of 65/65
FABRİKA DÜZENLEME 2.1.YERLEŞTİRME DÜZENİNİN ÖNEMİ Üretim araçlarının, yardımcı tesislerin veya istasyonlarının ve taşıma, depolama,kalite kontrolü gibi üretimle ilgili faaliyetlerin fiziksel konumları açısından bir bütün olarak koordinasyonuna Fabrika Düzenleme denir. Bu tanımın, bürolar gibi hizmet üretiminin yapıldığı yerleri de kapsaması halinde İş Yeri Düzenleme deyiminin kullanılması daha doğru uygundur. Fabrika düzenlemenin ana amacı fabrika içinde üretime yönelik faaliyetlerde yer alan canlı ve cansız varlıkların tümünün hareket miktarlarını minimum düzeye indirmektir. Yerleştirme düzeninin hatalı kurulması her şeyden önce sabit tesis maliyetlerini yükseltir. Fakat bundan da önemlisi, kötü yerleştirmenin; enerji kaybı, kargaşa, yüksek ıskarta oranı, gecikme, kontrol ve yönetim güçlüğü gibi üretimle beraber süren ve maliyetleri olumsuz yönde etkileyen bir neden olmasıdır. Kötü yerleştirme düzeni fabrikanın üretim kapasitesinden yaralanma oranını düşürür, hatta bir şehrin kötü trafiği gibi faaliyetlerin tamamen felce uğramasına dahi neden olabilir. Fabrika düzenleme yeni inşa edilen bir üretim sistemi veya eskiden beri mevcut bir fabrika için söz konusu olabilir. Bazı tip üretim sistemlerinde sonradan değişiklik yapmak çok 10

fabrika yerleştirme düzenleri

  • View
    2.990

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of fabrika yerleştirme düzenleri

FABRKA DZENLEME2.1.YERLETRME DZENNN NEM retim aralarnn, yardmc tesislerin veya i istasyonlarnn ve tama, depolama,kalite kontrol gibi retimle ilgili faaliyetlerin fiziksel konumlar asndan bir btn olarak koordinasyonuna Fabrika Dzenleme denir. Bu tanmn, brolar gibi hizmet retiminin yapld yerleri de kapsamas halinde Yeri Dzenleme deyiminin kullanlmas daha doru uygundur. Fabrika dzenlemenin ana amac fabrika iinde retime ynelik faaliyetlerde yer alan canl ve cansz varlklarn tmnn hareket miktarlarn minimum dzeye indirmektir. Yerletirme dzeninin hatal kurulmas her eyden nce sabit tesis maliyetlerini ykseltir. Fakat bundan da nemlisi, kt yerletirmenin; enerji kayb, kargaa, yksek skarta oran, gecikme, kontrol ve ynetim gl gibi retimle beraber sren ve maliyetleri olumsuz ynde etkileyen bir neden olmasdr. Kt yerletirme dzeni fabrikann retim kapasitesinden yaralanma orann drr, hatta bir ehrin kt trafii gibi faaliyetlerin tamamen felce uramasna dahi neden olabilir. Fabrika dzenleme yeni ina edilen bir retim sistemi veya eskiden beri mevcut bir fabrika iin sz konusu olabilir. Baz tip retim sistemlerinde sonradan deiiklik yapmak ok masrafl ve hatta imkanszdr. rnein; imento, petrol rafinerisi, kat, eker vb. endstrilerde sonradan dzenleme pek dnlemez. Bu gibi endstrilerde makine ve cihazlar ve fabrika daha batan dikkatle planlanr. Dier endstri dallarnda, zellikle eitli mal reten seri imalat endstrilerinde, bataki planlama ne kadar dikkatle yaplrsa yaplsn, zaman zaman yeniden dzenleme ihtiyac ile karlalr. Bunun nedeni ya daha nce yaplan dzenleme hatalardr veya retim faaliyetlerinde kapasite art, yeni mamul eklenmesi gibi deiiklikler meydana gelmesidir. Yerletirme dzeninden doan aksaklklarn belirtileri yle sralanabilir:

1) 2)

Malzeme, para ve yar mamullerin gereksiz yerlerde ylmas. aknn, iinin ve malzemelerin kontrolnde etkisiz kalnmas.10

3) inin normal i ykn kaldramamas, bedensel veya zihni yorgunluk ikayetleri. 4) retim periyodunun uzamas, sipari tesliminde gecikmeler. 5) Kalifiye iilerin gereksiz tama ilerini yapmas ve bo beklemesi.6)

aknda; tkanmalar, gecikmeler, para beklemeler, tezgahlarn bo durmas veya ar yklenmesi durumlar ile sk karlalmas.

7) Fabrika alannda bir tela veya kargaalk havasnn hakim olmas. 8) Fabrika alanndan tam yararlanamama.Bu belirtilerin sadece yerletirme dzeninin etkisi ile ortaya kt dnlmemelidir. Bunlardan herhangi birinde PK nn dier aamalarndaki pek ok hatann pay bulunmas doaldr. Aratrc iin nemli olan, yerletirme dzeninin fazla arlk tad belirtileri bulabilmektir. 2.2.YERLETRME DZENNN RETM SSTEMNE ETKLER Bir fabrikann yerletirme dzeni, bir sistem olarak fiziksel yapy oluturan unsurlardan biridir. letme de tesis, makine ve faaliyetlerin yer ald konumlar grnr ve grnmez maliyetleri etkiler. rnein, ynetim faaliyetlerinin, gzlem ve kontroln, retim yntemlerinin, sabit ve deiken maliyetlerin ve ii moralinin yerletirme dzeninden etkilendii sylenebilir. retim sistemlerinde fiziksel yap ve faaliyetlerin yerletirme biiminden etkilendii noktalar unlardr.

1. retim departmanlar arasndaki uzaklklar. 2. Alan veya hacimden yaralanma oran, kullanma verimlilii. 3. Malzeme ve insan hareketleri, tama uzakl veya tanan toplam arlk, tama sreleri ve maliyetleri. 4. Tama ilerinde kullanlan ara ve gerelerin tipleri ve maliyetleri. 5. istasyonlar arasnda beklenen yar mamul miktarlar, toplam retim sresi, yani retim periyodu uzunluu.

11

6. Fabrika iindeki ana ve ara depolarn yerleri ve byklkleri. 7. Tezgahlardan yaralanma oran, yatrm ve iilik maliyetleri asndan verimlilik. 8. inin genel alma verimi. Gereksiz tamalar, yorgunluk, yardmc grevler gibi verimi etkileyen faktrler. 9. Makine ve tesislerin bakm planlar, tamirleri ve yenilenmeleri . 10.Gzlem skl ve posta ba, usta ba gibi amirlerin nitelikleri. 11.retim planlama ve kontrol ilemleri. seyri, tezgah ykleme, i datm ve kalite kontrol. 12.Kontrol ve dzeltici karar arasnda geen sre, ynetimin etkinlii.2.3.FABRKA DZENLEMENN AMALARI a) Makine, ara ve gereler her eyden nce manta ve basit kurallara uygun bir dzen iinde yerletirilmeli ve etkin bir retim sistemi iinde entegre edilmelidir. b) Malzeme ve insan hareketleri basit, az ve kolay kontrol edilebilecek biimde yaplmaldr. c) Yardmc tesisler manta uygun , ihtiyac karlayacak yerlerde bulunmaldr. d) Gelecekteki genileme veya deiiklik isteklerini karlayacak esnek bir yerletirme dzeni kurulmaldr. e) retim faaliyetlerinin ve yardmc hizmetlerin ihtiyac olan alanlar dengeli biimde datlmaldr. f) iler rahat ve emniyetli alabilmeli, gzlemciler az yorularak etkili bir kontrol yapabilmelidir. Bu amalarn hepsini ayn anda ve en iyi biimde gerekletirmek ok gtr. Bunlardan biri en iyi biimde gerekletirmek istense dierlerinden fedakarlk yapmak gerekir. rnein, esnek bir dzen tama uzaklklarnn minimum yaplmasn engelleyici niteliktedir. Dolays ile en uygun yerletirme plan, eitli yan amalarn uygun derecelerde karmn veren bir optimal zm olmaldr.

12

ekil 2.1 at ekillerine gre fabrika binas tiplerinden rnekler.

