of 22 /22
ACTA UNIVERSI TATIS LODZIENSIS FOLIA HISTORICA 63, 1998 Wojciech Ziomek UDZIAŁ PRZEDSIĘBIORSTW ŻYDOWSKICH W PRZEMYŚLE WŁÓKIENNICZYM ŁODZI W LATACH 1860-1914* Problem udziału Żydów w przemyśle włókienniczym Łodzi mimo dość bogatej literatury poruszającej zagadnienie uprzemysłowienia okręgu łódzkiego nie jest zbadany do końca. Brak monografii poświęconej Żydom łódzkim w okresie 1862-1914 powoduje, że nie mamy właściwego obrazu tej grupy narodowościowej i jej wpływu na to co działo się w Łodzi. Praca Filipa Friedmana analizuje zagadnienie tylko do 1863 r.1 Stefan Pytlas w swojej książce, obejmującej lata 1864-1914, porusza głównie zagadnienia związane z burżuazją łódzką. Omówienie działalności gospodarczej stanowi w tym przypadku część pracy poświęconej całemu przemysłowi łódzkiemu, zatem autor nie zajmuje się udziałem Żydów w przemyśle włókienniczym Łodzi2. Prace pozostałych współczesnych historyków: Kazimierza Badziaka, Ireneusza Ihnatowicza, Gryzeldy Missalowej, Wiesława Pusia, Józefa Śmiałowskiego zajmują się generalnie przemysłem i przyczynami jego rozwoju, wspominając tylko na marginesie o grupach narodowościowych3. W swoim artykule chciałbym zatem uzupełnić choć w części powstałą lukę i zanalizować * Artykuł prezentuje stan badań do 1995 r. W 1998 r. ukazała się praca W. Puś, Żydzi tv Łodzi w lalach zaborów 1793-1914, Łódź 1998, s. 270. 1 F. Friedman, Dzieje Żydów w Łodzi od początku osadnictwa do roku 1863, Łódź 1935. 2 S. P y t l a s , Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864-1914, Łódź 1994. 3 K.. B a d z ia k , Przemyśl włókienniczy Królestwa Polskiego w latach 1900-1918, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego”Ę [dalej - ZNUŁ], 1979, ser. 1, nr 60; Dzieje Żydów и> Łodzi 1820-1944, red. W. Puś, Łódź 1991; I. I h n a t o w i c z , Przemyśl łódzki 1860-1900, Wrocław 1965; G. M i ssał owa, Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego, Łódź 1975; W. Puś, Dzieje Łodzi przemysłowej, Łódź 1987; tenże, Przemysł Królestwa Polskiego w latach 1870-1914. Problemy struktury i koncentracji, Łódź 1984; tenże, Przemysł włókienniczy w Królestwie Polskim w latach 1870-1900. Zagadnienia struktury i dynamiki rozwoju, ZNUŁ, 1976, ser. 1, nr 5; J. Śmiałowski, Od narodzin do rozkwitu Łodzi przemysłowej, Łódź 1973.

ACTA UNIVERSI TATIS LODZIENSIS Wojciech Ziomek UDZIAŁ

Embed Size (px)

Text of ACTA UNIVERSI TATIS LODZIENSIS Wojciech Ziomek UDZIAŁ

  • A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S FOLIA HISTORICA 63, 1998

    Wojciech Ziomek

    UDZIA PRZEDSIBIORSTW YDOWSKICH W PRZEMYLE WKIENNICZYM ODZI

    W LATACH 1860-1914*

    Problem udziau ydw w przemyle wkienniczym odzi mimo do bogatej literatury poruszajcej zagadnienie uprzemysowienia okrgu dzkiego nie jest zbadany do koca. Brak monografii powiconej ydom dzkim w okresie 1862-1914 powoduje, e nie mamy waciwego obrazu tej grupy narodowociowej i jej wpywu na to co dziao si w odzi. Praca Filipa Friedmana analizuje zagadnienie tylko do 1863 r .1 Stefan Pytlas w swojej ksice, obejmujcej lata 1864-1914, porusza gwnie zagadnienia zwizane z buruazj dzk. Omwienie dziaalnoci gospodarczej stanowi w tym przypadku cz pracy powiconej caemu przemysowi dzkiemu, zatem autor nie zajmuje si udziaem ydw w przemyle wkienniczym odzi2. Prace pozostaych wspczesnych historykw: Kazimierza Badziaka, Ireneusza Ihnatowicza, Gryzeldy Missalowej, Wiesawa Pusia, Jzefa miaowskiego zajmuj si generalnie przemysem i przyczynami jego rozwoju, wspominajc tylko na marginesie o grupach narodowociowych3. W swoim artykule chciabym zatem uzupeni cho w czci powsta luk i zanalizowa

    * Artyku prezentuje stan bada do 1995 r. W 1998 r. ukazaa si praca W. P u , ydzi

    tv odzi w lalach zaborw 1793-1914, d 1998, s. 270.1 F. F r i e d m a n , Dzieje ydw w odzi od pocztku osadnictwa do roku 1863, d 1935.

    2 S. P y t l a s , dzka buruazja przemysowa w latach 1864-1914, d 1994.3 K.. B a d z i a k , Przem yl wkienniczy Krlestwa Polskiego w latach 1900-1918, Zeszyty

    Naukowe Uniwersytetu dzkiego [dalej - ZNU], 1979, ser. 1, nr 60; Dzieje ydw

    > odzi 1820-1944, red. W. P u , d 1991; I. I h n a t o w i c z , Przem yl dzki 1860-1900,

    Wrocaw 1965; G. M i s s a o w a , Studia nad powstaniem dzkiego okrgu przemysowego,

    d 1975; W. P u , Dzieje odzi przemysowej, d 1987; t e n e , Przem ys Krlestwa

    Polskiego w latach 1870-1914. Problemy struktury i koncentracji, d 1984; t e n e , Przemys

    wkienniczy w Krlestwie Polskim w latach 1870-1900. Zagadnienia struktury i dynamiki

    rozwoju, ZN U , 1976, ser. 1, nr 5; J. m i a o w s k i , Od narodzin do rozkwitu odzi

    przemysowej, d 1973.

  • wpyw, jaki wywarli przemysowcy ydowscy na rozwj wkiennictwa w najwikszym skupisku tego przemysu na ziemiach polskich.

    Rozwaajc problem udziau przedsibiorcw ydowskich w przemyle wkienniczym odzi naley podkreli, e na wzrost tego udziau oprcz takich czynnikw, jak: uwaszczenie chopw w 1864 r., korzystna polityka celna Rosji po 1877 r., powstanie kolei fabryczno-dzkiej w 1866 r., rozwj systemu kredytowego, olbrzymi wpyw miaa kwestia rwnouprawnienia ydw w Krlestwie Polskim. Sprawa ta, rozwizana w 1862 r. przez Aleksandra Wielopolskiego, rodzia jednak i pniej wiele dyskusji, spord ktrych najwaniejsza toczya si w latach 1885-18874 i ujawnia nadal obecny problem ydowski, co nie byo czym wyjtkowym w tym okresie dziejw Europy.

    W wieku XIX na wschodzie i zachodzie Europy sytuacja prawna ydw ksztatowaa si odmiennie. Na zachodzie, gdzie liberalizm sprzyja procesowi asymilacji, ydzi cieszyli si penym rwnouprawnieniem, natomiast w Europie Wschodniej i rodkowej, gdzie ludno ydowska bya przewanie uboga, zacofana i zamknita wewntrz wasnej wsplnoty, kwestia rwnouprawnienia pozostawaa otwarta. Rnice podkrela inny strj, jzyk, religia i obyczaj.

    W ostatnich dziesicioleciach XIX w. na Zachodzie powsta nowoczesny antysemityzm, ktry lansujc pseudonaukowe teorie mwice, i ydzi stanowi element szkodliwy i niebezpieczny dla spoeczestwa, stanowczo i ostro krytykowa ludno ydowsk. Obok uprzedze i rnic wyznaniowych przyczynami byy niewtpliwie take kwestie gospodarcze.

