of 22/22
ACTA UNI VERSITATIS LODZIENSIS Folia Histórica 78, 2005 Agnieszka Pawlak POLSKA I WĘGIERSKA DROGA DO DEMOKRACJI W PERSPEKTYWIE PORÓWNAWCZEJ Wydarzenia z 1989 r. w Polsce oraz ich polityczne, gospodarcze i społeczne następstwa przedstawia się i analizuje głównie z krajowej perspektywy, słusznie przy tym podkreślając, że to właśnie polska opozycja była prekur- sorem demokratyzacji w Europie Środkowej1. Stosunkowo rzadko porównuje się jednakże polskie doświadczenia z tego okresu z doświadczeniami innych krajów regionu. Powodem tego jest - często zakładana - niepowtarzalność historycznych doświadczeń poszczególnych środkowoeuropejskich krajów, uniemożliwiająca dokonywanie porównań, a tym bardziej wyciąganie miarodaj- nych wniosków. Jednak, czy takie założenie ma rzeczywiście mocne podstawy? Czy podobne geopolityczne położenie nie umożliwia przyjęcia perspektywy porównawczej w odniesieniu do rewolucji 1989 r.?2 Jeśli tak, to jak przedstawia 1 Chodzi tu o wyróżnione przez Samuela P. Huntingtona „fale demokratyzacji”, czyli sekwencje przekształceń niedemokratycznych systemów politycznych w demokratyczne systemy sprawowania władzy, zachodzących w określonym przedziale czasowym, których liczba przewyższa ilość zaistniałych w tym czasie przekształceń w przeciwnym kierunku. Huntington wyróżnił trzy długie fale demokratyzacji. Pierwsza miała miejsce w latach 1828-1926, druga - w latach 1943-1962, a trzecia rozpoczęła się w 1974 r., kiedy to nastąpił upadek dyktatury w Portugalii, a rok później w Hiszpanii. W trakcie trzeciej fali demokratyzacji rozpoczęła się również demokratyzacja Europy Środkowej - S. P. H u n t i n g t o n , Trzecia fala demokratyzacji, PWN, Warszawa 1995, s. 13-280. 2 Zwyczajowo historyczne procesy, zapoczątkowane w 1989 r., określa się jako rewolucję. Być może użycie tego terminu w tym kontekście wynika z jego nośności i atrakcyjności, a być może przemawiają ku temu istotne przesłanki teoretyczne. Ten problem nie został, jak dotąd, jednoznacznie rozstrzygnięty; stanowi płaszczyznę ścierania się różnych koncepcji i rozwiązań terminologicznych. T. Garton Ash uważa, na przykład, że najbardziej adekwatnym pojęciem w odniesieniu do wydarzeń z 1989 r. jest termin, „refolucja”, czyli swoiste połączenie reformy i rewolucji - G. Ash, Wiosna obywateli. Rewolucja 1989 widziana tv Warszawie, Budapeszcie, Berlinie i Pradze, Wydawnictwo Polonia, Londyn 1990, s. 9. Natomiast Charles Tilly twierdzi, że żadna koncepcja rewolucji nie jest wolna od pewnych trudności, ponieważ nie można uniknąć dokonania pewnych wyborów. Dlatego należy rozróżnić pomiędzy sytuacją rewolucyjną i następstwami rewolucyjnymi. Najistotniejsze rozbieżności dotyczące właściwej definicji

ACTA UNI VERSITATIS LODZIENSIS Agnieszka Pawlak POLSKA I

  • View
    218

  • Download
    3

Embed Size (px)

Text of ACTA UNI VERSITATIS LODZIENSIS Agnieszka Pawlak POLSKA I

  • A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I SFolia Histrica 78, 2005

    A g n ieszka P aw lak

    PO LSK A I W G IERSK A DROGA DO D E M O K R A C JI W PER SPEK TY W IE P O R W N A W C Z E J

    W ydarzenia z 1989 r. w Polsce oraz ich polityczne, gospodarcze i spoeczne nastpstw a przedstaw ia si i analizuje gwnie z krajowej perspektywy,

    susznie przy tym podkrelajc, e to wanie polska opozycja bya prekur-

    sorem dem okratyzacji w Europie rodkow ej1. Stosunkow o rzadko porwnuje si jednake polskie dowiadczenia z tego okresu z dow iadczeniam i innych

    krajw regionu. Powodem tego jest - czsto zakadana - niepow tarzalno

    historycznych dowiadcze poszczeglnych rodkow oeuropejskich krajw ,

    uniemoliwiajca dokonywanie porwna, a tym bardziej wyciganie m iarodaj-

    nych wnioskw. Jednak, czy takie zaoenie m a rzeczywicie m ocne podstawy?

    Czy podobne geopolityczne pooenie nie umoliwia przyjcia perspektywy

    porwnawczej w odniesieniu do rewolucji 1989 r.?2 Jeli tak, to jak przedstawia

    1 Chodzi tu o wyrnione przez Samuela P. Huntingtona fale demokratyzacji , czyli

    sekwencje przeksztace niedemokratycznych systemw politycznych w demokratyczne systemy sprawowania wadzy, zachodzcych w okrelonym przedziale czasowym , ktrych liczba

    przewysza ilo zaistniaych w tym czasie przeksztace w przeciwnym kierunku. Huntington

    wyrni trzy dugie fale demokratyzacji. Pierwsza miaa miejsce w latach 1828-1926, druga- w latach 1943-1962, a trzecia rozpocza si w 1974 r., kiedy to nastpi upadek dyktatury

    w Portugalii, a rok pniej w Hiszpanii. W trakcie trzeciej fali demokratyzacji rozpocza si

    rwnie demokratyzacja Europy rodkowej - S. P. H u n t i n g t o n , Trzecia fa la demokratyzacji,

    PW N, Warszawa 1995, s. 13-280.

    2 Zwyczajowo historyczne procesy, zapocztkowane w 1989 r., okrela si jako rewolucj.

    By moe uycie tego terminu w tym kontekcie wynika z jego nonoci i atrakcyjnoci, a by

    moe przemawiaj ku temu istotne przesanki teoretyczne. Ten problem nie zosta, jak dotd,

    jednoznacznie rozstrzygnity; stanowi paszczyzn cierania si rnych koncepcji i rozwiza

    terminologicznych. T. Garton Ash uwaa, na przykad, e najbardziej adekwatnym pojciem

    w odniesieniu do wydarze z 1989 r. jest termin, refolucja, czyli swoiste poczenie reformy i rewolucji - G. A s h , Wiosna obywateli. Rewolucja 1989 widziana tv Warszawie, Budapeszcie,

    Berlinie i Pradze, W ydawnictwo Polonia, Londyn 1990, s. 9. Natom iast Charles Tilly twierdzi,

    e adna koncepcja rewolucji nie jest wolna od pewnych trudnoci, poniewa nie mona unikn dokonania pewnych wyborw. Dlatego naley rozrni pomidzy sytuacj rewolucyjn

    i nastpstwami rewolucyjnymi. Najistotniejsze rozbienoci dotyczce waciwej definicji

  • si polska droga do dem okracji z takiego punktu widzenia? Zc wszystkich

    krajw , k t re w 1989 r. ogarna rewolucja, na szczegln uwag zasuguj, m oim zdaniem , take Wgry, ktre - tak jak Polska - s liderami tran s-

    formacji w Europie rodkowej, a w 1989 r. byy rwnie - cho w mniejszym

    stopniu ni Polska - inicjatorem przemian. W arto ju w tym miejscu

    podkreli pewien istotny zwizek midzy tymi pastw am i: to, co przez cay

    okres kom unizm u dziao si w Polsce, prdzej czy pniej znajdow ao swoje lustrzane odbicie w wydarzeniach na Wgrzech. Zaleno ta przybieraa

    rwnie czasem odw rotny charakter.