2.4.FABRKA BNASI Malzeme, yar mamul ve paralarn fabrika iindeki ak biimi, mevcut yerletirme dzeninin incelenmesinde veya yenisinin dizaynnda nemli bir rol oynar. ak bazen bir veri olarak kabul edilir, bina ve tesisler buna gre dzenlenir. Baz hallerde bina ve tesisiler veridir, makinalarn yerlerinin ve i aknn nasl olmas gerektii aratrlr.

retilen mamuln cinsi bu adan bina tipini derhal belirler. rnein, ar makine fabrikalar ve dkmhaneler ortas yksek gen, tekstil fabrikalar testere dili at tipi binalardr. Ancak inaat malzeme ve konstrksiyon tekniinde mmkndr. Fabrika iindeki i aknn kolay planlanmas ve tamalarn minimum dzeyde tutulabilmesi iin binann tek kat zerine ina edilmesi arttr. retim yntemleri veya arazi snrlamalar zorlamadka ok katl binaya gidilmez.13

salanacak

gelimelerle

bu

tiplerin

gelecekte

deimesi

imento,rafineri, yapay gbre vb. endstri dallarnda fabrika binalar retim prosesinin bir gerei olarak ok katl olurlar. Ar makinalarn kullanld retim faaliyetlerinde ok katl binalar hem inaat hem tama masraflarnn ykseklii dolays ile sakncaldr. Modern fabrika binalarnn inaatnda genel eilim; tek kat zerine penceresiz, yapay aydnlatmal, elik iskeletli sistemlerin tercih edilmesi eklindedir. Fabrika dzenleme mevcut bir bina iinde yaplacaksa, bu binaya ve tesislere ait ayrntl bilgilerin toplanp analiz edilmesi gerekir. rnein; a) Binann kap, lme, pencere,merdiven,asansr vb. ayrntlarn gsteren mimari planlar, b) Istma,buhar,basnl hava,elektrik sistemlerine ait yerleme,kapasite ve boyutlar gsteren tesisat planlar, c) Mevcut makine ve gerelerin yerleme durumlar,d)

Bina evresinin durumu,

e) Binann eitli noktalarndan alnm kesit resimleri, f) Zemin at,duvar ve kolonlarn mukavemet durumlar vb. konularda toplanan bilgiler dzenlemede kullanlrlar.2.5.GENEL AKI TPLER ak tipleri nce, fabrika binasnn tek veya ok katl olmasna gre, yatay ve dey olmak zere iki grupta toplanabilir. Yatay i ak tiplerinden baz rnekler (ekil:2.2.)de grlmektedir. Harflerle sembolize edilen temel ak tiplerini eitli kombinasyonlarda bir araya getirmek mmkndr. Aslnda bir fabrikada sadece bu tip akn bulunabilecei dnlemez. Kk bir retim sisteminde dahi eitli temel ak tiplerinin yer almas doaldr. (ekil 2.3.)de bir elektrik motoru montaj hattna ait i ak diyagramnda eitli tiplerin kombine edildii grlmektedir.

14

ekil 2.2 Temel yatay i ak tipleri ve kombinasyonlar.

ekil 2.3 Bir elektrik motoru montaj hattnda i ak.

2.6.YERLETRME TPLER Genel i ak konusunda bir karar verildikten sonra makinalarn ve i istasyonlarnn konumlarnn saptanmasna geilir. Bunun iin belirli formller veya yntemler yoktur. Her problemin kendi zelliklerine gre ounluu manta dayanan prensipler yardm ile

15

en uygun yerletirme dzeni bulunmaya allr. Aratrma esnasnda izlenecek en uygun yol deneme-yanlma yntemi olmaldr. rnein,(ekil 2.4.)de istasyonu ve bir montaj hattndan oluan bir sisteme ait eitli yerletirme dzenleri grlmektedir. Byle daha pek ok mmkn zm bulunabilir. nemli olan bunlar arasndan amalara en uygun olann tespit etmektir. Gz nne alnan prensipler ve kriterlere gre , daha sonra bazlar zerinde duracamz eitli hesaplama yntemlerinden yaralanarak deerleme ve seim yaplabilir.

Yerletirme tiplerini,proses,mamul cinsi ve mamul bykl krterlerine gre balca 3 grupta toplamak mmkndr. Bunlar yle tanmlanabilir: 1.Prosese Gre Yerletirme: Makinalar cinslerine veya grdkleri ilere gre gruplandrlarak edilen bir dzendir. yerletirilir.(ekil: 2.5a.). rnein, btn tornalama,sa bkme,talama,pres,boya vb. ilemler iin ayr birer blm ayrlr.sipari retiminde tercih

16

ekil 2.4 8 i istasyonu ve 1 montaj hattndan oluan bir sistem iin gelitirilen farkl yerletirme dzenleri. 2.Mamule Gre Yerletirme:Makinalar bir mamuln hammadde halinden son eklini alncaya kadar izledii yol zerinde ilemlerin gerektirdii sraya gre dizilirler, (ekil:2.5b.). her mamul iim ayr bir retim hatt oluturulabilir. Srekli retim tipine uygun bir yerletirme dzenidir. 3.Sabit Pozisyonlu Mamule Gre Yerletirme:Mamuln tanamayacak kadar ar veya byk olmas halinde makinalar mamuln yanna tanr veya civarnda uygun yerlere konulur. naat,uak ve gemi endstrilerinde bu tip yerletirme grlr. retim tipi, yukardaki tanmlardan da anlalaca zere,yerletirme biiminin belirlenmesinde nemli rol oynar. Ancak bir fabrikada bu tiplerden sadece birine gre yerletirme yapld pek grlmez. Genellikle tipin uygun oranlarda karmndan oluan sistemlerin planlanmas gerekir. Uygun oranlarn saptanmasnda tama maliyetleri, verimlilik,stoklar,kontrol kolayl gibi kriterlerden yaralanlr. Bunun iinde yerletirme tiplerinin yararl ve sakncal yanlarnn deerlendirilmesine allr.

ekil 2.5 Prosese (a) ve mamul cinsine (b) gre yerletirme dzenleri. L: torna, M: freze, G: talama, D: matkap tezgahlar.

17

1.Prosese Gre Yerletirme: a) Yararl yanlar:

Makine ve insan gcnn kullanlmasnda esneklik. ykleme kolay. Tamir ve bakmnda retim aksamalar minimum dzeyde. Makinalar ok eitli ilerde kullanlabilir. Makine iin yatrm az. Gzlem ve kontrol iyi yetimi kiiler tarafndan yapld iin etkinlii yksek.

eidi fazla. Yeknesakln dourduu psikolojik sorunlar yok.

b) Sakncal yanlar:

Tama miktar fazla. Yar mamul stoklar yksek. Makine ve iinin bo bekleme olasl yksek. PK ilemleri daha karmak. Kalifiye eleman kullanma zorunluu var. Toplam retim sresi uzun.2.Mamule Gre Yerletirme: a) Yararl yanlar:

ak dzgn. Tamalar az. Toplam retim sresi ksa. Yar mamul stoklar az. PK nispeten basittir,formle edilebilir. Gzlem ve kontrol kolay.18

Kalifiye olmayan ii kullanlabilir. Eitim ve adaptasyon kolay.b) Sakncal yanlar:

Esneklik az. zaman alr.

Mamul

dizaynnda

yaplacak

bir

deiikliin

uygulanmas uzun retim ak hz en yava makinaya bal. Dengeleme problemi var. Kk bir arzadan btn hattn bo durma olasl yksek. Makine veya yar mamul cinsinden yedek kapasite bulundurma zorunluu var. Yatrm miktar yksek. Gzlem ve kontrol kolay olmakla beraber uzmanlam deil.3.Sabit Pozisyonlu mamule Gre Yerletirme: a) Yararl yanlar:

Malzeme hareketi minimumdur. Ekip almas yapldndan i datm, gzlem ve kontrol kolaydr. Ekipler olduka bamsz altklarndan,toplam retim sresini ksaltacak nlemler almak mmkndr.b) Sakncal yanlar:

Makine ve tehizatn mamuln bulunduu yere tanmas g ve pahal olabilir. Makine ve tehizattan yararlanma oran dk. Kalifiye iiye ihtiya var.

19

Her yerletirme tipinin zerinde allan proje andan yararl ve sakncal yanlar saptandktan sonra bunlar saysal deerlere dntrlr. Bylece fabrika iin en uygun yerletirme kombinasyonu bulunabilir. Ancak yukardaki listede yer alan yarar ve sakncalarn pek ounun llmesinin g olduu aikardr. Bunlar arasnda llmesi nispeten kolay olan kriterlerden biri tama maliyetidir. Prosese gre yerletirmede yaplan hatalar yznden ortaya kan maliyetlerde tamann pay byktr. Bu nedenle aratrmada genellikle malzeme tamalar tek faktr olarak gz nne alnr. Alternatif zmlerin says bu faktre gre azaldktan sonra son seimde dier faktrlere de yer verilir. Alternatif zmlerin tama maliyetleri arasnda kk farklar bulunmas halinde dier faktrlerin son seimdeki rol nem kazanr.

ekil 2.6 Prosese gre yerletirme yaplan bir atlyede blmlerin konumlar ve malzeme hareketleri. 2.7.PROSESE GRE YERLETRME Proses esasna gre dzenlenecek yerletirmenin en nemli sorunu fonksiyonel retim blmlerinin birbirlerine gre konumlarn saptamaktr. Mmkn alternatif says blm saysnn faktryeli kadar olduundan deerleme ve seim gtr. rnein,(ekil

20

2.6.)daki krokide grlen atlyede depolar hari 8 retim blm vardr. Matematik olarak bunlar 8!=40320 farkl biimde yanyana getirmek mmkndr. Uygulamada,byle ok saydaki alternatif aikar nedenler ve snrlayc artlar gz nne alnarak derhal nemli lde azaltlabilir. Ancak yine de geriye hatr saylr miktarda alternatif kald grlr. Prosese gre yerletirmede alternatifleri karlatrmada kullanlan temel kriter tama miktar veya maliyetleridir. Bu nedenle sz konusu problemde blmler arasnda ne kadar tama yapld belirli bir lye gre bilinmelidir. l olarak; tama says, arlk,uzaklk,arlk x uzaklk,adam veya makine saat gibi deerlerden biri seilebilir. lme biriminin tanan cisimlerin niteliklerine uygun olmas hesaplamalarda kolaylk salar. Mamul Yllk retim Tama Maliyeti lem Sras

adet/yl TL/adet/m. A 2000 0.40 1-2-5-6 B 4000 0.50 1-3-6 C 1000 0.80 1-2-4-5-6 Tablo 2.1 Bir fabrikada retilen A,B,C mamullerine ait retim miktarlar, tama maliyetleri ve ilem sralar, rnek problem. Tama miktarlar hakkndaki bilgiler , fabrikann yeni veya eskiden beri faaliyette

bulunur olmasna gre farkl yollardan toplanabilir. Fabrika yeni kurulacaksa retim kapasiteleri ve standart ilem sreleri gz nne alnarak kat zerinde tahminler yaplr. almakta olan bir fabrika iin ya gemi kaytlara veya yaplan gzlem sonularna bavurulur. Tama miktarlarn belirten deerler bilindikten sonra yaplacak i, uygulanmas mmkn her alternatifin maliyetini bularak dierleriyle mukayese etmekten ibarettir. Matematiksel sembollerle, i. blmden j, blme yaplan tamalarn maliyeti Cij, miktar Vij ve i ile j arasndaki uzaklk Dij ile gsterilirse, toplam maliyet, TM= Cij, Vij Dij