    We Francji pod koniec XIX w. rozgorzaa ostra walka ze spoecznoci ydowsk. Edouard Drum ont opublikowa w 1886 r. ksik Francja ydowska, w ktrej silnie atakowa ydw. W Niemczech robi to Heinrich von Treitschke i pastor Adolf Stoecker, w Austrii Karl Lueger i Georg Schnerer. Zatem sytuacja ludnoci ydowskiej tam take nie bya atwa. Jednoczenie na zachodzie Europy zrodzia si koncepcja tzw. terytorializmu proponujca przesiedlenie ydw w jedno miejsce, ktre staoby si ich pastwem. W 1896 r. ukazaa si ksika Der Judenstaat Teodora Herzla, dziennikarza i literata urodzonego na Wgrzech, mieszkajcego w Wiedniu. Postulowa on by miejscem tworzenia pastwa ydowskiego staa si Pales-tyna5. W rezultacie doprowadzio to do powstania tzw. Deklaracji Balfoura, ktra zapowiadaa utworzenie w Palestynie siedziby narodowej dla ydw.

    W Krlestwie Polskim, ktre stanowio cz Rosji, do 1862 r. nie przepro-wadzono rwnouprawnienia ludnoci ydowskiej. Nie posiadaa ona prawa do

    4 Dyskusj t dokadnie opisa A . E i s e n b a c h w ksikach: Emancypacja ydw na

    ziemiach polskich 1785-1870 na tle europejskim, Warszawa 1988 i Z dziejw ludnoci ydowskiej >v Polsce, Warszawa 1983. Problem ten omawiam w dalszej czci pracy, wzbogacajc jo artykuy z prasy dzkiej.

    5 J. P a j e w s k i , Historia powszechna 1871-1918, Warszawa 1967, s. 286-289.

  • gosowania, nabywania dbr na wasno, piastowania urzdw, bya po-zbawiona praw cywilnych, a take oboona specjalnymi opatami skarbo-wymi6. W 1809 r. wysiedlono ydw ze rdmiecia Warszawy oraz kilku innych miast, wyznaczajc im osobne dzielnice. Stao si to odtd praktyk i pocztkiem tworzenia tzw. rewirw ydowskich (w odzi taki rewir powsta w 1825 r.). W zwizku z tym cz ludnoci ydowskiej przyjmowaa chrzest asymilujc si, za co pacia zerwaniem z wasn wsplnot, a nowa chrze-cijaska nie zawsze j akceptowaa.

    W 1832 r. car Mikoaj I wprowadzi w Rosji manifestem tzw. poczesne obywatelstwo, dc do wyksztacenia wrd mieszczastwa uprzywilejowanej warstwy ludnoci. Poczesny obywatel by zwolniony od osobistych podatkw, suby wojskowej, kar cielesnych, mia czynne i bierne prawo wyborcze do wadz miejskich7. Poczesnym obywatelem mg zosta kupiec, przemysowiec, artysta, uczony itp., jednak wymagano odpowiedniego wyksztacenia i cenzusu majtkowego. Przywilej ten uzyskao w Krlestwie Polskim ok. 60 ydw (gwnie w latach 1840-1850)8. Brak penych praw obywatelskich uniemoliwia szersze inwestowanie kapitaw ydowskich w procesy produkcyjne ze wzgldu na brak pewnoci przejcia zysku i zwrotu zainwestowanego kapitau.

    O zmianie statusu prawnego ydw w Krlestwie Polskim zadecydoway reformy Aleksandra Wielopolskiego z 1862 r. Po objciu funkcji dyrektora Wydziau Sprawiedliwoci rozpocz on przygotowania majce na celu wprowadzenie ukazu o rwnouprawnieniu ludnoci ydowskiej. Miaa ona zneutralizowa ydw w obliczu nasilajcego si i radykalizujcego ruchu rewolucyjnego, a take stanowia - wraz z reform uwaszczeniow i owia-tow - kompleksowy program reform9.

    Wielopolski nie podziela pogldu liderw Towarzystwa Rolniczego, e to poprawa moralnego stanu i ucywilizowanie ydw moe im utorowa drog do rwnouprawnienia. By on przekonany, i przyznanie penych praw ludnoci ydowskiej zmieni j w dobrych obywateli kraju i bdzie nawet rdem odnowy caego spoeczestwa.

    Dziki zabiegom Aleksandra Wielopolskiego 5 czerwca 1862 r. car Aleksander II wyda ukaz o rwnouprawnieniu ydw, dotyczcy praw cywilnych10. Najistotniejsze byy artykuy 3 i 8. Artyku 3 gosi:

    W miastach wszelkich Krlestwa Polskiego ydzi nabywa mog na wasno pod jakim

    bd tytuem, domy i wszelkie inne nieruchomoci. Przeciwne temu ograniczenia, zakazy

    z postanowienia Krlewskiego z dnia 21 (31) lipca 1821 r. i innych wynikajce, uchylaj si11.

    6 S. K i e n i e w i c z , Historia Polski 1795-1918, Warszawa 1987, s. 43-44.

    I A. E i s e n b a c h , Emancypacja ydw..., s. 329-330.

    Tame, s. 230-231.

    9 Tame, s. 480-508.10 Dziennik Praw Krlestwa Polskiego [Warszawa] 1861/1862, t. 60, nr 180, s. 19-33.

    II Tame, s. 27-29.

  • Artyku 8 stopniowo likwidowa specjalne podatki naoone wczeniej na ydw, czym miaa si zaj Rada Administracyjna. W art. 2 uchylono ustaw o rewirach ydowskich, art. 7 zakazywa za spisywania dokumentw, takich jak: testamenty, umowy, ksigi rachunkowe, weksle w jzykach jidysz i hebrajskim. Prawa nadane ludnoci ydowskiej tym ukazem pozwalay tej grupie narodowociowej na peny udzia w yciu gospodarczym i kulturalnym Krlestwa Polskiego.

    Od tej pory ydzi mogli rozpocz inwestowanie swych kapitaw, zebranych wczeniej w handlu, w dziaalno produkcyjn. Zyskiwali bowiem pewno, e zainwestowany przez nich kapita bdzie pracowa z penym zabezpieczeniem prawnym. Ukaz z 5 czerwca 1862 r. umoliwia ydom wejcie do nowej klasy spoecznej, jak bya buruazja.

    Lata osiemdziesite XIX w. przyniosy ostr walk o przestrzeganie i utrzymanie praw ludnoci ydowskiej w Krlestwie Polskim. Wywizaa si ostra polemika prasowa, w ktrej zabray gos osobistoci ycia politycz-nego i ekonomicznego reprezentujce rne rodowiska. Pocztek dyskusji dao tymczasowe postanowienie cara Aleksandra III z 3 (5) maja 1882 r. Wprowadzao ono w Cesarstwie nowe ograniczenia dla ludnoci ydowskiej, szczeglnie w zakresie swobodnego osiedlania si w miastach i wsiach (tzw. stref osiedlenia) oraz nabywania na wasno i dzierawienia dbr ziemskich. Formalnie postanowienie to nie odnosio si do Krlestwa Polskiego. Jednake ujawniy si denia niektrych czonkw Komisji Pahlena12 oraz wyszych urzdnikw Ministerstwa Spraw Wewntrznych do unifikacji caego systemu prawnego dotyczcego ydw w Cesarstwie i Krlestwie. Chcia tego take warszawski gubernator Hurko, ktry przedoy w 1884 r. odpowiedni projekt i powtrzy jego gwne zaoenia w raporcie do cara w lutym 1885 r. Gubernator ocenia dziaalno ydw w kraju jako szkodliw i dlatego pragn rozcign moc ukazu rwnie na Krlestwo Polskie.