    Celem niniejszego artykuu jest spojrzenie na pow ojenn histori Polski

    - a zwaszcza na wydarzenia, ktre porednio lub bezporednio przyczyniy

    si do rozpoczcia dem okratycznych przem ian w 1989 r. - z nowej, szerszej perspektywy, z nieco odm iennego punktu widzenia. A naliza polskiej drogi

    do dem okracji w wietle wgierskich de dem okratyzacyjnych dostarczy

    by moe nie tylko nowych wnioskw teoretycznych, ale rwnie wyznaczy nowe cieki dalszych bada.

    Polska i W gry le w centrum Europy i podlegaj podobnym proce-som geopolitycznym , a zam ieszkujca je ludno jest w przewaajcej

    mierze jednorodna etnicznie i wyznaniowo. T ak wic - pom im o rnicy

    wielkoci przem iany w Polsce i na Wgrzech m og stanow i m ateria

    porwnawczy. Za przyjciem perspektywy porwnawczej przem aw iaj rw -

    nie dane historyczne. O bustronne kontakty zawsze byy liczne i zazwyczaj przyjazne. H istoryczn polsko-wgiersk przyja obrazuje znane powiedze-

    nie: Polak , W gier dwa bratanki - i do szabli, i do szklanki , ktre

    znajduje potwierdzenie w wielu faktach z dalszych i bliszych dziejw obu narodw .

    1. SPO ECZN A RECEPCJA KOM UNIZM U W POLSCE I NA W GRZECH: 1945-1956

    O KULCIE JEDNOSTKI I JEGO NASTPSTW ACH

    Po II wojnie wiatowej Polska i Wgry znalazy si, w wyniku porozu-mienia trzech m ocarstw - USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR - na konferencjach

    w Jacie, Poczdam ie i Teheranie, w radzieckiej strefie wpyww. O ba kraje

    stany przed podobnym zadaniem: zarw no Wgrzy, jak i Polacy musieli

    na nowo podj trud budowy pastwa, jednak tym razem wedug nowych,

    rewolucji znajduj si midzy tymi dwoma wymiarami - Ch. T i 11 y, Rewolucja i rebelia, [w:]

    Wadza i spoeczestwo, red. J. Szczupaczyski, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

    1995, s. 234. Zgodnie z koncepcj wydarzenia z 1989 r. byy rewolucj, z uwagi na swe rewolucyjne w istocie nastpstwa.

  • Polska i wgierska droga do demokracji... 153

    kom unistycznych w zorcw 3. R nica tkw ia w punkcie wyjcia: Polska

    naleaa bowiem do grupy krajw zwyciskich, W gry do pokonanych. Jednak koniec wojny zarw no dla Polski, jak i dla Wgier by kocem

    pewnej epoki (dla Polski bya to ostateczna klska dem okracji parlam entarnej a dla W gier - koniec wsppracy z faszystami) i pocztek nowej (budow a

    kom unistycznego pastw a pod radzieckim protektoratem ).Polskie, pow ojenne perspektyw y byy odm ienne ni wgierskie. Po

    szeciu latach niemieckiej okupacji Polacy odzyskali swoj ojczyzn, cho

    w zmienionych granicach pastw ow ych4. Tymczasowy Rzd Jednoci N a-

    rodowej (TR JN ), po styczniowych wyborach 1947 r., w ktrych zdecydowane

    zwycistwo (80,1% gosw) odnis Blok Dem okratyczny (PPR i sojusznicy),

    przeksztaci si w stay rzd z premierem J. Cyrankiewiczem i wicepremierem W. G om uk na czele. Prezydentem zosta B. Bierut. R ozpocza si

    odbudow a pastw a ze zniszcze wojennych i pojawiy si pierwsze rysy: zniszczenie PSL i wygnanie S. M ikoajczyka z k ra ju s, bru talna rozpraw a

    SB z polskim podziemiem. Zaleno od Zwizku Radzieckiego, ktrej

    potwierdzeniem bya obecno w Polsce m arszaka K . Rokossowskiego

    w roli m inistra obrony, coraz wyraniej docieraa do polskiego spoeczestwa.

    W krtce jedyn legaln parti bya PZPR , a tych, ktrzy wystpowali przed

    szereg, oskarano o prawicowe odchylenie i posyano do wizie. Ofiar

    3 Zdaniem historyka Jerzego Holzera komunistyczna taktyka przejmowania wadzy w krajach Europy rodkowo-W schodniej miaa pewne ustalone reguy i dlatego przebiegaa do sprawnie

    i bez wikszych zakce. Tc zasady to przede wszystkim: walka z faszystami; tworzenie

    rnego rodzaju frontw czy blokw", do ktrych byy przyczane sterowane przez komunistw partie i organizacje zawodowe; partie, ktre nie chciay przystpi do takiego

    bloku likwidowano, oskarajc o kolaboracj z Niemcami, szpiegostwo lub dywersj; tak

    samo koczy si przejciowy sojusz komunistw z socjalistami lub socjaldemokratami, ktrych po pewnym czasie eliminowano z partyjnych kierownictw - J. H o l z e r , Komunizm europejski.

    Dzieje ruchu politycznego i systemu wadzy, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2000, s. 60-71.

    4 Polska utracia blisko poow swojego przedwojennego terytorium - 178 000 kmJ, w tym

    - dwa wane z historycznego punktu widzenia miasta - W ilno i Lww. W zamian zyskaa

    101 200 km 2 powierzchni o przemysowym (lsk) i rolniczym (Warmia, Mazury, Pomorze

    i Ziemia Lubuska) charakterze wraz z wybrzeem (500 km2) oraz dwom a duymi miastami

    portowymi - Gdaskiem i Szczecinom. Bezporedni konsekwencj tak znacznego przesunicia

    granic bya masowa migracja ludnoci ze Wschodu na Zachd. Rwnolegle trwaa rwnie

    migracja ze wsi do miast, ktra obja 1,5 mn osb - P. B u h l e r Polska droga do wolnoci

    1939-1995, W ydawnictwo Akademickie Dialog , Warszawa 1999, s. 142-146.5 Po wyborach 1947 r. nasili si terror w stosunku do PSL. Wielu czonkw tego

    ugrupowania postawiono przed sdem wojskowym. S. M ikoajczykowi udao si uciec z kraju.

    Potajemnie wyjechali rwnie inni wybitni dziaacze PSL - Kazimierz Bagiski i Stefan

    Korboski. Zdziesitkowane PSL poczono pod dyktando PPR ze Stronnictwem Ludowym.

    W grudniu 1948 r. odby si w Warszawie kongres, na ktrym nastpio zjednoczenie PPR

    i PPS pod szyldem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), w myl zasady nakazujcej monopolizacj wadzy w rkach komunistw.

  • partyjnych czystek pad m. in. W. G om uka - pniejszy b o h a te r Czerwca

    1956 r. W gospodarce przyjto plan trzyletni a nastpnie take szecioletni. K onstytucja z 1952 r .e i kolejne wybory (1952) utrwaliy nowy stan rzeczy.