21

Forml ile hesaplanabilir. rnek Problem: Bir fabrikada retilen A, B, C mamullerine ait yllk retim miktarlar (adet/yl), tama maliyetleri (TL/adet/metre) ve departman numaralarna gre ilem sralar (Tablo:2.1.)de verilmitir. Mevcut 6 imalat departman iin gerekli alanlar metrekare cinsinden sras ile 200, 400, 400, 400, 800 ve 200dir. Problem bu departmanlarn 40*60=2400 m2.lik bir alana en uygun yerletirme biiminin bulunmasdr. Byle bir durumda optimal zm veren bir matematik model mevcut olmadndan , sistematik aratrma ile deneme-yanlma metodunu uygulamak gerekir. Bunun iin yaplacak ilk i departmanlar arasnda tanan toplam miktarlar hesaplamaktr. rnein, birinci ve ikinci departmanlar arasnda, A mamul iin;2000*0.40=800TL/m C mamul iin;1000*0.80=800TL/m Olmak zere toplam 1600TL/m.lik tama yaplmaktadr. Benzer ekilde dier maliyetlerde hesaplanrsa (Tablo:2.2.)deki sonular elde edilir. Henz departmanlarn konumlar bilinmedii iin tama maliyetlerini sadece TL cinsinden hesaplamak mmkn deildir. Bunun yerine nce ( ekil:2.7a.)daki gibi bir diyagram izilerek aralarnda fazla tama olan departmanlar yan yana getirilmeye allr. rnein; en fazla 1-3 ve 3-6 arasnda tama yapldndan bu departmanlar 1 2 3 4 5 1 1600 2000 2 800 800 3 4 800 5 6 Tablo 2.2 Departmanlar arasnda birim mesafe bana yllk toplam tama maliyetleri,rnek problem. birbirlerine bitiik konuma getirilir. Dier departmanlar iinde ayn kritere gre kaydrmalar yaplrsa , rnek problem iin ( ekil:2.7 b.)deki diyagram elde edilir. 6 2000 800

22

Bundan sonra lekli bina krokisi zerinde yine eitli kombinasyonlar deneyerek gerek konumlandrma belirlenir. (ekil:2.8.)nin (a) ksm ilk kaba yerletirmeyi

ekil 2.7 Departmanlar iin tanan miktar kriterine gre en uygun konumun aratrlmas,rnek problem. (b) ksm da son ekli gstermektedir. zlenen yntem ampirik olduundan , sonucun minimum maliyeti verdii sylenemez. Bulunan zm biraz daha etkili bir alma ile iyiletirmek mmkndr. Dier taraftan bina konstrksiyonu , tesisat balantlar, i emniyeti vb. faktrler de gz nne alndnda (ekil: 2.8b.)deki plan zerinde daha bir hayli deiiklik yapmann gerekli olduu sylenebilir.

ekil 2.8 Yaknlk durumlar belirlenen departmanlarn gerek fabrika alanna yerletirilmesi : (a) il deneme, (b) son yerletirme dzeni.

23

2.8.MAMULE GRE YERLETRME Mamule gre yerletirmede temel kriter tama miktar, tezgahlarn konumu veya i istasyonlarnn i dzeni ile ilgili deildir. Tanmndan hatrlanaca zere, bu yerletirme tipinde tezgahlarn konumlar, mamuln olumas iin uygulanan ilemlerin srasna gre saptanr. Her ilemin tamamlanma sresi farkldr. retim hz, hattn sonundan kan mamul says en yava ilem sresine baldr. rnein, biri 2 dieri 5 dakika olan 2 ilemden oluan bir retim hattnda satte retilen mal says 60/5:12 adettir. Bu sre iinde dier istasyon 2*12=24 dakika alacak ve 60-24=36 dakika bo kalacaktr. Yzlerce ilemden oluan bir retim faaliyetinde , rnein bir otomobil montaj hattnda , ilemler arasnda dakikann kesirleri kadar farklar bulunmas sonunda meydana gelecek kayplarn bykl aikardr. Fabrikalarda i istasyonlarnn bo beklemesi , gecikmeler ve ara depolardaki ylmalar ilem sreleri arasndaki farklardan meydana gelir: bu farklarn giderilmesi amac ile yaplan almalara retim hattnn dengelenmesi veya ksaca dengeleme denir. Mamule gre yerletirmede kullanlan temel kriter dengelemedir. Eer retim hattndaki btn istasyonlarn birim zamandaki retimleri ayn ise dengeleme tamdr denir. Tam dengelemede bekleme , ylma gibi problemler meydana gelmez.; i ak dzgndr. Ancak kk bir atlyede dahi tam dengelemenin gerekletirilmesi ok g , hatta olanakszdr. Uygulamada ,ideal olan tam dengelemeye yaklalmaya, dier bir deile i istasyonlar arasndaki kapasite farklar toplamnn minimum yaplmasna allr.

24

ekil 2.9 Farkl sreli 3 ilemden oluan bir retim hattnn dengelenmesi. lem srelerini etkileyen faktrler eitlidir. Bir ilemin normal bitirilme sresi iinin tecrbesi, malzeme temini, skarta oran, tezgah hz veya bozulma olasl gibi eitli ve en nemlisi belirsiz deikenlerin etkisi ile sapmalar gsterir. Btn bunlar gz nne alarak optimal dengeyi bulmaya alan , yani sre farklar toplamn minimum yapmay ama edinen eitli teknikler gelitirilmitir. Snrlayc koullar ve belirsizlikler iin basitletirici varsaymlar kabullenen teknikler olduka basittir. Geni kapsaml problemlerde daha ayrntl hesaplamalar zorunlu olduundan karmak matematik teknikleri kullanlr. Kapasite zerinde herhangi bir snr bulunmamas halinde dengeleme probleminin zm ok basittir. rnein; her biri sras ile 3,2 ve 4 dakika olan 3 ilemli bir retim prosesinde istasyonlarn dengelenmesi iin birim zamandaki retimlerin en kk ortak katn bulmak yeterlidir. (ekil:2.9.), bir saatteki retim miktar sras ile, 60/3=20;60/2=30;60/4=15 adet olduundan istasyonlarn kapasiteleri 20,30 ve 15in E.K.O.K. olan 60 nite/saat miktarna gre ayarlanrsa tam denge salanm olur. Bunun iin A,B ve C istasyonlarnn ii (veya makine) kapasitelerini sras ile 3,2 ve 4 misli arttrmak yeterlidir. lem saysnn ok ve srelerin kesirli olmas halinde bu yoldan dengeleme gtr. Kald ki kapasitenin snrsz olmas pratikte ender rastlanlan bir durumdur. Snrl kapasiteli dengeleme problemine rnek olarak ilem sreleri(Tablo:2.3.)te verilen prosesi gz nne alalm. lemler arasndaki ncelik ilikilerine gre (ekil:2.10.)daki ak diyagram izilebilir. Bu tip bir problemde ama ilemleri uygun ekilde gruplandrarak bo zaman kaytlarn azaltmaktr. Sistemden beklenen retim miktar bir niteyi retmek iin gerekli evirim zamann (tc)verir. rneimizde, gnde 8 saat alldn ve istenen gnlk retimin 1000 adet olduunu varsayarsak evirim zaman iin , evirim zaman=retimzama n 8 60 = 0.48 dak/adet = istenenre tim 1000

Bulunur. Dier taraftan prosesin bir adet retmesi iin gereken toplam zaman;

25

t=ti=2.20 dak. eklinde hesaplanr. Sistemdeki her i istasyonu bir nite iin en fazla 0.48 dakika harcayabilir. lem lem sresi (ti) Bir nceki ilem A 0.25dak B 0.42 A C 0.21 A D 0.23 A E 0.24 B,C F 0.44 D,E G 0.41 F Tablo 2.3 Bir prosesteki ilemler,ilem sreleri ve bir nceki ilemler,rnek problem.

ekil 2. 10 - 7 ilemden oluan bir proses iin izilen ak diyagram,rnek problem. Dolays ile istasyon says; N=ti/tc=2,20/0,48=4,58 5 istasyon Olarak bulunur. ( sonucun kesirli kmas halinde rakam stteki tam sayya yuvarlatlr.) Prosesteki ilemler 5 istasyonda grupland taktirde , gerek ilem zaman ile gruplama nedeni ile belirlenen zaman arasndaki fark nedeni ile bir verim kayb meydana gelir. Bu takdirde sistem verimlilii( ) iin;