    Aby ustali, ktre z ogranicze obowizujcych ludno ydowsk w Cesarstwie od 1882 r. mona bdzie wprowadzi w Krlestwie, wadze centralne powoay na jesieni 1885 r. specjaln komisj, w skad ktrej wchodzili: jako przewodniczcy - tajny radca, hr. Wodzimierz Mentgen (prezes Dyrekcji Gwnej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego), Mikoaj Trochimowicz (starszy prezes Warszawskiej Izby Sdowej), K onstanty Boowski (prezes Warszawskiej Izby Skarbowej), Modest Minin (prezes Warszawskiej Izby Kontroli), Stiepan Hermanowicz (prezes Prokuratorii w Krlestwie Polskim), wicegubernator warszawski Julij Andriejew oraz

    12 A. E i s e n b a c h , Z dziejw ludnoci ydowskiej..., s. 254. Nazwa tej komisji pochodziaod nazwiska jej przewodniczcego Pahlena. Komisja miaa zbada prawa i przepisy obowizujce

    ludno ydowsk w Rosji.

  • Stanisaw Skaryski (radca Komitetu Towarzystwa Kredytowego Ziem-skiego)13. Zdecydowana wikszo czonkw Komisji reprezentowaa orientacj konserwatywno-ugodow, a zatem popieraa denia genera-gubernatora do rozszerzenia mocy ustawy z 1882 r. na tereny Krlestwa Polskiego. Zarysowaa si groba, e ludno ydowska w Krlestwie zostanie pozbawiona praw uzyskanych na mocy ustawy czerwcowej z 1862 r.

    W 1884 r. Jan Bloch, przedsibiorca, Finansista i ekonomista, przewidujc stanowisko ugodowcw, zapocztkowa szeroko zakrojon akcj, ktrej celem byo zebranie danych statystycznych o stanie liczbowym i rozmieszczeniu ludnoci ydowskiej. Gwnie chodzio o analiz dziaalnoci ydowskiej w handlu, przemyle i produkcji rzemielniczej. Bloch dysponowa od-powiednimi danymi, gdy mia dostp do archiww rnych wadz i urzdw. Rozszerzy on ju istniejce Biuro Statystyczne, ktrego kierownikiem zosta Jzef Kirszrot (prawnik i ekonomista). Biuro zebrao bogaty materia statystyczny z obszaru Krlestwa Polskiego14. Opierajc si na tym materiale Bloch wystpi z propozyq przedstawienia Komisji Pahlena uwag dotyczcych kwestii ydowskiej. W 1885 r. przygotowa memoria o prawach ludnoci ydowskiej. Ponadto Komitet Giedowy w Warszawie zwrci si do genera- -gubernatora z petycj, by zezwoli mu na zoenie wyjanie w tej sprawie. Po uzyskaniu zgody przedstawiciele Komitetu przeprowadzili wstpne rozmowy z Komisj rzdow. Nastpnie delegaci Komitetu Giedowego opracowali i 17 marca 1886 r. zoyli Komisji w Warszawie obszerny memoria, przedstawiajcy wczesne pooenie ydw w Krlestwie Polskim i wyja-niajcy zwizek, jak zachodzi midzy aktem rwnouprawnienia z czerwca 1862 r. a sytuacj w niektrych dziedzinach ycia gospodarczego kraju. Memoria zosta podpisany przez Jana Blocha i Henryka Natansona.

    Jak wynika z listu Aleksandra Kraushara do Jzefa Ignacego Kraszew-skiego z 2 sierpnia 1886 r. wspautorami memoriau byli: dr Ludwik Natanson, Kazimierz Natanson, Stanisaw Krzemiski i Aleksander Krau- shar15. W arto przytoczy fragment owego listu, w ktrym autor stwierdza:

    Zadanie byo trudne. Kazano nam da odpowied na zapytanie: jakie byy dobre, a jakie

    ze skutki rwnouprawnienia ydw? Naleao gwny nacisk pooy na skutki dodatnie.

    Ujemnych nie byo, a jednak dla formy naleao i o nich co powiedzie16.

    Memoria mia charakter cile poufny, by przeznaczony wycznie dla Komisji rzdowej i dlatego sporzdzono go w jzyku rosyjskim. Dokument

    13 Tame, s. 276.

    14 A. E i s e n b a c h , M ateriay do struktury i dziaalnoci gospodarczej ludnoci ydowskiejIV Krlestwie Polskim h> latach osiemdziesitych X IX wieku, Biuletyn IH 1959, nr 29, s. 72-111.

    15 Aleksander Kraushar do J. I. Kraszewskiego, Biuletyn IH 1979, nr 109, s. 73-75.16 Tame, s. 74.

  • jednak zosta ujawniony. Stanisaw Ostrowski, wsppracownik Niwy , otrzyma od Skaryskiego za zgod Mengdena kopi i opublikowa obszerne fragmenty wraz z komentarzem17.

    Ujawnienie memoriau przez Niw oraz komentarz wywoay zaart polemik prasow. Czasopismo to lansowao negatywny stereotyp ydw, traktujc ich jako element destrukcyjny. Rozproszeni po osadach i miastach ydzi wywierali zdaniem Niwy szkodliwy wpyw na ludno wiejsk

    i miejsk.

    To nie prawo, nie zwyczaje, nie uprzedzenia chrzecijan, ale wrodzony wstrt do pracy,

    zamiowanie ycia bezczynnego, brak poczucia obowizku i niskie instynkta moralne ograniczaj

    ich dziaanie18.

    W polemice Izraelita skary si, e ydowski rzemielnik, choby nawet skoczy szko rzemielnicz, mia trudnoci ze znalezieniem pracy19. Niwa tumaczya to niskim morale rzemielnika ydowskiego, ktry nigdy

    nie nauczy si zawodu,

    bo pojcia, ktre w niego wszczepiano w dziecistwie, bo skonnoci, ktrych nabra w domu

    rodzicielskim, atwo go sprowadzaj na dawn drog prniactwa, oszustwa i wyzysku20.

    W konkluzji Niwa podkrelia, e ukaz z czerwca 1862 r. zosta

    wydany przedwczenie:

    Smutne owoce praktycznie przynioso uprawnienie ydw. A dlaczego? Bo nowe prawo

    grzeszyo tym, e reform zaczto od gry, a nie od dou. Zrwnano ydw z chrzecijanami

    prawnie, a nie starano si przedtem zbliy ich jeli nie zrwna, moralnie21.

    Publikacja powysza stanowia poparcie stara o rozszerzenie ukazu z maja 1882 r. na tereny Krlestwa Polskiego. Poniewa wok ujawnionego dokumentu rozgorzaa ostra polemika prasowa, Henryk Natanson 24 czerwca 1886 r. przesa do redakcji kilku czasopism list, w ktrym stwierdzi, e opublikowany w Niwie tekst

    jest dowolnym zupenie zestawieniem pojedyczych ustpw memoriau, podanych nadto w tumaczeniu nader niedokadnym, odstpujcym w wielu punktach od oryginau, a tym

    samym przeinacza zupenie stanowisko i ducha streszczonego dokumentu22.

    17 Nie tdy droga. M emorial Warszawskiego Komitetu Giedowego w sprawie ydw,

    Niwa 1886, t. 29, s. 825-848.

    18 Tame, s. 846.

    19 Izraelita 1886, nr 31.20 Niwa 1886, t. 29, s. 839.

    21 Tame, s. 848.22 A. E i s e n b a c h , Z dziejw ludnoci ydowskiej..., s. 258-259.

  • Odpowiedzi na to powane oskarenie by artyku S. Godlewskiego pod tytuem Kwestia ydowska w wietle cyfr zestawionych na podstawie rde urzdowych23. Autor zestawia w nim pewne dane liczbowe dotyczce rnych dziedzin ycia gospodarczego i spoecznego (silnie zaakcentowa przestpczo) w taki sposb, by udowodni i mocno podkreli negatywny obraz ludnoci ydowskiej. Rwnie Chory w Sprawach biecych pitnuje ludno ydowsk, ktr jego zdaniem naley zmusi do cikiej pracy fizycznej, w ktrej by siy pasoytniczego ydowskiego proletariatu zuytkowa mona i trzeba 24. T propagand antysemick popara Rola redagowana przez Jana Jeleskiego. W kolejnych numerach tego pisma z lat 1886 i 1887 przewijaj si artykuy o wyranie antyydowskim charakterze. Naley w tym miejscu zwrci uwag na bardzo istotn rzecz. Ot ataki na ludno ydowsk dotycz proletariatu, a nie widocznej ju w latach osiemdziesitych buruazji ydowskiej, grupy, ktra wsptworzya przemys Krlestwa Polskiego, przez co tworzya pozytywny a wic niewy-godny dla zwolennikw rozszerzenia ustawy z 1882 r. obraz spoecznoci ydowskiej.