    Polska R zeczpospolita Ludow a na prawie 50 lat staa si faktem.N atom iast Wgrzy po 1945 r. zdoali wprawdzie utrzym a swoje pastwo,

    ale w bardzo okrojonej form ie7. Do szybko uporano si z wojennymi

    rachunkam i, by zacz organizow a nowe pastw o wgierskie. Gwnym budow niczym kom unistycznych Wgier by M atyas R akosi - najlepszy

    wgierski ucze S talina 8, a narzdziem jego dziaania bya W gierska

    Partia K om unistyczna (W PK). W szystko toczyo si prawie tak sam o jak w Polsce, cho wgierscy komunici potrzebowali wicej czasu na zdobycie

    absolutnej wadzy. W gierska Partia Komunistyczna bya zapewne najsabsz parti kom unistyczn w tej czci kontynentu. Komunici wgierscy zdobywali

    wadz powoli, drobnym i krokam i. M atyas R akosi [...] nazwa t m etod

    taktyk salam i - ten rodzaj wdliny kroi si na bardzo cienkie plasterki. [...] Powoli, lecz systematycznie opanow ali policj, wojsko, gospodark,

    adm inistracj, skutecznie eliminujc politycznych przeciwnikw, rozbijajc opozycyjne partie m etod odryw ania frakcji 9. O dbudow a pastw a ze

    zniszcze wojennych sza w parze z umacnianiem wadzy w rkach kom unis-

    tw. W 1948 r. W PK przeksztacia si W PP (W gierska P artia Pracujcych)- odtd jedyn legaln parti w caym pastw ie10. Wgry - podobnie jak

    6 W 1952 r. Sejm uchwali! now konstytucj. Pozostae demokracje ludowe miay jukonstytucje, take Wgry od 1948 r. W nowej ustawie zasadniczej instytucja prezydenta zostaa

    zastpiona przez Rad Pastwa (skadajc si z dziewiciu czonkw, przewodniczcego,

    czterech zastpcw i sekretarza), ktr powoywa ze swojego grona Sejm. W praktyce Rada Pastwa bya autonomiczn jednostk o szerokich kompetencjach; sprawowaa rzeczywist

    wadz w pastwie, powoywaa i odwoywaa rzd, ktrego funkcja zostaa zredukowana do

    administrowania pastwem. Przy zachowaniu [...] form demokratycznych konstytucja staa si pust deklaracj coraz bardziej umacniajcego si systemu totalitarnego, tzn. systemu, w ktrym

    wadza stara si kontrolowa i okrela wszystkie dziedziny ycia spoeczestwa, sprowadzajc

    je do biernego elementu procesu przemian, trzymanego poza tym w strachu przez rozbudowany aparat policyjny (Topolski 1998: 180).

    1 W myl podpisanego 20 stycznia 1945 r. ukadu rozejmowego Wgry zobowizay si

    do: rezygnacji z terytoriw zajtych po 1937 r. (co stanowio okoo 2/3 terytorium), wypacenia

    reparacji wojennych na rzecz ZSRR (200 min doi.), Jugosawii (100 min doi.) i Czechosowacji,

    ukarania przestpcw wojennych, utrzymania porzdku wewntrznego i utrzymania wojsk

    okupacyjnych - J. K o c h a n o w s k i , Wgry. O d ugody do ugody. 1867-1990, Wydawnictwo Trio, Warszawa 1997, s. 114.

    8 J. T i s c h l er, I do szabli..., Ludowa Spdzielnia Wydawnicza, Warszawa 2001, s. 20.

    9 J. K o c h a n o w s k i , op. cit., s. 114-115.

    10 12 czerwca 1948 r. WPK i Partia Socjaldemokratyczna poczyy si pod wsplnym

    szyldem Wgierskiej Partii Pracujcych, ktrej przewodniczcym zosta socjaldemokrata

    - Arpad Szakastis - a sekretarzem generalnym - Rakosi. Przed wyborami 1949 r. wszystkie

    opozycyjne partie zjednoczono w ramach Wgierskiego Ludowego Frontu Niepodlegociowego,

    ale ju po wyborach ulegy one samo rozwizaniu. N a wgierskiej scenie politycznej

  • Polska i wgierska droga do demokracji. 155

    Polska - stay si na dugi czas republik ludow. Rwnie pniejsi

    wgierscy bohaterow ie 1956 r. - Im re Nagy i Janos K ad ar - stali si, podobnie jak W adysaw G om uka w Polsce, ofiaram i w ew ntrzpartyjnych

    czystek. W gospodarce zrealizowano plan trzyletni (1947-1949), by rozpocz realizacj, jeszcze am bitniejszego, planu picioletniego (1949).

    W szystko wskazywao na to, e kom unistyczne dyk tatu ry zadom owiy

    si w Polsce i na Wgrzech na dobre. Jednak w 1953 r. zm ar wszechwadny Jzef Stalin. N a najwyszych szczeblach wadzy rozpoczy si przegrupowania.

    Komunistyczne partie przeszy pierwszy sprawdzian swojej trwaoci i spjnoci. W Polsce nastpiy wydarzenia, ktre nie zostay przewidziane w adnym kom unistycznym scenariuszu. Rozpocz si pierwszy m asow y protest. Po

    raz pierwszy polskie spoeczestwo tak otwarcie sprzeciwio si komunistycznej wadzy. N astpi niekontrolow any, spontaniczny wybuch. N asta czerwiec

    1956 r. N iedugo potem take na Wgrzech nastpia gw atow na erupcja spoecznego niezadowolenia, spotgowana fataln sytuacj cywilizacyjn k ra ju 11. Im re N agy - k trem u R akosi (po tym ja k M oskw a ogosia

    w 1953 r. nowy ku rs ) powierzy funkcj prem iera, gdy nie ciya na nim odpowiedzialno za stalinowskie czystki - sta si symbolem niezbdnych przemian. Jednak to , co w Polsce zakoczyo si przegrupow aniem wadzy, na W grzech spowodowao krw aw rewolucj.

    Polski Czerwiec 1956 r. zacz si, tak naprawd, duo wczeniej. Pierwsze

    sym ptom y m ona byo dostrzec ju w 1954 r., gdy na II Zjedzie PZPR zaczto wyciga wnioski ze zm ian zachodzcych w ZSR R i krajach satelickich. Jednak pierwsze pow ane kontrow ersje, co do nowej linii dziaania, pojawiy si dopiero na III Plenum K C PZPR (1955), na ktrym podjto trzy uchway potpiajce daw n polityk B ieruta12. Ferm ent odnowy

    nie ograniczy si jedynie do partii, ale stopniow o obejm ow a cae spoecze-stwo. Polska przeywaa wwczas prawdziw rewolucj m oraln. Samo

    pozostaa jedynie WPP, ktra przystpia do oczyszczania swoich szeregw. W ydalono okoo

    300 tys. czonkw, wrd ktrych najwyszym rang funkcjonariuszom wytoczono procesy;

    a im wysze stanowisko piastowa aresztowany, tym bardziej publiczny by jego proces, ibidem, s. 130.

    11 Wgierskie wadze upastwowiy wszystkie wiksze zakady i fabryki oraz zlikwidoway

    drobne rzemioso. Tymczasem przemys ciki (na korzy ktrego zm odyfikowano plan

    trzyletni) pochania] znacznie wicej rodkw ni pierwotnie zakadano, nawet te przeznaczone na konsumpcj. W wyniku tych posuni poziom ycia ludnoci znacznie si obniy. Robotnicy

    byli jednak pozbawieni prawa do strajku, a wszelkie prby powstrzymywania si od pracy

    uznawano za sabota i karano mierci. W 1953 r. sytuacja gospodarcza na Wgrzech bya wrcz katastrofalna (ibidem, s. 141-142).

    12 W pierwszej uchwale krytykowano koncentracj wadzy i autokratyczny styl kierowania

    parti przez jej I sekretarza. W drugiej postulowano wzmocnienie kontroli partii nad dziaalnoci

    organw bezpieczestwa, a w trzeciej nawoywano do wikszej elastycznoci w gospodarce (P. B u h l e r , op. cii., s. 268-271).