26

Sistem verimlilii= stasyonSa ys evirimZam an

ToplamGer

ekZaman

=

2,20 = 0,9166 %92 N tc 5 0,48 =

ti

bulunur. lemlerin 5 istasyonda gruplanmas halinde sistemin verim kayb1-0,92=%8 olup denge kayb (=balance delay) ad ile bilinir. lemleri daha fazla sayda istasyonda gruplamak da mmkndr. Ancak istasyon says artka verim der. rnein, 6 istasyon iin verim =2,20/6*0,48 0,76 olur. Dolays ile yukardaki basit hesaplama sonunda bulunan N maksimum verimi salayan zmdr. Optimal grup says belirlendikten sonra ilemler gruplanr. (ekil:2.10.)da noktal izgiler ilemlerin (A,D)-B-(C,E)-F-G eklinde gruplandn gstermektedir. 2.9.RETM HATTI DENGELEME KURALLARI lem srelerindeki belirsizliklerin az olduu basit sistemlerde karmak matematik yntemlere bavurmadan dengeleme yapmak mmkndr. rnein; A,B ve C gibi ilemlerden oluan bir sistemde A ve B eit, C farkl sreli olsun. eitli olaslklar karsnda alnabilecek nlemler vardr. Eer Cnin sresi dierlerinden bykse, a) Sisteme C ilemini gren paralel bir tezgah eklenebilir,yani kapasite artrlr. b) C ilemi ikiye blnr,yani sisteme seri olarak yeni bir tezgah eklenir. c) basitletirme ile Cnin sresi ksaltlmaya allr. Cnn sresi dier ikisinden ksa ise; 1) A ve B yi oluturan faaliyetlerden bazlar Cye aktarlr. 2) Cnin yapld tezgahn hz azaltlr. 3) Cnin yapld istasyona baz ek iler daha verilir. Tezgah kapasitelerinin iyi dengelenmesi iilerin yklerinin de iyi dengelendii anlamna gelmez. Baz hallerde , tezgahlarn yan sra iilerin yklerini de ayrca dengelemek gerekebilir. zellikle basit makinalarn yer ald ve iilik maliyetinin yksek olduu sistemlerde eitli yntemlerle iilik srelerinin dengelenmesine allr. ilik27

dengesinin tam olmas, retim hattndaki her iiye normal alma sresinin tamamnda altrmak anlamna gelir. Hi kukusuz bu ideal durumdur ve pratikte ama ideale mmkn olduu kadar yaklamaktr. ilik yknn dengelenmesinde bavurulacak arelerden bazlar unlardr:1)

ki veya daha fazla tezgahta bir ii altrmak:Otomatik ilem sresi uzun olan iki veya daha fazla tezgah bir ii tarafndan kontrol edilebilecek ekilde yan yana getirilebilir.

2)

ki ksa ilemin bir ii tarafndan yaplmas: ki ilemin toplam sresi dierleri kadar veya az ise bunlar bir iiye verilir. i bir ilem ile megulken dierinin yapld tezgah bo kaldndan, bu yoldan meydana gelen kaybn iilik tasarrufundan kk olmasna dikkat etmelidir.

3)

inin ykn artrmak:lk iki yoldan bir dengeleme olana yok ise yk az olan iiye muayene, apak alma, temizleme gibi ikinci dereceden ek iler verilerek vaktinin doldurulmas allr.

4)

ileri alma hzlarna gre dizmek:retim hatt zerindeki daha ksa sreli ilere tecrbesi az veya alma hz dk iiler yerletirilir.

akn dzgnletirmek veya yeniden ekillendirmek amac ile bavurulacak arelerden biri de ara depolar kurmaktr. Ara depolar retim aknn yeniden dzenlenmesi iin gerekli yar mamul birikimini salar. Hangi amalarla ara depo kurulaca ( ekil:2.11.)de ematik olarak gsterilmitir. Buna gre; a) Bir hat zerindeki ilemleri birden fazla hat zerinde bulunan daha yksek frekansl alt ilemlere ayrmak, b) Deiik frekansl alt ilemleri bir hat zerinde bulunan ana ilemlerde gruplamak, c) Tek hat zerindeki ilemler yine tek hat zerinde bulunan hat ilemlere ayrmak, d) Deiik frekansl retim hatlarn ay frekansl retim hatlarna dntrerek niform bir ak salamak amalar ile fabrika iinde ara depolar kurulabilir. Grlecei zere ara depolar;

28

1) retim hattnn bir yandaki belirsiz ak dier taraftan ayrmak , 2) Ak tipinin veya hznn deimesine olanak salamak ve , 3) Mamul deposundaki faaliyetleri azaltmak fonksiyonlarn yerine getirmektedir. Ara depolarn sakncalar, fabrika iinde yer igal etmeleri ve para balanmasna neden olmalardr. Ara depo kurmadan nce yarar ve sakncalar dengeleyecek analiz tekniklerinin uygulanmas yerinde olur.

ekil 2.11 Ara depolar yardm ile i akn dzenleyerek yaplan dengeleme.

29

2.10.GRUP TEKNOLOJS Grup teknolojisi, kk parti ok eit durumunun mevcut olduu her endstride kullanlan bir yntemdir. Bu yntem eitli paralarn az saydaki miktarlarnn benzer yada karakteristiklere gre gruplandrlmas artyla, ok daha ekonomik olarak retilebilecei gerei zerinde kurulmutur. Grup teknolojisi uygulamalarnn oluturulmasnda bir ok problem ve zorlukla karlalabilir. GT ile para aileleri ve makine hcrelerinin oluturulmas iin uygun yntemin benimsenmemi olmas bunlardan biridir. Aratrmaclar bir ok metot gelitirse de genel kan sezgisel algoritmalarn daha baarl olduu ve fabrikalarn birbirinden farkll sebebiyle standart metodlarn geerli olmaddr. Parann ailelere, makinalarn hcrelere gruplandrlmas ile ilgili baz metodlar ileride anlatlacaktr. Grup teknolojisinde zor bir konuda hcrelerin boyutlarnn ekonomik adan deerlendirilmesinin zor olmasdr. Grup teknolojisinin salad avantajlar : Makine hazrlk srelerinde azalma Kk parti retimi olaslndan dolay dzgn i ak retim ii stoklarda azalma Toplam ilem srelerinde azalma Tama maliyetlerinde azalma retim planlama ve kontrolde basitleme Takm yatrmda azalma Sorumluluklarn birletirilmesi Arttrlm kalite Gelimi insan ilikileri Krtasiyede azalma

-

-

Grup teknolojisinin dezavantajlar :

30

-

Makine gruplar ve para aileleri oluu iin uygun yntemin seimi geni analizler gerektiren g bir konudur. Optimal sayda imalat hcresinin belirlenmesi tartmalara ak bir konudur. Kmelendirme algoritmalar,kmelendirme kriterleri ve performans llerinin okluu nedeniyle,uygun veya daha iyi kmelendirme ynteminin seimi zorlamaktadr.

-

-

stisnai eleman saysn en kklemek yaygn olarak kullanlan bir l olmasna ramen,uygunluklar henz ispat edilmemitir. Ayn veriler ve ayn algoritma kullanlsa dahi farkl kmelendirme kriterleri farkl gruplamalara neden olabilir.

-

Hcresel imalat sisteminin tasarm iin 5 aama mevcuttur : 1. Para nfuslarnn seimi ve paralarn ailelere gruplandrlmas 2. Makine ve proses nfuslarnn seimi ve hcrelere ayrlmas 3. Takmlarn,paletlerin ve fixtrlerin seimi 4. Malzeme tama ekipmannn seimi 5. Ekipmann yerletirilmesi Para Ailesi Para ailesi benzer tasarm zelliklerini tayan veya benzer retim ilemlerine sahip para gruplardr. Para ailesini oluturmak iin geometrik benzerlik,malzeme benzerlii,ileme teknii,ilem sresi,operasyon sras,teslim tarihi,takm aparat benzerlii,mteri benzerlii gibi benzerliklerden bir veya bir ka gz nne alnarak belirlenir. Dikkat edilmesi gereken bir husus tasarmlar asndan ok farkl olan paralarn benzer ekilde imal edilmeleri nedeniyle iyi bir grup oluturabilecekleri veya tasarm benzeyen paralarn ok farkl ilemlere ihtiya duyabileceidir. Geleneksel bir atlye retiminde GTne gemenin en byk engeli paralarn ailelere gruplanmasdr. Bu problemin zm genelde yolla olur. Bunlarn tm zaman harcayan ve eitilmi profesyonel tarafndan bir ok verinin analizi ile yaplr.