    W sierpniu 1886 r. Kraj (pismo modych konserwatystw) opublikowa artyku Ludwika Straszewicza pod tytuem Jeszcze sowo w sprawie memoriau Komitetu Giedowego, w ktrym autor skrytykowa postaw Niwy. Stwierdzi on, e ydzi stanowi siln podpor przemysu polskiego oraz, e ograniczeniei krpowanie ich w dziedzinie przemysu odbije si ujemnie na yciu gospodarczym Krlestwa Polskiego. Straszewicz pisa:

    Nie twierdzimy wcale, e jedyn dwigni przemysu s u nas ydzi, ale istotnie na rozwj ekonomiczny oni wpywaj bardzo, s czynnikiem pierwszej doniosoci. Poniewa w danej

    chwili innym czynnikom niebezpieczestwo nie grozi, wic Kom itet G iedowy nie mia obowizku, i nie powinien by innych porusza, lecz - co te zrobi - jak najjaskrawiej

    zaznaczy wane stanowisko ydw w naszym yciu ekonomicznym25.

    K raj wielokrotnie do tej polemiki wraca, w czym wspiera go Iz-raelita26.

    Jak zachowaa si w tej dyskusji prasa dzka? Ot w 1885 r. w tym miecie ydzi stanowili 23,4% oglnej liczby mieszkacw i ich liczba stale rosa (wykr. 1) tak, i w 1914 r. osigna 33,5% tej liczby. Osoby wyznania mojeszowego stanowiy zatem znaczn cz ludnoci odzi, zwaszcza gdy wemie si pod uwag, i d bya miastem wielonarodowo-ciowym.

    23 N iwa 1887, t. 31, s. 756-771.24 Tame, t. 32, s. 457-460.

    25 Kraj 1886, nr 29.26 Kraj 1887, nr 27, 31, 32, 34, 35, 37, 39, 47 oraz Izraelita 1887, nr 3, 4, 21, 23.

  • Wykres 1. Ludno ydowska w odzi w lalach 1870-1914 (w tys. osb)

    r d o : J. J a c z a k , Ludno odzi przemysowej 1820-1914, d 1982, s. 108-109, tab. 19

    Najpopularniejsz wwczas gazet dzk by Dziennik dzki . Do omawianej dyskusji wczy si przedrukiem artykuu Nie tdy droga. Memorial Warszawskiego Komitetu Giedowego w sprawie ydw z Niwy oraz artykuu Straszewicza27. Z powyszego wynika, e Dziennik dzki da doj do sowa obu stronom bez zajcia wasnego stanowiska. Wraenie to jest zudne, gdy midzy jedn a drug publikacj pojawi si artyku zatytuowany Z powodu memoriau warszawskiego Komitetu Giedowego w sprawie ydowskiej, ktry moe nie tyle bra w obron ydw, co stara si zachowa pewien obiektywizm2. Obszerne fragmenty dotyczyy proletariatu

    ydowskiego, ktrego

    olbrzymia wikszo skutkiem biedy zmuszona jest chwyta si rnych przypadkowych zaj,

    a niekiedy i przestpnych sposobw zdobywania rodkw do ycia.

    Dziennik dzki dostrzega take rol przedsibiorstw ydowskichi postulowa, by wanie one zatrudniay proletariat ydowski. Trzeba tu wspomnie, e niech do zatrudniania ydw wizaa si z pewnym stereotypem dotyczcym tej grupy narodowociowej; nie bez znaczenia bya tu sprawa religii, ktra zabraniaa pracy w sobot.

    Inne gazety dzkie nie zajy zdecydowanego stanowiska w rozgorzaej dyskusji zamieszczajc gwnie przedruki z innych czasopism.

    21 Dziennik dzki 1886, nr 148-151.

    28 Tame, nr 181-184.

  • Memorial zatytuowany Do Warszawskiej Komisji dla zbadania kwestii ydowskiej zosta w caoci opublikowany przez A. Eisenbacha29. Skada si on z wstpu oraz trzech rozdziaw odpowiadajcych na trzy pytania: jakie byy nastpstwa ukazu o ydach z 1862 r.?; jaki zwizek zachodzi midzy kwesti ydowsk a stanem handlu i przemysu?; jaki wpyw wywieraj na gied wpisy hipoteczne? Dla niniejszej pracy najistotniejszy jest rozdzia drugi. Bardzo ciekawe spostrzeenie dotyczy transportu:

    Dziki ich (ydw) wspzawodniczeniu przewz towarw jest taszy, a produkty przemysu

    zyskuj szerszy odbyt. Gwn waciwoci furmana-yda zalecajc go i zjednujc mu

    pierwszestwo w otrzymywaniu transportw, jest jego trzewo, stanowica rkojmi baczniejszego

    nadzoru nad towarem...30

    Autorzy memoriau silnie akcentuj kwesti przeciwwagi dla kapitau niemieckiego piszc:

    Kapitalici niemieccy [...] staraj si uywa wycznie zagranicznych majstrw i robotnikw.

    ywio ydowski jako miejscowy stanowi na tym polu jedyn przeciwwag [...] warstwy rodzime

    ludnoci krajowej dotychczas jeszcze mao s przygotowane do powanego wspdziaania...31

    Poruszaj take spraw dynamiki narodowoci ydowskiej w tworzeniu przemysu:

    ydzi za w cigu krtkiego czasu [...] rzucili si ywo do zakadania przedsibiorstw

    przemysowych i powodzenie ich w tym kierunku dotychczas cigle wzrasta32.

    Memoria wysoko ocenia udzia przedsibiorstw ydowskich w przemyle wkienniczym Krlestwa Polskiego, czego dowodem by dzki okrg przemysowy. Ostateczny wniosek memoriau oceniajcego udzia ydw w rozwoju kraju brzmia:

    ydzi w caym ydu ekonomicznym kraju naszego o tyle przodujce zajmuj stanowisko,

    o ile w ogle w stosunkach ekonomicznych naczelne miejsce przynaley kapitaowi oraz

    produkcyjnemu porednictwu pomidzy produkcj a zbytem. Jeeli wyobrazimy sobie cao

    funkcji ekonomicznych spoeczestwa jako skomplikowany i systematycznie zestawiony mechanizm, to w mechanizmie tym ydzi stanowi nie tylko jedn z najdzielniejszych spryn, lecz cae bardzo wane, skadowe czci33.

    Memoria, dyskusja prasowa oraz szeroki zakres dziaania rodowisk ekonomicznych sprawiy, e moc ukazu z 1882 r. nie zostaa rozcignita

    29 A. E i s e n b a c h , Z dziejw ludnoci ydowskiej..., s. 262-280.

    30 Tame, s. 273.31 Tame, s. 269.32 Tame, s. 278.

    33 Tame, s. 279.

  • na tereny Krlestwa Polskiego. Byl to olbrzymi sukces, dziki ktremu ydzi mogli kontynuowa wsptworzenie polskiego przemysu. Jednoczenie wiadczy to o silnej pozycji ydowskiej buruazji.

    Moe dziwi brak w tej dyskusji gosu polskich pozytywistw, ktrzy, stojc na stanowisku asymilacji, powinni jednak dostrzega potrzeb obrony przemysu ydowskiego jako przeciwwagi dla stale inwestujcej w Krlestwie ludnoci niemieckiej. Ani Praw da Aleksandra witochowskiego, ani Przegld Tygodniowy Adama Wilickiego nie bior udziau w tej wymianie zda, cho kwestia ydowska jest obecna na amach obu czasopism.

    Jak wida z przedstawionych wyej aspektw rwnouprawnienia, w drugiej poowie XIX w. w Krlestwie Polskim ludno ydowska miaa moliwo dziaania w yciu gospodarczym kraju. Chciabym zatem zastanowi si nad tym, jak wykorzystali to ydzi w odzi - najwikszym orodku przemysu wkienniczego w Krlestwie.