  • oczyszczajce zebrania miay miejsce w praktycznie wszystkich zakadach

    pracy. Z dyskusji i ktni wyania si przeraajcy obraz kraju, rzdzo-nego przez ksiycow ekonom i i przez now klas wacicieli Polski, zapis krzywd i niesprawiedliwoci [...]. Z aam aa si doktryna, zaam aa si

    polityka, bo wszystko, co je okrelao, zostao podm yte rewelacjami pyn-cymi w prost z X X Zjazdu K C K PZ R , czyli z centralnego m iejsca caego

    system u13.Symbolicznym miejscem wydarze z 1956 r. sta si Pozna. W tamtejszych

    zakadach im ienia Stalina od koca 1955 r. istnia spr midzy robotnikam i

    a dyrekcj. 28 czerwca o 6.30 rano robotnicy, zam iast pj po nocnej zmianie do dom w , wyamali bram y i wyszli w pochodzie na ul. D ziery-

    skiego. Doczyli do nich koledzy, ktrzy przybyli na kolejn zmian oraz zaogi innych przedsibiorstw . W krtce w centrum m iasta zebra si kil-kunastotysiczny tum dem onstrantw . T ak zacz si czarny czw artek ,

    jeden z wielu tragicznych dni PRL-u. M anifestacja krzywdy przemienia si szybko w wybuch nienawici. N a transparentach pojawiy si dania:

    chleba i wolnoci , precz z Ruskim i , precz z czerwon buruazj . piewano R o t , Boe co Polsk i hymn narodow y. Bunt poznaskich robotnikw zosta krwawo stum iony przez w adze14.

    Rewolta poznaskich robotnikw odegraa pierwszoplanow rol w ukrytej walce o wadz, k t ra toczya si w partii. Po w ypadkach w Poznaniu

    wadza i jej ap ara t przeyy szok, cho na zewntrz nadal dem onstrow ano

    pewno siebie15. N a fali czerwcowych rozruchw powrci do wadzy W adysaw G om uka, tym razem jako bohater i zbaw ca narodu. D la

    szeregowych czonkw partii by wybawc, czowiekiem chwili, dla niekomunis- tw (czyli wikszoci spoeczestwa) by zem o wiele mniejszym ni frakcja Bieruta i M inca, rzdzca Polsk od 1945 ro k u 16. W ygoszone na VIII

    Plenum przem wienie I sekretarza partii byo najbardziej czytanym tekstem

    13 W. W a d y k a , Robotnicy wyszli na ulic, Polityka 2001, nr 26, s. 69.

    14 Wedug oficjalnych danych liczba zabitych wyniosa 55 osb, ale zachodnie szacunki

    byy 3 -4 razy wysze. Jedn z pierwszych ofiar by trzynastoletni Romek Strzakowski, ktry

    kroczy na czele manifestacji, niosc biao-czerwon flag; sta si bohaterem i mczennikiem

    narodowym, a jego nazwisko nosi obecnie jedna z poznaskich ulic. Ponadto w zamieszkach

    zostao rannych 300, a 33 osoby aresztowano (P. B u h l e r , op. cit., s 287-292).ls W partii pojawiy si dwa sposoby wyjcia z zaistniaego kryzysu, wok ktrych

    zorganizoway si dwa nurty, reprezentujce rne podejcia do komunizmu - dogmatycy

    i rewizjonici. Wedug dogmatykw naleao podtrzyma twarde zasady marksizmu-leninizmu, a za bdy i wypaczenia rozliczy pojedynczych dziaaczy. Rewizjonici twierdzili natomiast,

    e naley poszerzy demokracj, ale jednoczenie sterowa ni i kontrolowa z gry, w zgodzie

    z now, majc si dopiero wyoni, lini partii. Kade z ugrupowa silnie spajaa ch

    dalszego utrzymania wadzy. Byy to wic klasyczne zwizki interesw. Obie grupy zgadzay

    si tylko w jednej kwestii - Wadysaw Gomuka musi powrci do wadzy (J. T i s c h l e r ,

    op. cit., s. 23).

    16 W. L a g u e u r , Historia Europy 1945-1998, W ydawnictwo Puls, Londyn 1993, s. 341.

  • w Polsce od wiosny, gdy w wypiekami na twarzy zapoznaw ano si z referatem

    Chruszczowa O kulcie jednostki i jego nastpstw ach 17.Rewolucja 1956 r., jak na Wgrzech okrela si wydarzenia tam tego

    roku, zacza si, podobnie jak w Polsce, duo wczeniej, bo ju w momencie,

    gdy premierem zosta Im rc Nagy - reprezentant liberalnej mniejszoci w kierownictwie W PP. Gdy Nagy zosta - w ram ach polityki oczyszczania

    szeregw partii - oskarony o prawicowe odchylenie i usunity z listy czonkw partii, rewolucja rozpocza si na dobre. Po wystpieniu z WPP N agy zacz by postrzegany jak o zwolennik nowej jakoci rzdzenia. Synne stao si zwaszcza jego m em orandum , krytykujce obecny system 18. Nawet odejcie Rakosicgo nie uspokoio sytuacji, bo jego nastpc zosta

    Erno G ero, odpowiedzialny m. in. za fatalny stan gospodarki. D o K C dokooptow ano rwnie Jnosa K dra, ale pom inito Im re Nagya, podczas gdy w tym samym czasie VIII Plenum K C PZPR zrehabilitow ao - coraz

    czciej porwnyw anego z Nagyem - W adysawa Gom uk. O baj politycy stawali si w swoich krajach symbolami zmian i reform 10.

    G dy 22 padziernika 1956 r. na kolejnym masowym wiecu studenci budapeszteskiej politechniki ogosili 16-punktow rezolucj wzywajc do dem okratyzacji i wycofania sowieckich wojsk z Wgier, pow rotu N agya do

    wadzy i poparcia przem ian w Polsce, rewolucja rozpocza si na dobre. Pochd m ia mie charak ter pokojowy - z tym zgadzali si wszyscy. Obawialimy si prowokacji, k tra, jak chodziy plotki, zostaa przygotow ana

    w partii przez zwolennikw Rakosicgo. D latego te odrzucilimy moliwo skontaktow ania si z modymi robotnikam i i zorganizow ania wsplnego

    pochodu. Nie, nasz pochd powinien pozosta dem onstracj studentw , pokazaniem naszej siy, a nie pretekstem do prowokacji i represji politycznych. A jeli policja zacznie strzela? - kto zapyta. Byo to ryzyko, ktre

    musielimy podj - tak opisa wydarzenia tam tych dni Georgc G m ri- wwczas student polonistyki na uniwersytecie w Budapeszcie20. Dzie

    pniej, 23 padziernika, pod pomnikiem Jzefa Bema odbya si demonstracja

    poparcia dla polskich przem ian. N astpnie dem onstranci przeszli pod parlam ent. Tam dom agali si przybycia Im re Nagya, ktry po dugim czasie

    pojawi si na balkonie. Im re Nagy zacz przemwienie od: Towarzysze!,

    11 W. W a d y k a , op. cii., s. 79.

    18 Sytuacj zaogniy dodatkowo wypadki w Polsce - Poznaski Czerwiec, strajki i rady

    robotnicze, dojcie Gomuki do wadzy, co miao wielki wpyw zwaszcza na wgierskich intelektualistw. Zaktywizowa si politycznie Zwizek Pisarzy. Powstaa niezalena organizacja

    studencka M EFESZ.

    19 Gero, by opanowa sytuacj, wyrazi zgod na zorganizowanie pogrzebu Lszl Rajka

    i jego towarzyszy. 6 padziernika 1956 r. w ceremonii ponownego pogrzebu uczestniczyo

    200 tys. osb. Odtd symbolika ponownego pogrzebu bdzie czstym motywem w historii

    Wgier (J. K o c h a n o w s k i , op. cii., s. 147-149).

    20 Karta 1998, nr 26, s. 50

  • a cay plac krzykn: Tu nic m a towarzyszy! I ten stary kom unista

    zawaha si, zapada miertelna cisza..., po czym zacz: Rodacy, przyjaciele!- w spom ina jeden z naocznych wiadkw - A kos Engelmayer, wwczas

    ucze klasy m atu ra lne j21. Nagy nawoywa do spokoju. Nie speni wic oczekiwa rewolucyjnie nastaw ionych dem onstrantw . Tum grom adzi si take pod pom nikiem Stalina i pod gmachem radia. D em onstranci dali

    nadania 16. studenckich postulatw . Symbolem wgierskiej rewolucji sta si narodow y, trjkolorow y sztandar z dziur po wycitym stalinowskim

    godle. G dy maszerowalim y, w pewnym m om encie zobaczyem na balkonie starsz pani, k t ra, szlochajc, wycinaa noyczkami ze sztandaru kom unis-tyczny herb. Potem taki dziurawy sztandar narodow y sta si symbolem

    pow stania 22. W adze potpiy dem onstracje, a to podgrzao, i tak ju napit, sytuacj. Rozpoczy si zamieszki. Padli pierwsi zabici i ranni.