31

-

Grsel kontrol Tasarm ve retim verilerinin snanmasyla snflama ve kodlama retim ak analizi(AA)

Grsel kontrol metodu en az gelimi ve en ucuz olan bir metottur. Paralarn ekline veya tasarmna bakarak snflamay ngrr. Bu metot dier ikisi yannda en az doru olabilecek gibi grnse de GT nin endstrideki en baarl uygulamalarnda kullanlmtr. Her parann tasarm ve/veya imalat zellikleri incelenerek paralarn snflandrlmas ikinci metotdur. Gnmzde yaygn olarak kullanlandr. 2.11.PARA SINIFLAMA VE KODLAMA En ok zaman yatrm ve insan gc isteyen para ailesi gruplama metodudur. Bir ok sistem gelitirilmi ama bunlardan hi biri evrensel uygulama bulamamtr. Snflandrma bir dizi eleman farkllklarna gre snflara blme veya tek tek ele alarak benzer ynlerine gre snflar halinde toplam olarak tanmlanabilir. Kodlama, elde edilen snflara, snfn belirli zellikleri hakknda bilgi tayan sembollerin atanmas ilemidir. Nmerik,alfabetik veya alfa nmerik olabilir. yi tanmlanm bir snflama ve kodlama sisteminin yararlar unlardr Makine hcreleri ve para aileleri oluturmaya imkan verir. Tasarm,izim ve proses planlarndaki hzl dzeltmelere imkan verir. Mantkl tezgah ykleme ve takm gereksinimleri tahminine kesinlik salar. Takm hazrlk zamanlarnn azaltlmas,hazrlklarn reorganizasyonu ve retim ak zaman ksalmasna izin verir. retim planlama ve programlama yntemlerine yardmc olur. Takm tasarmnda rasyonalizasyon ve gelimeyi salar. Maliyet tahminlerini gelitirir ve maliyet muhasebesi ilemlerini kolaylatrr. Daha iyi takm etkinlii ile takm,tertibat ve insan gcnn daha iyi kullanlmasn salar. NC para programlamasna yardmc olur. :

-

32

Snflama ve Kodlama eitleri Grup teknolojisi uygulamalar iin iyi tasarlanm snflama ve kodlama sisteminin esas gereklerinden biri parametrelere dayal ihtiya duyulan para ailelerini gruplamaktr ve bir ok fonksiyon iin etkisi veri deerlendirmesinin yaplabilmesidir. Snflama sistemleri iki fonksiyonel alan olan tasarm ve retimi kullanlr. kategoriye ayrlabilir. Tasarm zelliklerine dayanan sistemler retim zelliklerine dayanan sistemler Hem tasarm hemde retim zelliklerine dayal sistemler

-

Para kodlama plan parann tasarm ve retim zelliklerine kar gelen saysal dijitlerin sralamasn ierir. Para snflama iin bu kodlama plan iki temel yapdadr. a) Hiyerarik Yap: Bu yapda, her semboln anlam nceki sembole dayanr. Bir nceki hanesindeki bilgiyi,her bir hanesinden genileten bir sistemdir. Oluturulmas zordur, fakat snflandrlm birimlerin yaps hakknda ok derin analizlere imkan vermektedir. b) Zincir Tip Yap: Bu kodlama eidinde dizideki her semboln karl sabittir, daha nceki sembole bal deildir. Bu yapy oluturmak ve gerekli deiikliklerde bulunmak kolaydr. gEnellikle zaman ile deiimi kolay olan geici bilgiler iin tercih edilir. nemli kodlama ve snflandrma sistemleri, OPITZ, BRISCH, CODE,OUTPLAN, DCCLASS, MULTICLASS ve analog sistemler. OPITZ snflandrma sistemi :33

Bu para snflandrma ve kodlama sistemi H.OPITZ tarafndan Almanya da Aechen niversitesinde gelitirilmitir. GT nin nc giriimlerinden biri ve belkide en iyi bilinen sistemidir. Zincir tip yapda ve universal yapya sahiptir. Sadece i paras snflandrma ve kodlamasna yneliktir. Dokuz haneden ve her hanedeki on pozisyondan olumutur. 12345 Form kodu 6789 Tamamlayc kod ABCD kincil kod

Form kodu : Temel tasarm zelliklerini tanmlar. 1.Hane: i parasnn genel biimini gsterir,0-5 dnel,6-9 dnel olmayan 2.Hane: Parann d biimini gsterir,dz v.s. 3.Hane: parasnn i biimini ve i biim elemanlarn tarifler. Dz,dili v.s. 4.Hane: yzey ilemeyi belirler. Dz,tek ynde kvrm delik v.s. 5.Hane: Yardmc delikler,dililer ve ekillendirilme zelliklerini tanmlar. Tamamlayc kod : Tam bir snflama iin form kodunun yansra tamamlayc kodda gereklidir. 6.Hane: Parann ap veya bir kenarnn uzunluuna gre dzenlenir. 7.Hane: Malzeme mukavemetine gre yan blmlere ayrlr. (demir dkm,elik..) 8.Hane: Ham malzemenin biimini tanmlar. (yuvarlak,dz..) 9.Hane: Parann yzey hassasiyeti ile ilgilidir. kincil kod : Kullanc tarafndan dzenlenir. BRISCH snflandrma ve kodlama sistemi : Sistem drt ana kurala dayanr. Sistemin yaps hiyerarik yapdadr. Sabit nmerik bir koda sahiptir.

-

34

-

Firmalarn zel ihtiyalarna gre iyi uyarlanan bir sistemdir. Snflandrlan birimlerin karakteristikleri srekli olmaldr.

Bu snflandrma ve kodlama her bir kuruluun kendi zel ihtiyalarna uygun olarak tm retim organizasyonuna ynelik bir ekilde dzenlenir. Bu tasarmn avantaj sadece o kuruluun ihtiyalar iin gereken bilgiyi depolamasdr. Bylece bilgi aramada abukluk kazanlr. Bu arada rakamlarn zel olarak tasarm rakamlarla ilgili kombinasyon saysn azaltacandan para aileleri daha kolay bulunabilir. Ancak dier taraftan Brisch sisteminin veya bu sisteme benzer dier tretilmi sistemlerin tasarm ve tantlmas olduka pahal ve uzun zaman almaktadr. MULTICLASS snflandrma ve kodlama sistemi : OIR tarafndan gelitirilmi MULTICLASS snflama ve kodlama sistemi, mterilerin kendi bnyelerine uygulayabilecekleri snflama ve kodlamaya imkan tanyan esnek bir sistemdir. Kod says 12-30 hane arasnda deiir. lk 18 hane aadaki gsterilmitir. 0 1 2,3 4 5,6 7.12 13 16 17 18 Kod sistemi n ekidir. Temel biim i ve d grn Makine ikincil elemanlar Fonksiyonel tanmlayclar Boyutsal veri(ap,uzunluk) Toleranslar Hammadde biimi retim miktar Mekanize eleman oryantasyonu

14,15 Malzeme kimyas

2.12.RETM AKI ANALZ Bir fabrikada ayn tip ileri gren makinalarn bir araya getirilmesi ideal olarak en iyi yerletirme dzenini oluturur. Bunu tam anlamyla gerekletirmek gtr. Her eyden

35

nce imalat ilemlerinin zellikleri bunu olanaksz klar. Gruplama da ideal duruma ne kadar yaklalrsa tama ve bekleme kayplar da o lde az olur. Ayn ileri gren tezgah gruplarnn saptanmasnda izlenecek yol yle zetlenebilir: a) Mamuller ve imalat yntemlerine ait gemi bilgi ve tecrbelere dayanarak pratik yoldan yaplan gruplama. b) Mamulleri oluturan btn paralarn dizayn spesifikasyonlar ve teknik resimleri inceledikten sonra dizayn gruplarn ve bunlar ileyecek tezgahlar bulmak. c) Paralar tolerans, malzeme cinsi, kalite dzeyi, miktar gibi kriterlerden biri veya bir kana gre gruplamak ve sonra bunlar ileyerek tezgahlar saptamak. d) Paralarn fabrika iinde izledii yollar (rotalar) inceleyerek ilemleri snflandrmak ve bu snflara gre tezgah snflar bulmak. Rota analizleri yardm ile mmkn en iyi ak salayacak yerletirme dzeninin bulunmasna retim Ak Analizi denir. retim ak analizinin (AA) gerekletirmek istedii amalar unlardr. 1) Belirli bir grup tezgahta tmyle ilenip mamul hale gelecek paralar bulmak. 2) Her tip tezgahn mmkn olduu lde yalnz belirli bir grupta yer almasn salamak. 3) Toplam tama uzakln ve tanan arl minimum yapmak. 4) Gereksiz i ve malzeme rotalarn elimine etmek. Her iletmecilik probleminde olduu gibi burada da amalarn birbirleriyle elien yanlar vardr. Dolaysyla bu amalarn hepsini en iyi ekilde gerekletirme olana yoktur. rnein , 1.amac tam gerekletirmek iin baz tezgahlarn birden fazla grupta yer almasna gz yummak gerekir. Birbirini izleyen iki ilemin grld makinalarn yakn yerletirilmesi emniyet asndan sakncal olabilir. AA 3 aamada tamamlanan bir prosestir.