    W latach 1860-1862 udzia zakadw ydowskich w dzkim przemyle wkienniczym by niewielki i waha si od 1,1% oglnej liczby tzw. fabrykantw w roku 1860 do 1,8% w 1862 r. Wzrost tego udziau jest nieznaczny, w brany wenianej za nie wystpuje wcale (tab. 1). Trudno w tym miejscu o dokadn analiz tego stanu z powodu braku danycho wartoci produkcji i zatrudnieniu, tym bardziej i cz odnotowanych fabrykantw to waciciele pojedynczych warsztatw. Przyczyn tego stanu rzeczy byo to, e d w tym okresie dopiero tworzya omawian ga przemysu, a poza tym brak rwnouprawnienia ludnoci ydowskiej nie dawa pewnoci co do pracy i zwrotu kapitau zainwestowanego w procesie produkcyjnym, dlatego te ydzi gwnie zajmowali si handlem, gdzie zwrot kapitau wraz z zyskiem nastpuje znacznie szybciej.

    T a b e l a 1

    Udzia ydw w przemyle wkienniczym odzi w latach 1860-1862

    Rok

    Wyroby lniane i baweniane Wyroby weniane

    fabrykanci siy pomocnicze15 fabrykanci siy pomocniczeb

    ogemw tym ydzi

    ogemw tym ydzi

    ogemw tym

    ydziogem

    w tym

    ydzi

    1860 2 437 22 4 859 66 71 6 492 164

    1861 2 501 31 4 880 65 81 6 550 175

    1862 1 860 35 3 890 75 81 6 560 180

    Take samodzielni tkacze.b Chodzi tu o zatrudnienie, jednak trudno uy tego terminu bez zastrzee, gdy sam

    waciciel m g pracowa przy warsztacie.

    r d o : F. F r i e d m a n , Dzieje ydw w odzi od pocztku osadnictwa do roku 1863,

    d 1935, s. 239.

  • W 1864 r. liczba samodzielnych tkaczy ydowskich znacznie wzrosa (byo ich ponad 50)34. Spord najwikszych naley wymieni: Lewka Morgenszterna (37 warsztatw), Moka Wajchselfisza (34 warsztaty), Abrama Prussaka (33 warsztaty), Jakuba Cederbauma (30 warsztatw). Dwunastu posiadao od 29 do 20, a dziesiciu od 19 do 10 warsztatw.

    Luki w rdach nie pozwalaj na ustalenie wiarygodnej wartoci produkcji zakadw ydowskich i porwnania jej z danymi dotyczcymi caej odzi. Dopiero w 1867 r. na polecenie gubernatora piotrkowskiego I. S. Kachanowa przeprowadzono statystyczny spis przemysu wkien-niczego w guberni piotrkowskiej35. Spis ten dzieli zakady na trzy brane: bawenian, wenian i reszt. Dwie pierwsze podzielono jeszcze na tkalniei przdzalnie. Nastpnie imiennie podano spis zakadw z nazwiskiem waciciela, a take warto produkcji i zatrudnienie. Opisano te zakady odnotowujc miejscowo, rodzaj surowca i jego warto, liczb wacicieli, liczb warsztatw, produkt i jego warto, liczb zatrudnionych z podziaem na miejscowych i zamiejscowych oraz warto zakadw. Spis taki po-wtrzono w 1869 r. (rwnie na polecenie gubernatora piotrkowskiego I. S. Kachanowa).

    Korzystajc z wykazu (tab. 2) mona stwierdzi znaczcy udzia zakadw ydowskich w dzkim przemyle wkienniczym, wynoszcy 11,2% wartoci produkcji odzi, przy zatrudnieniu sigajcym 13,2%. Domen ydw w tym czasie bya brana mieszana, gdzie osignli bezwzgldn przewag sigajc 60,9% wartoci produkcji. Przdzalnie baweny byy domen Niemcw, nie wymienia si tu w ogle ydw. N a uwag zasuguje przdzalnia weny Abrama Prussaka. Jako jedyny zakad ydowski wy-produkowaa w 1867 r. przdz o wartoci ponad 17 tys. rb. s. co dao 13,6% wartoci produkcji odzi w tej brany36. ydowskie tkalnie weny wypracoway 11,8% wartoci produkcji odzi w tej gazi, zatrudniajc 17,1% osb w niej pracujcych. Do najwikszych spord dziaajcych tutaj firm ydowskich naleaa firma Beniamina Fiszmana z roczn wartoci produkcji 15 tys. rb., zatrudniajca 9 osb37. ydowskie tkalnie baweny osigny 13,1% wartoci produkcji, zatrudniajc 13,6% osb pracujcych w odzi w teje brany. Najwikszymi ydowskimi przedsibiorcami w 1867 r. na omawianym terenie byli bez wtpienia: Abram Prussak, Beniamin Fiszman, Izrael Rozenhorn, Icek Piotrkowski, Berek Mndlicher i Abram Friedman.

    34 F. F r i e d m a n , dz. cyt., s. 240.

    33 rda do historii przemysu wkienniczego okrgu dzkiego w X IX w., opr. M . B a n -

    d u r k a , M. K o o d z i e j c z a k , J. T r e l a , Warszawa 1966, s. 506-531.36 Tame, s. 508.

    31 Tame, s. 512.

  • T a b e l a 2

    Udzia zakadw ydowskich w dzkim przemyle wkienniczym w 1867 r.

    (w tys. rb. s.)

    Brane

    Warto produkcji Zatrudnienie

    odzizakadw

    ydowskich

    wskanik

    %odzi

    zakadw

    ydowskich

    wskanik

    %

    Przdzalnie:

    weny 125,6 17,1 13,6 55 11 10,0

    baweny 1 103,8 539

    Tkalnie:

    weny 196,0 23,2 11,8 140 24 17,1

    baweny 3 804,3 500,9 13,1 5 971 814 13,6

    Inne wkiennicze 89,5 54,6 60,9 73 50 68,4

    Ogem 5 318,8 595,8 11,2 6 778 899 13,2

    r d o : rda do historii przemysu wkienniczego okrgu dzkiego w X IX w., opr. M . B a n d u r k a , M. K o o d z i e j c z a k , J. T r e l a , Warszawa 1966, s. 506-531.

    Porwnujc procentow, ogln warto produkcji i zatrudnienia w odzi z danymi odnoszcymi si do zakadw ydowskich dostrzegamy pewn prawidowo. Ot wskanik zatrudnienia przewysza w nich wskanik wartoci produkcji, co oznacza, e zakady ydowskie zatrudniay wicej osb przy mniejszej produkcji, zatem ich zmechanizowanie byo w tym czasie gorsze ni w innych zakadach dzkiego przemysu wkienniczego.

    W 1869 r. przeprowadzono kolejny spis zakadw wkienniczych w gu-berni piotrkowskiej, z ktrego wynika, i w cigu dwch lat udzia przed-sibiorstw ydowskich w dzkim przemyle wkienniczym wzrs o prawie 2% i wynosi teraz 19,0% wartoci produkcji (tab. 3)38. W spisie nadal figuruje tylko jedna ydowska przdzalnia weny Abrama Prussaka z roczn wartoci produkcji 20 tys. rb. s., zatrudniajca 11 osb39. Na siedem tkalni weny w odzi dwie byy prowadzone przez ydw. Najwiksza, naleca do M arkusa Kohna zatrudniaa 30 osb. Roczna warto jej produkcji sigaa 100 tys. rb. s. Naleaa ona do wikszych zakadw, gdzie na zakup surowca przeznaczano sum 85 tys. rb. s., warto maszyn i urzdze wyceniono za na ponad 11 tys. rb. s. W innych tkalniach weny warto maszyn i urzdze nie przekraczaa 3,2 tys. rb. s.40 Przedsibiorstwo to charakteryzowao si bardzo wysok wydajnoci pracy (ponad 3 tys. rb. s. na 1 robotnika), ktra wynikaa ze zmechanizowania procesu produkcji.