    O bradujcy w nocy K C dokooptow a do swojego grona kilku liberal-nych dziaaczy, m. in. I. Nagyego, ktry nic tylko wszed do Biura Politycznego, ale zosta rwnie ponownie m ianow any premierem. Jednak

    wkrtce rosyjskie oddziay, zaalarm ow ane jeszcze przez stary skad Biura Politycznego, wkroczyy do m iasta. Zgino wwczas prawie 200 osb. M im o to rewolucja rozlewaa si coraz szerzej po kraju, a jej uczestnicy

    radykalizowali si. W PP ulega samo rozwizaniu, a na jej miejsce zostaa pow oana W gierska Socjalistyczna P artia R obotn icza (W SPR ), ktrej

    przewodniczcym zosta Janos K adar, a czonkami tymczasowych wadz- zwolennicy reform . W ydawao si wtedy, c wgierskie spoeczestwo wygrao. W kolejnym przem wieniu radiow ym , 30 padziernika, Nagy

    potwierdzi pow rt do systemu wielopartyjncgo, opartego na koalicji z 1945 r. W krtce pow sta Rewolucyjny K om itet O brony z udziaem przedstawicieli

    w ojska, policji i pow stacw , k try pow oa G w ardi N arodow . Jej

    kom endantem m ianow ano przedwojennego oficera B. K iralyego, a zastpc- S. K opasciego (byego szefa policji w Budapeszcie). 1 listopada Imrc

    Nagy poinform ow a sowieckiego am basadora, J. A ndropow a, o wystpieniu Wgier z U kadu W arszawskiego. Rzd ogosi neutralno Wgier.

    30 padziernika Chruszczw zadecydowa o podjciu drugiej interwencji,

    tj. 4 listopada. M oskw a nic chciaa dopuci do w ystpienia W gier z bloku, bo byy one wanym pod gospodarczym wzgldem krajem oraz pom ostem

    do Austrii i Jugosawii. Rwnie pozostali czonkowie U kadu Warszawskiego wyrazili zgod na ponow n interwencj zbro jn, k t ra rozpocza si planow o - 4 listopada 1956 r. Radzieckie dywizje wkroczyy do akcji.

    D ochodzia trzecia nad ranem , gdy nadesza mier. [...] W zachodnich dzielnicach Budy wielkie czogi Jzef Stalin przystpiy do dziea zniszczenia

    21 Ibidem, s. 53.

    22 Ibidem.

  • Polska i wgierska droga do demokracji. 159

    [...]. onierze G wardii Narodowej meldowali o atakach sowieckich jednostek

    pancernych. Czogi ostrzelay z bliskiej odlegoci kruche m ury starych koszar. Schody wejciowe usane byy trupam i 23. W obec takiej katastrofy

    przywdca W grw Im re Nagy zaapelowa do wiata o pom oc, ktrej nie otrzym a, bo zachodnie wadze nie ufay m u jako byemu kom unicie24. K ierow nictwo wgierskiego pastw a powoli zdawao sobie spraw z bez-

    nadziejnoci oporu i z niepewnoci wasnego losu. D latego ju 4 listopada kilkadziesit osb, wrd nich Im re Nagy, schronio si w jugosowiaskiej

    am basadzie. D ruga radziecka interwencja trw aa do 11 listopada. Najduej broniy si zakady zbrojeniowe na wyspie Csepel. Zgino ponad 3 tys. osb, a rannych zostao kilkanacie tysicy W grw; poza tym wielu

    wyemigrowao. Nowym przywdc kraju zosta K ad ar, ktry sprawowa wadz a do m aja 1988 r. Nagy i jego wsppracownicy zostali skazani na

    mier25. Pam i o 1956 roku na Wgrzech bardzo szybko si zatara,

    nawet wrd m oich kolegw. Krgosup spoeczestwa wgierskiego zosta przetrcony [...]. N astpia m aa, potem wiksza stabilizacja. Zaopatrzenie

    byo najlepsze w caym obozie, a do koca zwyciya strategia kijai marchewki. Po 1956 na Wgrzech nie byo ju adnych wielkich spoecznych wstrzsw. Jeli kto tylko nic zblia si do ogrodzenia, m g sobie

    spokojnie i dostatn io y 26.R ok 1956 trwale zapisa si w pamici obu narodw . D la W grw by

    to pod wieloma wzgldami rok klski, ostateczne pogrzebanie nadziei na wyrwanie si z radzieckiej strefy wpyww. D la Polakw byo to mae zwycistwo, jedno z wielu, ktre trzeba byo pniej odnie, by moliwy

    sta si rok 198927.

    23 Ibidem, s. 69.

    24 Tymczasem w M oskwie powslal Rewolucyjny Rzd Robotniczo-Chopski, ktry ogosi swj - opracowany przez radzieckie wadze - manifest. Jego premierem zosta Kadar. Kadar

    by wczeniej czonkiem rzdu Nagya. W kilku radiowych wystpieniach chwali nawet

    rewolucj. Jednak, gdy sowiecki ambasador Andropow poinformowa go o kolejnej interwencji

    i postawi przed nim wybr: u boku Imre Nagya czy te przeciwko niemu, natychmiast poj,

    co to dla niego oznacza i przyj rol wgierskiego Quislinga (J. T i s c h 1 e r, op. cit., s. 36-37).

    25 J. K o c h a n o w s k i , op. cit., s. 147-164.

    26 Karla 1998, nr 26, s. 74.

    27 Historycy zastanawiali si wielokrotnie nad przyczynami sukcesu Polakw i poraki

    Wgrw w tamtym pamitnym roku. Na przykad wedug Waltera Laueura klska Wgrw

    daje si wytumaczy w do oczywisty sposb: Nagy przez cay czas dziaa bez naleytej

    determinacji i nie otrzyma naleytego wsparcia ze strony swych rzecznikw. [...] Jednake

    nawet z perspektywy czasu trudno orzec, czy Nagy m g postpowa inaczej. Wgierski ruch

    rewolucyjny by o wiele silniejszy ni w Polsce, tylko e zabrako mu czasu, by zorganizowa

    si i wypracowa jasn polityk. Stare kierownictwo partyjne przeciwstawiao si reformom

    do ostatniej chwili, co spowodowao, e wybuch rewolucji sta si wrcz nieunikniony

    (W. L a q u e u r op. cit., s. 345). Inne komentarze koncentruj si na wczesnej postawie polskich wadz i polskiego spoeczestwa. Nawet z perspektywy czasu trudno oceni, czy

  • W trakcie padziernikowych wydarze, a take po nich czsto porw -nywano sytuacje: polsk i wgiersk. W yraniej daje si wtedy zauway rnice w zachowaniu O chaba i Erno G ero oraz premierw Cyrankiewicza

    i A ndrasa Hcgcdusa. G dy w Polsce oprcz G om uki to przede wszystkim Ochabowi i Cyrankiewiczowi m ona zawdzicza, c nie doszo do radzieckiej

    interwencji, na G ero i Hegediisie ciya ogrom na odpowiedzialno za to, e polityczne i spoeczne napicia doprowadziy na W grzech do wybuchu, zakoczonego rozlewem krw i28. Rwnie porw nanie K ad ara i G om uki

    wykazuje pewne zbienoci. G om uka doszed do wadzy na fali protestw przeciwko M oskwie, podczas gdy K adara zainstalow aa w jego wasnym

    kraju arm ia radziecka. Jednak to K adar prowadzi pniej bardziej liberaln polityk, odidcologizowa ycie codzienne oraz skoncentrow a si na rozwoju gospodarki i na podwyszaniu poziom u ycia. N atom iast G om uka skania

    si raczej ku przyw racaniu cisej kontroli i ku tumieniu wszelkich dem o-kratycznych de. Paradoksalnie w dziesi lat pniej to wanie Wgry byy najbardziej wolnym krajem w radzieckiej rodzinie 29.