36

1)Fabrika Ak Analizi Fabrika ak analizi ile departmanlarn her birindeki tezgahlar tespit edilir ve departmanlar arasndaki i aknn dzgn olmasna allr. Bu ama u kademelerden geilerek gerekletirilir. a)Departmanlara ayrma: Burada ama belirli grup paray tamamen ileyebilen departmanlarn kurulmasdr. lemler arasndaki farklar ve dier etkenler nedeni ile bunu tam anlam ile gerekletirmek imkanszdr. Her parann yalnz bir departmanda ilenmesini salamak baz tezgahlarn birden fazla departmanda bulundurulma sorununu dourur. Baz endstri dallarnda, imalatn zellii nedeni ile, departmanlara ayrma olduka kolaydr. rnein, bir makine fabrikasn sa kesme , dvme ve pres, makine ve montaj atlyeleri eklinde departmanlara ayrlmas fazla problem karmaz. Byle bir fabrikada birok parann belirli bir departmanda ilendikten sonra montaja gitmesi olaandr. Departmanlara ayrma iyi planland taktirde sonraki kademelerde daha az glkle karlalr. Gerekten bir para yalnz bir departmanda ilense bulunacak tezgah grubu da bu departman iinde olacak, dolays ile beraberce gz nne alnmas gereken i paras ve tezgah says azalacaktr. AA geriye dnl bir aratrma tekniidir. Yani ilk yaplan departmanlara ayrma , sonraki kademelerde varlan sonularla kontrol edilir ve gerekirse geriye dnlerek dzeltmeler yaplar. Baz ilemlerin ayn yerde bulunmamas yznden her parann ayn departman da ilenmesi prensibine uyulmaz. rnein , yukarda sz edilen makine fabrikasnda birde dkmhane bulunduunu dnelim. Dkmhane ile makine atlyesinin ayn departmanda bir araya getirilmesi olanakszdr. Bu nedenle makine atlyesinde ilenecek baz dkm paralar iki departmandan gemek zorunda kalacaktr. b)Tezgahlarn departmanlara dalmas:Yaplan ayrma gre departmanlarda bulunmas gereken tezgah ve tehizatn tiplerini ve spesifikasyonlarn gsteren listeler hazrlanr. Birden fazla departmanda bulunmas zorunlu olan( matkap gibi) niversal tezgahlar belirlenir. Her tezgah ve tehizata Brisch veya baka tannm bir kodlama sistemine gre kod numaras verilmesi hem AAnn dier kademelerin de , hem retim programlarnn hazrlanmasnda nemli kolaylklar salar. Kod numaralarnn belirli ksmlar ayn olan

37

tezgahlarn tip , grd i, hassasiyet ve kapasite gibi zelliklerinin ayn olduu anlalr ve i ykleme programlar hazrlanrken birinden dierine i transferi kolaylkla yaplr. c)Genel ak diyagramlarnn izilmesi: Bir rnei ( ekil:2.12.)de verilen ak diyagramlar departmanlar arasndaki para akn daha iyi grmek amac ile izilir. Diyagramda ilem yaplan departmanlar daire, bekleme yerleri veya depolar genler temsil edilmi para veya malzeme aklar ynlendirilmi dorularla gsterilmitir. Departmanlar arasndaki ak ksaca gstermek iin her departmana bir numara verilmitir. Fabrika dndaki firmalara imal ettirilen veya hazr olarak satn alnan paralar iin (9) numara ile temsil edilen fiktif bir departmann mevcut olduu varsaylmtr. d)PRNlarn bulunmas:Rota kartlar retim kontrolnde kullanlan eitli formalardan biridir. Her para iin bir rota kart hazrlanr. Bu karta bakarak, parann hammadde halinden mamul oluncaya kadar takip ettii yolu derhal bulmak mmkndr. rnein bir parann rota kartndan PRN olarak 156 okunmu ise, (ekil:2.12.)deki ak diyagramna gre parann sras ile ubuk kesme,makine atlyesi ve montaj departmanlarndan getii anlalr. PRN 1345 ise para ,kesme , dvme pres , kaynak ve montaj departmanlarnda ilem gryor demektir.e)

PRNlarn gruplandrlmas:Fabrika iinde dolaan btn paralarn rota kartlar bir araya getirildikten sonra incelenir. Ayn PRNsn tayan kartlar gruplandna taktirde (ekil:2.13.)de grlen bir zet tablo kolaylkla hazrlanr. Tablo belirli rotay takip eden para saysn direkt olarak vermektedir. Bylece departmanlar arasndaki trafik younluu belirleni olmaktadr. Her departman ile dierleri arasndaki para ak , para cinsi says olarak (ekil:2.12.)deki ynl dorularn yanna , dikdrtgenler iine yazlmtr. Bu saylar analiz sonularn veren tablodan elde edilebilir. rnein, (5)ten (6)ya giden para says sonu tablosunda 5 ve 6 rakamlarnn 56 dizili srasnda yan yana grld PRNlarn adetleri toplanarak, 3+1+1+103+1+1+1+1+7+107+1+1=228

38

eklinde bulunur. ekil 2.12 Fabrika ak analizinde departmanlar arasndaki tama miktarlarn gsteren

diyagram.

PRN

ADET

PRN

ADET

39

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

2 2 2 3 3 3 3 3 3 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5

3 6 2 2 4 5 6

4

4 6

1 2 3 3 4 4 4 6

3 5 6 6 9

2 6

6

5

6

4 1 4 8 1 1 3 3 10 22 39 1 3 1 2 3 1 1 103

1 1 1 2 3 3 3 3 4 4 4 4 4 4 5 5 5 5 9

5 6 4 1 5 9 5 6 1 6 1 6 20 1 2 6 1 4 1 5 6 1 6 7 1 4 6 2 2 5 6 1 2 6 1 5 4 6 1 5 6 7 6 41 4 4 6 107 9 5 6 1 9 6 1 6 5 6 1 411 FARKLI PARA,38 FARKLI PRN

ekil 2.13 Fabrika ak analizinde kullanlan ve tamalarda izlenen rotalarla tama miktarlarn gsteren tablo. f)Rota analizi: Ortaya kan rota numaralar , toplam ak iindeki arlklarda gz nne alnarak, birer birer incelenir ve, 1)Basitletirme olana bulunanlar, 2)Uygulama gl nedeni ile elimine edilmesi gerekenler, 3)Tezgahlarn yerlerini deitirmeyi gerektirenler, 4)Birletirilerek elimine edilebilenler, 5)lemleri gelitirerek daha basit ekle dntrlebilenler tespit edilir. rnein, (ekil:2.12.)deki ak dzeninde yaplabilecek basitletirmeler yle

sralanabilir: 1. 1546 Nolu rota: Kaynak departmannda bulunan nokta kayna makinasnn tamamyla makine atlyesinde ilenen paralara tahsis edildii grlmtr. Nokta kayna makinasnn makine atlyesine tanmas ile rota 156 eklinde basitletirilir.

40

2. 154956 Nolu normalizasyon

rota: Darda (9 No. le gsterilen departman) yaptrlan ileminin makine atlyesindeki sl ilem frnnda

yaptrlabilecei anlaldndan ve (4)teki kaynak makinesi bir nceki basitletirme ile (5)e transfer edildiinden rota 156 ekline dnm olur. 3. 1356,1536 ve 15356 Nolu rotalar: Bunlarn hepsinde yer alan presleme ileminin ( 3 Nolu) daima ayn preste yapld grlmtr. Bu presin makine atlyesine (5 Nolu) tanmas ile rotalarn hepsinin 156 ekline dnmesi salanr. 4. 1234 ve 1324 Nolu rotalar: (3) Nolu departmanda bulunan matkaplardan birinin (2) Nolu sa atlyesine kaydrlmas ile 124 ekline dnrler. 5. 15956 Nolu rota: Isl ilemin darda yaptrlmas yerine makine atlyesindeki frnda yaplmas ile bu rota da 156 olur. 6. 3126 Nolu rota: Bu rotay izleyen paraya pres (3) ve kesme (1) departmanlarnda uygulanan ilemlerin sa atlyesindeki baz tezgahlarda yaplabilecei anlaldndan rota 26 eklinde basitletirilir. 7. Departmanlarn birletirilmesi : Hammadde deposundan datm yaplan malzemelerin yars ubuk kesme (1) departmanndan gemektedir. Yani (1) ikinci bir datm merkezi gibidir. Eer (1) hammadde deposuna bitiik bir yere getirilirse tek datm merkezi durumuna geileceinden tamalarn nemli ksm elimine edilmi olacaktr. g)Departmanlar aras akn dzenlenmesi: Yaplan basitletirmeden sonra meydana kan yeni rotalara gre i ak tekrar dzenlenir. rneimizde, basitletirmeler sonucu ortaya kan yeni ak diyagram (ekil:2.14.)te grlmektedir. 2)Departmanlarda Gruplama Fabrika ak analizi ile departmanlarn konumlar ve bunlarn her birindeki tezgahlar belirlendikten sonra, her departmann kendi iinde dzenlenmesi problemi ele alnr. Bunun iin nce departmanlarda ilem gren paralarn ve bunlar ileyen tezgahlarn uygun ekilde gruplandrlmas gerekir. Gruplama 7 aamada yaplr:

41

ekil 2.14 Fabrika ak analizi sonunda ortaya kan basitletirilmi i ak diyagram. ift izgili daireler o departmanda ilemle birlikte alt montajlarn da yapldn gstermektedir. 1)Rota kartlarnda ilemlerin yeniden numaralanmas: Fabrika ak analizinde yaplan basitletirmeler sonunda rota numaralarnn bir ksm deitiinden gzden geirilerek yeniden dzenleme yaplr. Departman ii gruplandrmada da ilemlere yeni rota numaralar verilir. Bunun iin, rota numaralarnn farkl bir departmana ait olan her ksmndaki ilemler 1den balayarak ayr ayr numaralanr. Ayn departmanda bulunan bir tezgah bir kereden fazla kullanlsa bile yine bir ilem numaras verilir. Yani ayn ilem bir makinada birka kez tekrarlansa bile yine tek numara ile tanmlanr. Markalama, muayne, apak alma gibi basit ve yardmc nitelikte olan ilemler numaralamaya dahil edilmez. Bylece analizin daha basitlemesi salanm olur.