    38 Tame, s. 542-563.

    39 Tame, s. 542.

    40 Tame, s. 552-553.

  • T a b e l a 3

    Udzia zakadw ydowskich w dzkim przemyle wkienniczym w 1869 r.

    (w tys. rb. s.)

    Warto produkcji Zatrudnienie

    Braneodzi

    zakadw

    ydowskich

    wskanik

    %odzi

    zakadw

    ydowskich

    wskanik

    %

    Przdzalnie:5,9weny 312,9 20,0 6,3 186 11

    baweny 1 395,9 262,5 18,8 1 091 404 37,0

    Tkalnie:

    weny 245,7 166,4 67,7 127 48 37,7

    baweny 3 822,5 643,3 16,8 4 283 549 12,8

    Inne wkiennicze 17,2 9,4 54,4 25 10 40,0

    Ogem 5 794,4 1 101,6 19,0 5 712 1 022 17,8

    r d o : Jak w tab. 2, s. 542-563.

    Dziki Kohnowi zakady ydowskie daway 67,7% wartoci produkcji w tkactwie weny, zatrudniajc 37,7% pracujcych w owej brany. Z powy-szego wida, i zakady ydowskie tego typu cechowaa wysoka mechanizacja, znacznie przewyszajca przecitn. Zupenie inaczej wyglda to w przdzal-nictwie baweny, gdzie w firmach ydowskich pracowao 37% zatrudnionych, a uzyskay tylko 18,8% wartoci produkcji. W tkalniach baweny ydzi zatrudniali 12,8% osb i wypracowali 16,8% wartoci produkcji. Do najbardziej liczcych si w tej brany naleeli: Dawid Goldman, Didia Kochaski, Mosiek Kamusiewicz i Icek Lubliski.

    Nie mamy dokadnych danych o zakadach ydowskich z innych bran przemysu wkienniczego, z wyjtkiem tego, i stanowiy one tu wikszo. Wan postaci jest figurujcy w spisie Kachanowa Samuel Czamaski, ktry by wacicielem zakadu wyrabiajcego wstki i tasiemki, z roczn wartoci produkcji wynoszc ponad 9 tys. rb. s., i zatrudnia 10 osb41.

    Na podkrelenie zasuguje fakt, i w 1869 r. oglny wskanik wartoci produkcji przedsibiorstw ydowskich wyranie przewysza wskanik za-trudnienia. Zatem w porwnaniu z 1867 r. nastpuje szybka mechanizacja procesu produkcji i poprawa organizacji pracy, znacznie przewyszajca przecitn w odzi.

    Przygldajc si rozwojowi przedsibiorstw ydowskich w dzkim przemy-le wkienniczym w latach szedziesitych XIX w., widzimy wyrany wzrost udziau wartoci produkcji i zatrudnienia tych zakadw w globalnej produkcji wkienniczej miasta. Lata przeomowe to okres tu po wprowa-

    41 Tame, s. 560-561.

  • dzeniu rwnouprawnienia, tj. 1862-1867. W tym czasie zakady ydowskie zaczynaj odgrywa coraz wiksz rol, a take rozpoczyna si ich szybka mechanizacja.

    W 1879 r. firmy ydowskie tworz ju wany element dzkiego wkien-nictwa, z 19,2% udziaem wartoci produkcji i 22,6% zatrudnieniem osb pracujcych w tej gazi przemysu (tab. 4). Czoowa pozycja przypada zakadom ydowskim w brany wenianej, gdzie osigny one 24,5% wartoci produkcji i 25,8% zatrudnionych. Potentatem tej brany byy wwczas: Szaja Rosenblatt, ktry wyprodukowa 15 tys. pudw przdzy zatrudniajc 186 osb i osign 700 tys. rb. s. wartoci produkcji42. Drugim co do znaczenia by inny yd Markus Silberstein, ktry przy zatrudnieniu 124 osb wyprodukowa przdzy za 120 tys. rb. s.43

    T a b e l a 4

    Udzia! zakadw ydowskich w przemyle wkienniczym odzi w 1879 r.(w tys. rb. s.)

    Brane

    Warto produkcji Zatrudnienie

    odzizakadw

    ydowskichwskanik

    %odzi

    zakadwydowskich

    wskanik

    %

    Bawena 18 463,3 3 493,7 18,9 8 918 1 844 20,6Wena 11 850,9 2 905,8 24,5 5 120 1 321 25,8Len, juta, konopie 264,7 60,0 22,6 307 85 27,6Jedwab 562,0 78,0 13,8 394 68 17,2Mieszany 3 810,7 192,0 5,0 288 87 30,2Ogem 34 951,6 6 729,5 19,2 15 027 3 405 22,6

    r d o : Ukazatiel fabrik i zawodow jewropiejskiej Rossii s Carstwom Polskim i Wielikim Kniaestwom Finlandzkim, opr. P. A. O r w , Petersburg 1881.

    W brany bawenianej przedsibiorstwa ydowskie uzyskay 18,9% wartoci produkcji zatrudniajc 20% osb. Najwikszym z nich by zakad Izraela Poznaskiego, ktrego przdzalnia zatrudniaa 426 osb i wytworzya przdz o wartoci 1,3 min rb. s., tkalnia za zatrudniajca 700 osb wyprodukowaa tkaniny o wartoci 1,5 min rb. s.44 Poznaski by bez wtpienia jednym z najwikszych przemysowcw odzi, ustpowa tylko Karolowi Scheiblerowi. Znaczniejsi ydzi tej brany w 1879 r. to: Samuel Rosen i Icek Wojdysawski.

    42 Ukazatiel fabrik i zawodow Jewropiejskoj Rossii s Carstwom Polskim i Wielikim

    Kniaestwom Finlandzkim, opr. P. A. O r w , Petersburg 1881, s. 583.43 Tame, s. 588.

    44 Tame, s. 593.

  • Przetwrstwo lnu, juty i konopi to brana sabo rozwinita w odzi. Zakady ydowskie daway tu 22,6% wartoci produkcji, zatrudniajc 27,6% pracownikw. Najwikszy zakad by prowadzony przez Goldbluma (roczna warto produkcji nie przekraczaa 6 tys. rb. s.) i zatrudnia 85 osb45. W brany jedwabnej warto produkcji zakadw ydowskich wyniosa 13,8%, zatrudnienie przekroczyo 17%. Najwikszy z nich prowadzi Samuel Czamaski zatrudniajc 52 osoby i osigajc 54 tys. rb. s. wartoci produkcji4*. Brana mieszana bya w 1879 r. marginalna, zakady ydowskie nie prze-kroczyy w jej ramach 5% wartoci produkcji.

    Zakady ydowskie wchodziy w lata osiemdziesite XIX w. z prawie 20% udziaem w wartoci produkcji dzkiego przemysu wkienniczego. By to imponujcy wzrost, zwaszcza gdy wemie si pod uwag to, i mogli oni inwestowa swe kapitay dopiero po 1862 r.

    W 1884 r. firmy ydowskie miay 22% udzia w wartoci produkcji odzi w przemyle wkienniczym zatrudniajc 25,1% pracujcych w tej gazi przemysu (tab. 5). Domen ydw staa si brana weniana, gdzie osignli 31,5% wartoci produkcji i zatrudniali 25,5% pracownikw. Potentatami byli tu nadal Szaja Rosenblatt i Markus Silberstein, a oprcz nich: Markus Kohn, J. Birnbaum, Abram Prussak, Chaim Bawat i Goldblum.

    T a b e l a 5

    Udzia zakadw ydowskich w przemyle wkienniczym odzi w 1884 r.

    (w tys. rb. s.)

    Brane

    Warto produkcji Zatrudnienie

    odzizakadw

    ydowskichwskanik

    %odzi

    zakadw

    ydowskich

    wskanik

    %

    Bawena 30 056,0 5 396,0 17,9 10 183 2 593 25,4

    Wena 13 969,0 4 412,0 31,5 5 929 1 516 25,5

    Len, juta, konopie 535,5 337

    Jedwab 695,0 85,0 12,2 720 100 13,8

    Mieszany 2 880,0 725,0 25,1 1 194 403 33,7

    Ogem 48 135,0 10 618,0 22,0 18 363 4 612 25,1

    r d o : Ukazatiel fabrik i zawodow jewropiejskiej Rossii i Carstwa Polskogo, opr.