    2. TRW ANIE SYSTEM U: 1956-1989

    SIA SPO K O JU I NIEPEW NO BUNTU

    W krtce po Padzierniku 1956 r. okazao si, kto napraw d wygra rewolucj. G om uka nie speni pokadanych w nim powszechnie oczeki-

    wa. Powoli ogranicza zdobycze Padziern ika lub w ogle z nich rezygnowa. Socjalizm w stalinowskim wydaniu wprawdzie nie powrci, ale polska droga do socjalizm u okazaa si by jedynie ciek prow adzc

    do sierminej egzystencji. Tymczasem Wgrzy zapacili w 1956 r. straszliw cen za swj bunt - dwie radzieckie interwencje oraz narzucony rzd. W grzy powicili wicej, ale i zyskali wicej - stopniowe zagodzenie kursu, czciow liberalizacj i wprowadzenie elementw gry rynkow ej30.

    polscy komunici i polskie spoeczestwo mogli postpi inaczej. Cech czasu byo to - co dzisiaj wydawa si m oe cakowicie niezrozumiae i zaskakujce - e gwny nurt narastajcej

    rewolucji pyn przez parti oraz przez pras i instytucje, ktre tej partii bezporednio

    podlegay. Ju to zakrelao horyzont czasowy tej rewolucji, nie pozwalao na wyjcie poza

    przyjmowane z zaoenia socjalistyczne wartoci. [...] Z tego porzdku wyamali si robotnicy Poznania. Wyszli na ulic, bo ich konkretne krzywdy nie zostay naprawione (W. W a d y k a , op. cit., s. 70).

    28 J. T i s c h l e r , op. cit., s. 24.

    20 W. L a u e u r , op. cit., s. 347.

    30 Wrd wgierskiego spoeczestwa poparcie dla Kadara i jego polityki roso stopniowo.

    Dziki pom ocy ZSRR i pozostaych krajw bloku zacz poprawia si stan gospodarki

    Wgier. Polskie wadze oprcz 20 min z bezzwrotnej pom ocy, zebranych w spoecznej akcji,

    udzieliy Wgrom rwnie bezzwrotnej pomocy towarowej o wartoci 100 min z. W latach

  • Jednak po padziernikow ych w ydarzeniach nie zdecydow ali si ju na

    wystpienie przeciwko wadzy. Zapew ne mieli te mniej pow odw ni Polacy.

    Rzdy G om uki byy niespokojne. G om uka coraz wyraniej traci na popularnoci. Ujawniy si nie tylko jego dyktatorskie zapdy, ale rw -nie brak ekonom icznego przygotow ania i dogm atyzm w dziaaniu. G o -

    m uka w duszy by dyktatorem [...]. A utorytaryzm G om uki przynis mu nadane na wyrost okrelenie Czerwony Pisudski, gdy podobnie jak

    m arszaek wystpowa przeciwko polskiej anarchii i optow a za siln w adz 31.

    Najpierw swoje rozczarow anie systemem wyrazia inteligencja i studenci

    (marzec 1968), potem zaprotestowali robotnicy (grudzie 1970). N a razie obie te grupy dziaay osobno i chodzio im o rne cele: studentom

    - o wolno wypowiedzi, a robotnikom - o godziwe pace i o cofnicie podwyki cen ywnoci. Brutalne rozprawienie si z protestam i i pogarszajca si ekonom iczna sytuacja kra ju ostatecznie pogryy G om uk, k try

    zm uszony by ustpi na rzecz energicznego i technokratycznie nastaw ionego Edw arda G ierka.

    W tym czasie na W grzech nie dziao si wiele. K ontynuow ano plan reform , w k trego w yniku W gry odnalazy wreszcie sw oj drog do socjalizmu, a gulaszowy kom unizm umacnia si coraz bardziej. W pro-

    wadzony przez K ad ara Nowy M echanizm Ekonom iczny zacz przynosi efekty. W 1968 r. nastpiy jeszcze powaniejsze zm iany w gospodarczej polityce Wgier. Zniesiono niemal wszystkie obowizkowe wskaniki, z wyjt-

    kiem zobow iza wobec partnerw z RW PG . W prow adzono kom binacj m echanizm w centralnego planow ania (adm inistracja zachow aa decyzje

    dotyczce wikszych inwestycji, czciow kontrol cen i moliwo doranego wprow adzania podatkw ) oraz mechanizmw rynkowych32. W krtce podobne reform y zaczto wprow adza w innych krajach bloku, zwaszcza w Czecho-

    sowacji i w Polsce, gdzie nie przyniosy zadowalajcych efektw 33.

    1959-1961 przeprowadzono ponown kolektywizacj wsi. Ponadto w gospodarce ogoszono

    plan trzyletni na lata 1958-1960 (J. T i s c h l e r , op. cit., s. 121).

    31 P. B u h t e r , op. cit., s. 350-351.

    i2 W lalach siedemdziesitych Wgry czsto opisywano na Zachodzie jako najszczliwszy

    kraj w Europie Wschodniej, jako raj dla konsumentw. W rzeczywistoci wgierski dobrobyt

    by do umiarkowany, a wolno polityczna - ograniczona. Kadar reprezentowa cakowicie odmienny styl rzdzenia ni inni komunistyczni przywdcy z jego pokolenia: brzydzi si

    kultem jednostki i uwaa, e kady Wgier, ktry nie jest przeciwko wadzy, jest jej

    - potencjalnym przynajmniej - sojusznikiem. [...] By czowiekiem skromnym i nienawidzi

    kultu wodza na wzr Breniewa, Ceausescu czy nawet Tito. Uwaa, e jego gwnym

    zadaniem jest zaleczenie ran z 1956 roku; gdy tego dokona, postanowi uzyska najwiksz wolno gospodarcz w bloku (W. L a u e u r , op. cit., s. 585-591).

    33 J. H o l z er , op. cit., s. 109.

  • N a pocztku la t siedem dziesitych wgierskie reform y gospodarcze

    ulegy zaham ow aniu, a to za spraw wizyty w Budapeszcie w 1972 r. Breniewa, zaniepokojonego nadmiernym liberalizmem rzdu K adara. Nastpi

    przejciowy odw rt od dotychczasow ego liberalnego kursu. Parlam ent

    uchwali ponad to zm iany w konstytucji, gw arantujce W SPR przew odni rol. 28 czerwca 1973 r. reaktyw ow ano Pastwowy K om itet Planow ania.

    W 1975 r. funkcj premiera obj Gyrgy Lazar - znany przeciwnik liberalnego kursu gospodarczego. Posunicia te wpyny niekorzystnie na standard

    ycia spoecznego i bilans handlowy kraju. Realne dochody Wgrw obniyy

    si34. W poow ie lat siedem dziesitych popraw iy si stosunki pastw a z Kocioem katolickim , a w ram ach oglnoeuropejskiej polityki odprenia

    ulega rwnie popraw ie sytuacja Wgier na arenie m idzynarodow ej35. W zachodniej opinii publicznej przebrzmiao ju oburzenie spowodowane stum ieniem rewolucji 1956 roku, poparcie B udapesztu d la interwencji w Czechosowacji uznano za za wymuszone i pozbaw ione entuzjazm u (co zreszt odpow iadao prawdzie) 36.