42

2)Departman iindeki rotalarn gruplandrlmas. Her departmanda ayn ortay izleyen paralar vardr. Benzer rotalar gruplandrlrsa analiz daha kolaylar. Rota gruplamas yle yaplr: a)nce 1. lem iin ayn tezgahlar kullanan gruplar ayrlr. b)Bu gruplarn her biri 2. lem iin yine ayn tezgahlar kullanan gruplara ayrlr. c)Ayn ekilde son ileme kadar devam edilir.

ekil 2. 15 Departman ii ak analizinde rotalarn gruplandrlmas. (ekil:2.15.)teki diyagramda grlen gruplamann her kademesinde yalnz bir basamakl rakam kullanlmtr. Bir ilemde 9dan fazla tezgah kullanlmas halinde her kademe iin 2 basamak ayrlr. Gruplama ilemini kolaylatrmak amac ile kaytlar dzgn ekilde gsteren zel formlarn hazrlanmas yerinde olur. 3) paras-Tezgah gruplarnn bulunmas: Rota gruplama sonularndan yararlanarak her parann ilem grd tezgahlar veya her tezgahta ilenen paralar kolaylkla bulunur. ki yoldan biri ile bulunan sonular bir tabloya ilenir. Bundan sonraki problem tabloda

43

tesadfi olarak dalm bulunan iretleri gruplayabilmektir. Geliigzel yaplacak gruplama ar zaman kaybna neden olur. Sistematik aratrma metotlarnn kullanlmas yerinde olur. 4) yk ve tezgah kapasitelerinin datm:Ayn tezgahn kullanld grup says, elde mevcut tezgahlar ve i yk tezgah kapasitesi oranlar gz nne alnarak bir datm yaplr. Yeni kurulan bir fabrikada i ykleri iin tahmini deerler alnr. Gelecekteki deimeler dnlerek daima yedek kapasiteler braklmasnda fayda vardr. Yk ve tezgah datm pratikte umulduu kadar g problemler ortaya karmaz. Bunun birinci nedeni , birden fazla grupta bulunma olasl bulunan tezgahlarn , rnein matkap gibi , imalatlar tarafndan dk oranlarnda imal edilmeleri ve dolays ile ucuz olmalardr. kinci neden tezgahlarn pek ounun , ilerinde mevcut dzenler yardm ile nominal kapasitelerinin %10-20 kadar stne kabilmektedir. 5)Gruplamaya uymayan istisnalarn incelenmesi: Yaplan gruplamaya gre elde mevcut tezgahlar ( yk/kapasite) oranlar gz nne alnarak datldktan sonra , gruplarn hibirine katlamayan tezgahlarn durumu ele alnr. stisnalarn eliminasyonu iin bavurulacak yollar unlardr: (1) Bu tezgahlarn grd i grup iinde baka tezgahlara grdrlebiliyorsa rotalar deitirilir. (2) parasnn dizayn problem yaratan tezgahlara gerek gstermeyecek ekilde deitirilir. (3) Baz paralarn imalinden vazgeilerek dardan satn alnmalar kararlatrlr. 6)retim akna son eklin verilmesi ve kontrol: Btn analiz ilemleri tamamlandktan ve daha fazla basitletirme olana bulunmad anlaldktan sonra ortaya kan ak sistemine gre her grupta ilenen paralarn ve bunlar ileyen tezgahlarn spesifik listeleri hazrlanr. 3) Grup i Ak Analizleri(Hcre Tasarm) AAnn son kademesinde her grup iinde bulunan tezgahlarn arasndaki ak incelenir. Bunun sonunda tezgahlarn yerleri ve grubun yerletirme plan kesinlikle ortaya kar. Grup ii analizlerde esas kriter yine akan i miktardr. Bir problemde muhtemel ak tipleri mukayese edilirken iin , bir doru zerinde yerletirilen tezgahlar arasnda hareket ettii

44

dnlr. Bunun amac analizi basitletirmektir ve tezgahlarn gerek konumlar seilen ak tipine bal kalnmak art ile , bir doru zerinde bulunmayabilir. Aslnda en basit ak dorusal ak olduundan , yerletirmede ideal olan tezgahlar bir doru zerinde yerletirebilmektir. Pratikte bu ideale yaklalmaya allr. Baz hallerde gruptaki tezgahlar , her biri dorusal yerletirilmi kk gruplara blme olana bulunabilir.

ekil 2.16 Dorusal i ak tipleri : (a) Basit dorusal, (b) Alternatif giri ve kl, (c) ki hatta blnme, (d) ki hattn birletirilmesi, (e) Tezgah atlattrma, (f) Karmak dorusal ak. Baka bir arede bir ksm paralara tezgahlarn bazlarn atlattrma veya kullanma srasn deitirme sureti ile dorusal aka yaklamaktr. (ekil:2.16.)da i aknda dorusall korumak iin bavurulacak areler ematik olarak gsterilmitir. Grup ii yerletrime

45

dzeni genellikle karmak incelemelere gitmeden saptanabilir. Sipari retimi tipinde deiik iler yapan yerlerde tezgah konumlarnn i ak kriterlerine gre saptanmasnn pek anlam kalmaz. Bu gibi durumlarda tezgahlar, kk gruplar halinde ve hareket ekonomisi prensiplerine gre yerletirmek daha doru olur. (ekil:2.17.)de kk tezgah gruplarnn farkl yerletrime dzenleri grlmektedir. Bunlarn her birinin , i emniyeti, yer tassarrufu ve tama faktrleri asndan yararl ve sakncal yanlar vardr.

ekil 2.17 Sipari retiminde kk tezgah gruplarn yerletirme ekilleri : (a) Dorusal, (b) Eik, (c) Dairesel, (d) Dik a. Tezgah gruplarnn yerletririlmesinde yaplacak iler yle sralanabilir: 1. lemler yeniden numaralanr. Bu sefer daha nce hesaba katlmayan basit ve yardmc ilemlere de numara verilir.

46

2. Tezgah-ilem frekans tablosu kurulur. Her tezgahn her ilem iin ka kere kullanld ortaya karlr. 3. Tezgahlar nmerik veya alfabetik esasa gre kodlanr. 4. Grup ii i ak diyagram izilir. 5. Ilem rota numaralar bulunur ve analiz edilir. 6. Mmkn olan en basit ak sistemi tayin edilir. 7. I yk ve tezgah kapasitelerinin kontrol yaplr. Bu noktaya kadar yaptmz aklamalardan grlecei zere AA; nce bir btn olarak fabrikay , sonra departmanlar ve nihayet her departmandaki tezgah gruplarn ele alan, 3 aamal, geni kapsamal ve ayrntl bir analiz eklidir. beLirli bir karmaklk derecesinin stne kmamak amac ile rneklerimizde baz basitletirmeler yaptmz belirtmek yerinde olur. rnein , malzeme ak analizinde departmanlar arasnda gidip gelen paralarn sadece adetlerini gz nne aldk. Halbuki fabrikda i paralarnn eitli byklk ve arlkta olmalar ve tezgahlara deien frekanslarda gelmeleri olaandr. Dolays ile AA baz faktrlerin hesaba katlmas ile burada aklandndan ok daha karmak bir hal olabilir. 2.13.BR MONTAJ HATTI DENGELEME PROBLEM Srekli retim yapan sistemlerin yerletirme planlamasnda dengeleme problemi ile karlalr. zellikle montaj hatlarnda, ilem saysnn ok ve retim hznn yksek olmas nedeni ile i istasyonlar arasndaki ilem zaman farklar toplamnn minimum dzeyde olmas istenir. Daha nce (2.8.) de verilen rnekte en uygun i istasyonu saysnn nasl hesaplanaca gsterilmiti. Aadaki problemde minimum i istasyonu says yine ayn yoldan hesaplanacak, fakat ilemlerin gruplandrlmas iin daha sistematik bir yntem kullanlacaktr. Problem : eitli tiplerde bisiklet imal eden bir fabrikada belirli bir modele ait son montaj ilemlerinin dengelenmesi isteniyor. Yaplan lmler sonunda bulunan standart zamanlar aada verilmitir.

47

LEM A B C D E F G H I J K L M N O P R

LEMN TANIMI n ve arka tekerleklere lastik tak ve iir,(2x1,20) n atal gvdeye tak ve yata ayarla. didon ubuunu n atala yerletir didonu ubuuna monte et plastik tutamaklara yaptrcy sr ve didona tak n amurluu atala tak n mili tekerlee yerletir ve yata ayarla n tekerlei atala tak seleyi yuvasna yerletir sele takmn gvdeye monte et arka tekerlek frenini tak ve ayarla arka amurluu gvdeye monte et iki pedal ubuklarna vidala,(2x0,70) pedal gruplarn gvdeye monte et arka tekerlei gvdeye monte et inciri tak ve gerginlik kontrol yap tm bisikleti gzden geir,hatalar dzelt TOPLAM