    A. P. O r w , Petersburg 1887.

    Brana baweniana zostaa opanowana przez przemysowcw pochodzenia niemieckiego, jednak i tutaj udzia zakadw ydowskich jest duy sigajc 17,9% wartoci produkcji przy wskaniku zatrudnienia 25,4% robotnikw.

    45 Tame, s. 599.

    46 Tame, s. 598.

  • Najwikszym ydowskim przedsibiorc pozostaje w niej nadal I. Poznaski. W brany lniano-jutowo-konopnej statystyka nie notuje zakadw ydowskich. Brana jedwabna, w ktrej przedsibiorstwa ydowskie wypracoway 12,2% wartoci produkcji zatrudniajc 13,8% robotnikw, notuje niewielki wzrost w stosunku do 1879 r. Najwiksze tutaj zakady ydowskie to fabryka tasiemek i wstek S. Czamaskiego, zakady Izaaka Lotte i Dawida Rosentala. W brany mieszanej zakady ydowskie zajmoway znaczce miejsce z ponad 25% udziaem w wartoci produkcji. Do najwikszych naley tu zaliczy fabryki: Szlame Miejnika, Izaaka Anerbacha i Joela Cigelberga.

    W roku 1900 przedsibiorstwa ydowskie daway ju 45,9% wartoci produkcji wkienniczej odzi i zatrudniay 37,3% pracujcych w tej gazi przemysu (tab. 6).

    T a b e l a 6

    Udzia zakadw ydowskich w przemyle wkienniczym odzi w 1900 r.

    (w tys. rb. s.)

    Brane

    Warto produkcji Zatrudnienie

    odzizakadw

    ydowskichwskanik

    %odzi

    zakadwydowskich

    wskanik

    %

    Bawena 58 852 20 035 34,0 32 119 11 471 35,1

    Wena 44 534 18 453 41,4 19 646 8 419 42,8

    Len, juta, konopie*Jedwab 1 266 709 56,0 771 391 50,7

    M ieszany 5 224 1 245 23,8 3 631 720 19,8

    Ogem 109 856 50 442 45,9 56 167 21 001 37,3

    * Pominita z powodu niewielkiej roli. r d o : Spisok fabrik i zawodow jewropiejskoj Rossii, opr. W. E. W a r z a r , Petersburg 1903.

    Domen fabryk ydowskich nadal bya wena, wypracoway one 41% wartoci produkcji tej brany przy zatrudnieniu sigajcym 42,8% robotnikw. Do najwikszych trzeba tu zaliczy zakady Rabinowicza, Prussaka i Kohna. Brana baweniana rwnie zostaje powoli opanowana przez przedsibiorcw ydowskich, tak e w rezultacie, w 1900 r. 34% wartoci produkcji naley do nich. Najwiksi to Izrael Poznaski z roczn wartoci produkcji przekraczajc 12 min rb. s. i przebranowieni w latach osiemdziesitychi dziewidziesitych z weny: Szaja Rosenblatt (3,4 min rb. s.) oraz M arkus Silberstein (966 tys. rb. s. wartoci produkcji)47.

    47 Spisok fabrik i zawodow jewropiejskoj Rossi, opr. W. E. W a r z a r , Petersburg 1903,

    s. 28-30.

  • W brany jedwabnej zakady ydowskie uzyskay 56% wartoci produkcji, zatrudniajc ponad 50% osb pracujcych. Nadal gwn rol odgrywa tu Czamaski, ktry skupia w swoich zakadach pit cz caej wartoci produkcji tej brany w odzi, a trzeci cz wrd fabryk ydowskich. Brana mieszana to ponad 23% wartoci produkcji wypracowanej przez zakady ydowskie zatrudniajce ponad 19% robotnikw.

    W 1905 r. przedsibiorstwa ydowskie wyprodukoway towary za ponad 57 min rb. Byo to 38% wartoci produkcji przemysu wkienniczego odzi (tab. 7).

    T a b e l a 7

    Udzia zakadw ydowskich w przemyle wkienniczym odzi w 1905 r.

    (w tys. rb. s.)

    BraneWarto produkcji Zatrudnienie

    odzizakadw

    ydowskichwskanik

    %odzi

    zakadwydowskich

    wskanik

    %

    Bawena 67 419 22 200 32,9 31 099 11 614 37,3

    Wena 63 902 29 584 46,2 21 217 9 684 45,6

    Len, juta, konopie 485 275 56,7 133 78 45,6

    Jedwab 4 786 1 843 38,5 2 104 850 40,3

    Mieszany 11 784 3 824 32,4 8 340 2211 26,5

    Ogem 151 376 57 726 38,1 62 893 24 437 38,8

    r d o : Ksiga adresowa przemysu fabrycznego w Krlestwie Polskim, opr. L. J e z i o r a s k i , Warszawa 1906.

    ydowskie zakady baweniane daway 32% wartoci produkcji i zatrud-niay 37,3% pracownikw. Ponad 46% wartoci produkcji brany wenianej zostao wypracowane w zakadach ydowskich. Len, juta, konopie, sabo rozwinite w odzi, charakteryzoway si blisko 60% udziaem fabryk ydowskich. W brany mieszanej ydzi wytworzyli ponad 30% wartoci produkcji przy 26,5% zatrudnionych. W strukturze branowej dzkiego przemysu wkienniczego w 1905 r. wida coraz wikszy udzia firm ydowskich w porwnaniu z 1900 r.

    W 1910 r. udzia przedsibiorstw ydowskich zwikszy si do prawie 40% wartoci produkcji (tab. 8). Przedsibiorstwa te zatrudniay ponad 36% osb pracujcych w dzkim przemyle wkienniczym.

    W strukturze branowej najwikszy by udzia zakadw ydowskich w gazi wenianej (52% wartoci produkcji), a nastpnie bawenianej (ok. 30% wartoci produkcji). Brana lniano-jutowa-konopna, ktra dawaa 0,2% wartoci produkcji przemysu wkienniczego odzi w 40% bya skupiona w rkach przedsibiorcw ydowskich. W brany jedwabnej

  • zakady ydowskie osigny 29% wartoci produkcji. Podobnie wygldaa

    sytuacja w brany mieszanej.

    T a b e l a 8

    Udzia zakadw ydowskich w przemyle wkienniczym odzi w 1910 r.

    (w tys. rb. s.)

    Brane

    Warto produkcji Zatrudnienie

    odzizakadw

    ydowskich

    wskanik

    %odzi

    zakadw

    ydowskich

    wskanik

    %

    Bawena 86 661 25 905 30,1 37 028 11 014 29,7

    Wena 81 123 42 660 52,2 28 199 13 732 48,6

    Len, juta, konopie 500 200 40,0 150 75 50,0

    Jedwab 5 360 1 555 29,0 2 780 659 23,7

    Mieszany 18 099 5 996 33,1 7 539 2 202 29,2

    Ogem 191 743 76 316 39,8 75 696 27 682 36,5

    r d o : Przem yl fabryczny w Krlestwie Polskim, opr. A. R. S r o k a , Warszawa 1910.

    Przed I wojn wiatow udzia zakadw ydowskich w wartoci produkcji w odzi spad do 36,6%, czyli o prawie 3% w stosunku do 1910 r. W 1914 r. nie zaszy wiksze zmiany w strukturze branowej dzkiego przemysu wkienniczego (tab. 9). Jedynie w brany mieszanej udzia przedsibiorstw ydowskich spad o ponad 10% w stosunku do 1910 r.

    T a b e l a 9

    Udzia zakadw ydowskich w przemyle wkienniczym odzi w 1913 r.

    (w tys. rb. s.)