    D ruga faza przem ian gospodarczych nic przyniosa zadow alajcych rezultatw . W gierskie spoeczestwo zaczo narzeka na zbyt wysok inflacj i zrnicowanie dochodw . N a pocztku lat osiemdziesitych Wgry

    znalazy si w bardzo trudnej sytuacji gospodarczej. Pojawio si widmo kryzysu. W praw dzie pki sklepowe byy wypenione rozm aitym i tow aram i,

    ktre uchodziy za deficytowe w innych krajach regionu, ale gwnym m otorem wgierskiej polityki gospodarczej rwnie byy kredyty. Codzienna egzystencja W grw oparta na jednym miejscu zarobkow ania powoli stawaa si niemoliwa.

    W la tach siedem dziesitych W grzy odnosili zatem pew ne sukcesy

    gospodarcze. N a polityce wgierskich wadz w dziedzinie ekonomii wzorowao

    si wielu wschodnioeuropejskich przywdcw, zwaszcza Edw ard Gierek. Jego technokratyczny sposb rzdzenia na pocztku wydawa si remedium

    na wszystkie bolczki systemu. W 1976 r. Polacy po raz kolejny zastrajkowali,

    34 W 1978 r. Breniew wyrazi zgod na drugi etap reform i przystpiono do wprowadzania

    kolejnych dalekosinych zmian w gospodarce, z zamykaniem pastwowych przedsibiorstw

    wcznie. W prowadzono rwnie nowe formy zarzdzania i zaczto popiera obcy kapita. Rynkowym reformom towarzyszyy polityczne zmiany: modyfikacja ordynacji wyborczej w celu

    stworzenia wyborcom ograniczonych moliwoci selekcji kandydatw oraz zwikszenie sam o-

    dzielnoci zwizkw zawodowych i rozszerzenie ich uprawnie. Pojawiy si opozycyjne grupy intelektualistw, z ktrymi wadze wchodziy niekiedy w nieformalne kontakty, cho stosoway

    wobec nich na przemian represje i liberalne gesty. Wgrzy mogli niemal swobodnie podrowa

    po wiecie, a nawet pracowa za granic (do piciu lat). Budapeszteskie supermarkety byy

    dobrze zaopatrzone w towary, a na ulicach jedzio wicej prywatnych sam ochodw ni

    w innych wschodnioeuropejskich stolicach (J. H o l z e r , op. cit., s. 131).

    35 J. K o c h a n o w s k i , op. cii., s. 174-177.

    36 J. H o l z e r , op. cii., s. 131.

  • a G ierek prbow a ich ugaskiw a kolejnymi obietnicam i. Tym razem

    jednak nie skoczyo si na strajkach. Opozycyjnie nastaw ieni robotnicyi opozycyjni intelektualici postanowili si zjednoczy, a paszczyzn poro-

    zum ienia sta si K om itet Obrony R obotnikw , synny K O R . E ra G ierka powoli dobiegaa koca. W sumie przeom lat siedemdziesitych i osiem-dziesitych nie okaza si pomylny ani dla Polakw , ani dla Wgrw.

    W 1979 r., w w arunkach coraz wyraniej widocznego kryzysu, pojawia si na Wgrzech opozycja, odrzucajca dotychczasow polityk ekstensywnego

    wzrostu, k t ra wysaa do K adara oraz przewodniczcego Rady Prezydialnej Pala Losoncziego list podpisany przez 254 osoby, protestujc w ten sposb przeciwko procesowi wytoczonemu przywdcom czechosowackiej K arty 77

    i proszc o interwencje wgierskich przywdcw u czechosowackich tow a-rzyszy. W grudniu tego samego roku powsta Fundusz na rzecz Popierania

    Ubogich, stawiajcy sobie za cel agodzenie oficjalnie nieistniejcego, lecz dobrze widocznego w wgierskich realiach ubstwa. 1 m aja 1980 r. z inicjatywy Janosa K isa pow staa tzw. sie wolnych inicjatyw - p latform a porozum ienia

    opozycyjnych grup politycznych i ekologicznych. Nigdy nie wyksztaciy si jednak zinstytucjonalizow ane formy opozycji jak K O R w Polsce czy K arta 77 w Czechosowacji. W gierska opozycja sama okrelaa si jako 0,01 procenta spoeczestwa.

    U wadzy znalazo si nowe pokolenie m odych, lepiej wyksztaconych

    i proreform atorsko nastaw ionych kom unistycznych dziaaczy, ktrzy skupili si w ok Rezso Nyersa i Im re Pozsgaya. G rupa ta w 1986 r. zacza opracow yw a program reform. 25 czerwca 1987 r. nowym premierem zosta

    am bitny i energiczny partyjny dziaacz - K aroly Grsz. W tym czasie, dokadnie 3 wrzenia 1987 r., powstao rwnie Wgierskie Forum D em o-

    kratyczne (M D F), k tre skupiao przede wszystkim intelektualistw . T a

    d ata dla historykw stanowi pocztek dziaalnoci partii opozycyjnych na Wgrzech. D o powaniejszych akcji przeciwko Forum ze strony rzdu nie

    dochodzio, poniewa sprzyjali mu niektrzy kom unistyczni dziaacze, m. in. wspom niani wczeniej Im re Pozsgay i Rezso Nycrs, a poza tym partia bya wewntrznie skcona. O dtd dziaalno opozycyjnych rodow isk

    zacza si nasila. W m arcu 1988 r. powsta Zwizek M odych D em okratw

    (FID ESZ). Doszo do swoistego paradoksu. N astpi byskawiczny rozwj

    partii politycznych, ktry nie by poprzedzony szerszym ruchem opozycyjnymi dysydenckim 37.

    N a przeomie 1987 i 1988 r. ogoszono seri bardzo wysokich podwyek, w prow adzono powszechny podatek dochodow y i podatek od wartoci dodanej. Ponad 18% spoeczestwa znalazo si poniej m inim um socjalnego,

    37 J. K n o p e k , W Europie przemian, konfliktw i kompromisw, W ydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1998, s. 30-31.

  • a okoo 6% - poniej m inim um egzystencjalnego. Inflacja wzrosa do

    18-20% . W tych w arunkach i w atmosferze dokonujcych si w ZSRR zmian K ad ar coraz bardziej traci na popularnoci. G ulaszow y kom unizm

    zblia si do koca. 3 m aja 1988 r. K adar zoy rezygnacj z funkcji sekretarza generalnego W SPR i czonka Biura Politycznego. Podczas roz-pocztego 17 m aja plenum K C w ybrano nowe w adze partii, po raz pierwszy w tajny i nieskrpow any sposb. W Politbiurze, zmniejszonym do11 osb, wikszo uzyskali nowi czonkowie (wrd nich Pozsagay i Nyers).

    Sekretarzem generalnym zosta K aroly G rsz, k t ry rw nie zachow a stanow isko prem iera. D opiero w listopadzie 1988 r. przej je M ikls Nemeth. Zm iany w Budapeszcie M oskw a przyja ze zrozum ieniem . D la

    K ad ara przyw rcono funkcj przewodniczcego partii. Byo to ju tylko honorow e stanow isko3.

    W cigu niespena 10 lat nastpiy na Wgrzech zmiany, ktre w nastpnej dekadzie nabray duego znaczenia. D okonaa si pokoleniow a wym iana w partii i w prow adzono elementy systemu rynkow ego. W ten sposb

    W grzy doprow adzili do wielu niezbdnych, cho bolesnych reform w gos-podarce, co pniej znacznie uatwio przejcie do penej gospodarki rynkowej.

