednjeg minoskog doba, koje konano zavrava 1550. g. p. n. e. U vaznom slikarstvu se jasno izdvajaju dvije stilske kategorije: 1. Stil KAMARES VAZA 2. vaze STILA PALATA. Vaze stila palata javljaju se za obnovljenu palatu u Knososu u periodu 1550. g. p. n. e. i vezane su za dvor. Vaze kamares stila vezane su za lokalitet Festos. Za vrijeme poznog minskog perioda izdvajaju se i vaze marina stila stila morskih motiva. Sa ovim stilom razvijaju se i floralni stil, koji prethodi dvorskom stilu. Ovi stilovi se javljaju na istonim obalama Krita u Gurniji, Palaikastru, Zakru i sl. Otkrivanjem vitla proizvodnja keramikih vaza postaje industrijski proces. Jedan od najljepih vaza izraen od crvenog gipsa je visoki kendelaber otkriven u istonom dijelu Minosovog dvorca u Knososu. KAMARES vaze pripadaju periodu srednjeg minoskog doba 2000. - 1700. g. p. n. e. Ove vaze su trgovinom dospijev