    Brane

    Warto produkcji Zatrudnienie

    odzizakadw

    ydowskich

    wskanik

    %odzi

    zakadwydowskich

    wskanik

    %

    Bawena 90 885 27 369 30,1 38 307 12 075 31,5

    Wena 90 180 43 032 47,7 26 580 11 549 43,4

    Len, juta, konopie 700 178

    Jedwab 4 155 1 170 28,1 2 523 520 20,6

    Mieszany 23 293 5 080 21,8 6 313 2 099 33,2

    Ogem 209 214 76 651 36,6 73 901 26 243 35,5

    r d o : Przem yl i handel Krlestwa Polskiego, opr. A. R. S r o k a , Warszawa 1914.

    Przy analizie przedstawionych danych liczbowych zwraca uwag stale rosncy udzia zakadw ydowskich, ktry w brany wenianej siga a

  • 50%, w bawenianej za ok. 35%. Wynika z tego, e w dwch najlepiej rozwinitych segmentach dzkiego przemysu wkienniczego przedsibiorcy ydowscy nie tylko dziaali, ale w duej czci je tworzyli.

    W 1867 r. warto produkcji zakadw ydowskich wynosia 595 tys. rb., w 1914 r. za ponad 76 min rb. wzrosa zatem 128 razy, podczas gdy warto produkcji w odzi w tym samym czasie zwikszya si 39 razy (tab. 10). Podobnie ksztatuje si sytuacja zatrudnienia. W latach 1867-1914 liczba osb pracujcych w fabrykach ydowskich wzrasta 29 razy, w odzi za tylko 10 razy. Zatem dynamika rozwoju wkienniczych zakadw ydowskich prawie trzykrotnie przewyszaa dynamik rozwoju oglnodz- kiego w tej gazi przemysu. Jednoczenie trzeba zauway, i tendencja ta zaczyna si ju w 1869 r. i trwa nieprzerwanie a do roku 1914. Nasuwa to wniosek, i przedsibiorstwa ydowskie szybko si mechanizoway,o czym wiadczy take porwnanie wartoci produkcji przypadajcej na jednego robotnika (tab. 11). W zakadach ydowskich tak mierzona wydajno wzrosa w okresie 1869-1914 4,4 raza, przecitna w odzi natomiast w analogicznym okresie 3,6 raza. Wzrost tak mierzonej wydajnoci pracy naley rwnie tumaczy sprawn jej organizacj.

    T a b e l a 10

    Porwnanie wskanikw dynamiki rozwoju wkiennictwa dzkiego i przedsibiorstw ydowskich w latach 1867-1914

    Warto produkcji (%) Zatrudnienie (%)Rok

    d zakady ydowskie d zakady ydowskie

    1867 100,0 100,0 100,0 100,0

    1869 109,8 184,8 84,2 113,6

    1879 657,1 1 129,3 221,7 378,7

    1884 905,3 1 782,1 270,9 513,0

    1900 2 065,7 8 466,2 828,6 2 336,0

    1905 2 846,4 9 688,8 927,8 2 718,2

    1910 3 605,5 12 808,9 1 116,7 3 079,1

    1914 3 934,0 12 865,2 1 090,3 2 919,1

    r d o : patrz tab. 2-9.

    Tez o zmechanizowaniu tych zakadw umacniaj dane dotyczce nowego wwczas wynalazku jakim bya elektryczno. W 1911 r. na 16 elektrowni fabrycznych 9 dziaao w zakadach ydowskich48. Dawao to moliwo wprowadzenia nocnej zmiany, co pwodowao bardziej efektywne wykorzystanie maszyn, a jednoczenie byo bezpieczniejsze. Wszystko to

    48 Przegld Techniczny 1914, nr 28, s. 381-382.

  • wiadczy o niesamowitej, wyjtkowej, wydawaoby si wrcz niemoliwej mobilnoci tej grupy narodowociowej.

    T a b e l a 11

    Porwnanie wydajnoci pracy w zakadach ydowskich

    z wydajnoci pracy caego dzkiego wkiennictwa w latach 1867-1914

    Rok

    Warto produkcji przypadajca na 1 robotnika

    d wskanik % zakady ydowskie wskanik %

    1867 784,72 100,0 662,80 100,0

    1869 1 014,43 129,2 1 077,94 162,6

    1879 2 325,92 296,4 1 976,35 298,1

    1884 2 621,30 334,0 2 302,25 347,3

    1900 1 956,12 249,2 2 401,88 362,3

    1905 2 406,99 306,7 2 362,23 356,4

    1910 2 533,26 322,2 2 756,88 415,9

    1914 2 831,04 360,7 2 920,83 440,6

    r d o : patrz tab. 2-9.

    Wykres 2 wyranie uwidacznia dynamik rozwoju wkiennictwa ydow-skiego, ktrego szczyt przypada midzy 1884 a 1900 rokiem. Jednoczenie mona stwierdzi, e lata wzrostu zakadw ydowskich pokrywaj si z okresem wzrostu caoci przemysu wkienniczego w odzi.

    Wykres 2. Udzia zakadw ydowskich w dzkim przemyle wkienniczym

    w latach 1867-1914 r d o : jak w tab. 2-9

  • Powysze stwierdzenia wiadcz wyranie, i dyskusja z lat 1885-1887 nie wpyna negatywnie na rozwj ydowskiego wkiennictwa w odzi. Rozwj ten z pewnoci mg stanowi argument dziaaczy ekonomicznych, na czele z Janem Blochem, w obronie rwnouprawnienia ydw w Krlestwie Polskim. I moe wanie ten argument odegra najistotniejsz rol?

    Przegldajc pras dzk mona wyodrbni dwa nurty oceniajce rnie ludno ydowsk. Pierwszy traktowa przedsibiorcw tej narodowoci na rwni z innymi wielkimi fabrykantami dzkimi, drugi natom iast, odnoszcy si do proletariatu ydowskiego, cenia go bardzo negatywnie.

    Najczciej pisano:

    Nie wiadomo, czy ydzi zdolni s oswobodzi si z odrbnoci, ktra zazwyczaj staje im na drodze i ktra wedug panujcego przekonania czy ich w izolowan, a rwnoczenie

    splecion mas bdc pastwem w pastwie40.

    Na podstawie literatury i rde naley stwierdzi, i zakady ydowskie mieciy si w pewnym standardzie dzkich zakadw wkienniczych50. Pace, warunki pracy, wypadki przy pracy, zatrudnianie dzieci itp., w przed-sibiorstwach ydowskich odpowiaday wczesnej normie.

    Istotne przy tej ocenie jest to, e wikszo przedsibiorcw ydowskich w trakcie tworzenia swych firm rezygnowaa z odrbnoci religijnej i kul-turowej asymilujc si w i tak bardzo pomieszanej spoecznoci odzi tego

    bujnego okresu.

    Wojciech Ziomek

    PARTICIPATION OF JEWISH FIRM S IN TEXTILE IN D U ST R Y OF D

    IN 1860-1914

    An issue concerning participation of Jewish firms in textile industry o f d has not been

    clearly explained till now. The rate o f participation o f Jewish firms is often regarded as smaller

    than German ones. There is no monography concerning Jews o f d in 1860-1914, which would enable us to broaden our knowledge o f that community and its importance for city history.

    Between 1885 and 1887 a serious press debates took place. On the one hand, legal acts, which were expected to limit rights o f Jews were demanded. On the other hand, Jews were supported by authors who showed their importance for economic development of the Kingdom of Poland.

    The rate o f participation o f Jewish firms in textile industry of d was small at first

    (about 11% o f total value o f production), but constantly increased and on the eve of the

    49 Rozwj 1905, nr 30.50 Archiwum Pastwowe w odzi, Zespl Starszego Inspektora Fabrycznego Guberni

    Piotrkowskiej, sygn. 1682, 1684, 2031, 2309, 2328, 2329, 3444.

  • X X th century exceeded 45%. To 1914 it was stabilized on a level o f 40% o f total value of production.

    Jewish factories were quickly mechanized and were regarded as the most up to date in

    d. Their dynamics o f economic growth considerably exceeded an average development of d industry.

    It must be said, Jewish industrialists played an important part in creating textile industry o f d, however, they were often discriminated. A s well they were supported by many Polish

    business activists and economists who appreciated their importance for economy o f the Kingdom of Poland.