Std.ZAMAN (dk/ad) 2,4 3,1 0,6 0,4 0,6 1,8 1,1 0,8 0,,30 0,4 6,1 2,3 1,4 1,4 1,8 2,2 4,6 31,3

ekil 2.18 Bisiklet montaj ilemlerinin pratik yoldan gruplandrlmas.48

Grlecei zere bir bisikletin montaj iin gerekli toplam standart zaman 31,30 dakikadr. Montaj hattnda istenen retim miktar saatte 9 bisiklet olarak belirlenmitir. Bu verilere gre ; (a) lemleri uygun biimde gruplayarak montaj hattn oluturan i istasyonlarn tespit ediniz. (b) stasyonlarn i yklerini, kayplar minimum olacak ekilde dengelemeye alnz. (c) istasyonlarnn yaknnda bir gnlk retime yetecek para bulunmas istendiine gre, gerekli alanlar hesaplayarak yerletirme dzenini kesin olarak belirleyiniz. zm : Bir bisikleti oluturan paracklar ve bulunduklar yerleri gz nne alarak montaj ilemlerini (ekil 2.18) deki krokide olduu gibi gruplandrmak mmkndr. Ancak bu tamamen pratik, tecrbeye veya gre dayanan bir yaklamdr. Deiik kombinasyonlarla varlan sonular karlatrmak ve kayplar en az olan semek gerekir. Byle bir zme sistematik aratrma ile daha ksa zamanda ulalabilir. Krokiden grlecei zere pratik zm montaj hattnn 6 istasyondan olumasn ngrmektedir. Bir adet bisiklet iin ayrlan sre, yani evrim zaman 60/9=6,67 dakikadr. Her istasyonun toplam sresi 6,67 den karlr ve bulunan deerler toplanrsa bisiklet bana kayp sre elde edilir. Buna gre bir nite mamul bana kayp sre 8,72 dakikadr. Bir saatte 9 bisiklet monte edildiinden, bu sre iindeki iilik kayb 8,72*9=78,48 dakika veya yaklak 1,3 adam-saattir. zmn sistematik yoldan aratrlmas iin nce ilemlerin ncelik sralarna gre akn daha iyi gsteren (ekil 2.19) daki diyagramn izilmesi yerinde olur. Diyagramda n ve arka tekerleklerin taklmas ilemleri ayr ayr A1 ve A2 ile gsterilmitir. Dikkat edilirse, bu ak diyagramnda herhangi bir gruplama yaplmamtr. Gruplamadan nce ilemlerin her birinin kendisinden nceki ve sonraki ilemleri ve srelerini belirten (Tablo 2.4) dzenlenir. Bu tablo gruplama iin yaplacak aratrmada kullanlacaktr. Bu ilemden nce herhangi bir ilem bulunmamas halinde ikinci stuna (-) iareti konur. Balangta ayn

49

iaretler sonraki kontrol stununa da konur. Byle (-) iareti tayan ilemler elverili olarak nitelenirler. Bundan sonra gruplama iin tablo zerinde u ilemler yaplr.

ekil 2.19 Bisiklet montaj ilemlerini ncelik srasna gre belirten ak diyagram.

1) Elverili ilemler arasndan en uzun sreli olan seilir.(K)2)

K seildiine gre, ondan bir sonraki ilem olan A2 elverili hale gelir. Bunu belirtmek iin kontrol stunundan A2 nin hizasna (-) iareti konur.

3) Yeni durumda, elverili ilemler arasndan, K ile evrim zaman C arasndaki fark kapatacak en uygun ilem seilir,(I)

50

4) I dan bir sonraki ilem J olduundan, kontrol stununda Jnin hizasna (-) iareti konur. 5) K ve I dan oluan grubun kmlatif ilem sresini C ye tamamlayan baka elverili ilem bulunmadndan I. stasyon dolmutur. 6) Yukardaki ilemler II.,III,...,ilh. stasyonlarn oluturulmas iin aynen tekrarlanr. BR NCEK BR SONRAK LEM SRES KONTROL LEM LEMLER LEM (ti) STUNU A1 G B 1,2 A2 K O 1,2 B A1 H 3,1 C D 0,6 D C H 0,4 E N Q 0,6 F L 1,8 G A1 1,1 H D,J,B P 0,8 I J 0,3 J I H 0,4 K A2 6,1 L F N 2,3 M N 1,4 N M,P,L E 1,4 O A2 P 1,8 P H,Q N 2,2 Q E Yok 4,6 Tablo 2.4 Montaj hattnn dengelenmesi iin gruplarn saptanmasnda kullanlan ve her ilemin kendisinden nceki ve sonraki ilemleri gsteren tablo. Bu ekilde saptanan gruplarn belirledii i istasyonlar ve kayp sreler (Tablo 2.5) te verilmitir. istasyonlarnn kmlatif ilem sreleri ile C arasndaki farklarn toplam 2,07 dakikadr. Bulunan bu zmn mmkn zmler iinde en iyisi olup olmadn yntemin teorisine inilmeden sylenemez. ok sayda ilemden oluan karmak bir montaj hattnn dengelenmesinde bu zm teknii iin dizayn edilmi bilgisayar programndan yararlanmak mmkndr. istasyonlar ierdii ilemler asndan belirlendikten sonra kesin yerletirme dzeni iin faaliyet ve depolama alanlarnn hesaplanmasna geilir. Ancak bunun iin ilemlerin yapl biimlerini, kullanlan aletleri ve paralarn byklklerini ayrntl olarak bilmek

51

arttr. Bu nedenle sadece problemin verilerine dayanarak alan hesaplamak kaba bir tahminden teye gidemez. STASYONU (k) I LEM SRE E1 C- E1 BO SRE (i) (E1) 6,1 K 6,1 0,57 6,4 0,27 I 0,3 0,27 1,8 II F 1,8 4,87 4,1 L 2,3 2,57 5,5 M 1,4 1,17 6,6 0,07 G 1,1 0,07 1,2 III A1 1,2 5,47 4,3 B 3,1 2,37 5,5 A2 1,2 1,17 6,1 C 0,6 0,57 6,5 0,17 D 0,4 0,17 1,8 IV O 1,8 4,87 2,2 J 0,4 4,47 3 H 0,8 3,67 5,2 P 2,2 1,47 6,6 0,07 N 1,4 0,07 0,6 V E 0,6 6,07 ,5,2 1,47 Q 4,6 1,47 Tablo 2.5 Montaj hattnn dengelenmesinde ilemlerin gruplanmas sonunda ortaya kan i istasyonlar. 2.14.YERLETRME PLANLAMASINDA KULLANILAN BR KONTROL LSTES RNE Fabrika dzenleme almalar sonulandrldktan sonra bir gzden geirme yaplmas arttr. Unutulan noktalar, ana amalara ve prensiplere aykr den durumlar varsa, yaplan ilerin bir kez de tm ile gzden geirilmesi yararl olabilir. Bylece uygulamaya geildilten sonra ortaya kacak hatalarn bir ksm nceden tespit edilip gereksiz masraflarn nne geilmi olur. Gzden geirmenin kolay yaplabilmesi iin nceden hazrlanm sorular ieren kontrol listelerinden yararlanmak yerinde olur. Bir kontrol listesi gruplar halinde dizilmi sorulardan oluur. almalarda alnan kararlar ve bulgular, sorularn cevaplar

52

aratrlrken kontrol edilir. Aada bu amala hazrlanm kontrol listesi rnei verilmitir.

1.Fabrika Alanndan Yararlanma Tezgahlar kullanan iiler iin yeterli alan ayrlm mdr? Tezgahlarn bakm ve tamiri iin gereken boluklar var mdr? Bir tezgahn yerinin deimesi sz konusu olduunda, skme ve tama dierlerinin almasn aksatmadan yaplabilir mi? Yardmc cihazlar ve aletlerin konulaca yerler ayrlm mdr? Tezgahta ilenecek olan ve ilenen paralar ve atlacak olan tala vs. malzemeyi muhafaza eden kaplar iin yer mevcut mudur? i tezgahn bulunduu alana kolay ve emniyetle girip kabiliyor mu? Tezgahlarla malzeme naklinin yapld alanlar arasnda emniyetli boluklar braklm mdr? i ile tezgah ve cihazlar arasnda, iinin verimini drecek derecede gereinden fazla boluk var mdr? 2.Tezgahn Bulunduu Yer Tezgahn bulunduu yer malzeme giri knn kolaylkla yaplmasn salyor mu? Tezgah, aydnlatmann miktar ve dorultusu bakmndan iyi bir konumda mdr? Tezgah, yakn evresinden gelebilecek ar grlt ve scaklk gibi etkilere veya tala sramas gibi tehlikelere kar korunmu mudur? Emniyetli uzaklkta mdr? Tezgah, evresinden dier tezgahlarn faaliyetlerini engellemeyecek veya geciktirmeyecek pozisyonda mdr? lemlerin sras bakmndan tezgah uygun bir yerde mi bulunmaktadr?

53

3.Yardmc Hizmetler Tezgahlar, sktrlm hava,gaz,elektrik vb. gibi kaynaklardan ek masraflar gerektirmeden faydalanabilecek yerlerde midir? iyi ve evresini korumak amacyla gerekli emniyet tedbirleri alnm mdr? Ara depolar malzeme kayplarna veya karmaasna engel olacak ekilde yerletirilmi midir? 4.Depolama Alanlar Takm dolaplar ve ara depo alanlar uygun yerlerde midir? iler, takm almak veya malzeme taman iin uzun mesafeler yrmek zorunda kalyorlar m? Ara depolar miktar kontrolunu kolaylatracak, tama miktarlarnn kolay almasn salayacak yerlerde midir? 5.Personel Servis Tesisleri Personel iin yeteri kadar soyunma odas, dolap,tuvalet,dinlenme yeri,kantin gibi servis tesisleri mevcut mudur? Servis tesislerine ulamak iin 100 m. Den fazla yol yrmek gerekiyor mu? lk yardm istasyonlar uygun yerlerde midir? Personelin su ime ve tuvalet gibi sk ihtiya duyabilecei yerler yeterli ve uygun yaknlkta mdr? Kontrol listesinde daha ayrntl konular kapsayan ok sayda soru yer alabilir. Kontrol listesi ile ortaya kan eksikliklerin tamamlanmas ve hatalarn dzeltilmesinden sonra uygulamaya geilir. Yerletirme yapldktan bir sre sonra ufak tefek aksaklklarn ortaya kmas normal saylmaldr. Bu tr aksaklklarn azl yaplan yerletirme plannn baarl olduunu gsterir.

54