    Tym czasem w Polsce, latem 1980 r. kolejna podw yka cen niektrych

    gatunkw m isa zapocztkow aa acuch wydarze, k tre zmieniy histori. Strajki, k tre rozpoczy si 1 lipca w niektrych zakadach W arszawy,

    U rsusa i Rzeszowa, w cigu paru nastpnych dni rozlay si po caym kraju. Najwiksze znaczenie miay jednak wydarzenia na W ybrzeu. Ich bezporedni przyczyn byo wydalenie z pracy w Stoczni Gdaskiej ro b o t-niczych dziaaczy opozycyjnych - A nny W alentynowicz i Lecha Wasy. W ich obronie robotnicy stoczni odmwili podjcia pracy. T ak rozpocz

    si najgortszy sierpie we wspczesnej historii Polski. Od tego m om entu nic nie byo ju tak jak dawniej ani dla wadz, ani dla opozycji, ani dla spoeczestwa. W tych dniach bram y stoczni i wejcia do innych zakadw

    tony w kw iatach. Bo te sierpniowy strajk by zarazem i dram atycznym zmaganiem i witem. Zmaganiem o swoje prawa i witem W yprostowanych R am ion, Podniesionych G w - pisa w 1980 r. R. K apuciski39.

    Powstay w Stoczni G daskiej M idzyzakadowy K om itet Strajkowy

    z L. W as na czele sform uowa 21 postulatw strajkowych. K om unici,

    38 J. K o c h a n o w s k i , op. cii., s. 177-183.39 R. K a p u c i s k i , N otatki z W ybrzea, Kultura 1980, nr 37, s. 1. Od pocztku

    polskiego kryzysu uprawiano na Wgrzech ostr propagand przeciwko Solidarnoci ,

    a latem 1981 r. rozszerzono j i przeksztacono w ogln kampani antypolsk. G oszono m.

    in., e Polacy strajkuj, bo nie lubi pracowa i s darmozjadami. D la wadz wgierskich

    polskie wydarzenia z punktu widzenia polityki wewntrznej byy jednoczenie wygodne

    i niewygodne. M ona byo otwarcie mwi o tym, e na Wgrzech jest o wiele lepiej, ni na

    przykad w Polsce, to jest spokj i cakiem dobre zaopatrzenie (J. T i s c h l e r , op. cit., s. 165).

  • nie m ajc wwczas innego wyjcia, uznali je. 31 sierpnia 1980 r. zostao

    podpisane historyczne porozum ienie midzy strajkujcym i a wadz. W adze uznay waciwie wszystkie postulaty strajkow e, w cznie z daniam i

    powoania niezalenych zwizkw zawodowych . Rozpoczo si 16 miesicy Solidarnoci 40. Jednak, gdy w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. ukon-stytuow aa si W ojskowa R ada Ocalenia N arodow ego i zosta w prow adzony stan wojenny, zakoczy si okres, w ktrym wadze komunistyczne zmuszone byy dzieli swoje wpywy i stawi czoo daniom masowej organizacji,

    ktrej funkcjonow ania nie kontrolow ay41.Po ustanow ieniu stanu wojennego w Polsce do zakadw pracy w pro-

    w adzono kom isarzy wojskowych, unieruchom iono cywiln sie telefoniczn

    i zabroniono ludnoci porusza si bez zezwolenia poza w asn miejscowo. Strajki brutalnie spacyfikowano, a w caym kraju aresztow ano kilka tysicy

    osb. Szczeglnie brutalnie wadze zakoczyy strajki w kopalni W ujek . 16 grudnia doszo tam do star, w toku ktrych interweniujce wojsko, oddziay ZO M O i suby bezpieczestwa zabiy dziewiciu grnikw. Do

    dzi nie w iadom o, kto wyda wtedy rozkaz strzelania. D o koca 1981 r. fala strajkw zostaa stumiona. Rwnoczenie intensyfikowaa si opozycyjna dziaalno podziem na. W podziemiu dziaaa m. in. Tym czasow a K om isja

    K oordynacyjna N SZZ Solidarno ze Z. Bujakiem na czele. By z ni w kontakcie Lech W asa, przejciowo in ternow any, a potem rwnie

    inwigilowany, ktrego wadze chciay koniecznie uczyni osob pryw atn .W Polsce stan wojenny zakoczy si w 1983 r. W tym czasie rozpocz si

    trwajcy trzy lata okres norm alizacji , ktry by take okresem nasilania si terroru milicyjnego. M iaa wwczas miejsce seria politycznych zabjstw. Do najgoniejszych naleay: spraw a G rzegorza Przem yka i zam ordow anie

    40 Solidarno stworzya podwaliny spoeczestwa obywatelskiego. Jej zaoenia pochodziy

    czciowo od Adama M ichnika i innych intelektualistw z KOR-u; y tak, jak bymy mieli

    w Polsce demokracj. Nie pali komitetw partyjnych, zbudowa nasze wasne. Nie przejmowa

    si parti i pastwem. Zapomnie o rzdowych zwizkach zawodowych, stworzy wasne. Nie martwi si o lepsze jutro, tworzy lepsze dzisiaj. - twierdzi Tina Rosenberg w ksice: Kraje,

    w ktrych straszy. Europa rodkowa w obliczu upiorw komunizmu (T. R o s e n b e r g , Kraje,

    w ktrych straszy. Europa rodkowa iv obliczu upiorw komunizmu, Rebis, Pozna 1997, s. 195). Krtka, ale znaczca obecno, Solidarnoci w publicznym yciu nie byaby moliwa bez

    jej charyzmatycznego przywdcy - Lecha Wasy. Jego wgierski odpowiednik - Jzscf Antall

    - pojawi si dopiero pod koniec lat osiemdziesitych.41 M. M a r o d y , Dugi fina, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995, s. 6.

    Szesnacie miesicy Solidarnoci nie poszo na marne. Po pierwsze, zostaa rozbita klasowa

    ideologia komunizmu, gdy robotnicy stali si gwn sil przeciwstawiajc si systemowi.

    Po drugie, przerwany zosta komunistyczny monopol na zorganizowan dziaalno publiczn

    oraz kierowanie rodkami m asowego przekazu. A po trzecie, ujawnia si maa sterowno

    partii, bo cz jej czonkw poddawaa si nastrojom ludnoci - okoo 700 tys. czonkw

    PZPR wstpia do Solidarnoci , a z PZPR wystpia w ogle 1/3 czonkw (J. H o l zer ,

    op. cit., s. 141-142).

  • ks. Jerzego Popieuszki. Pogrzeb ks. Popieuszki by m anifestacj, ktrej skali

    i znaczenia nie sposb przeceni. Po raz pierwszy od w prow adzenia stanu wojennego pojawiy si na nim oficjalne delegacje Solidarnoci przybye

    z rnych stron kraju. W 1986 r. system osign kres swoich moliwoci adaptacyjnych. I i II stopie reform y gospodarczej, k t r zaczto wdraa ju na pocztku lat osiemdziesitych z inicjatywy A lbina Siwaka - dziaacza

    PZPR, zacz przynosi efekty w postaci nowych spek, ktrych udziaowcami byy przedsibiorstwa pastwowe. Spki byy bardziej niezalene i sprawniejsze

    w dziaaniu, a zatrudnieni w nich robotnicy otrzymywali nieco wysze zarobki. W 1985 r. zarejestrow ano 1220 takich firm, a w 1989 r. byo ich ju 41 tys. (cz z nich zarejestrow ano tylko w cigu 1989 r.). Spki stay si uyteczne

    dla ludzi pow izanych z wczesn wadz, gdy m ona byo lokowa w nich bez przeszkd pastwowe pienidze, a zyski pochaniali przede wszystkim ich twrcy i adm inistratorzy. W ten sposb doszo do pow stania nowej grupy ekonom icznej - tzw. partyjnej nom enklatury, k t ra zacza si szybko bogaci i k t ra w latach dziewidziesitych odegraa gwn rol w rozwoju

    gospodarki w olnorynkowej42.Uoglniona niech do systemu cigle rosa. Komunici przegrali referen-

    dum z 29 listopada 1987 r., w ktrym spoeczestwo nie poparo rzdowego

    program u reform y gospodarczej. W 1988 r. inflacja sigaa ju 80% . W iosni latem 1988 r. przetoczya si przez Polsk kolejna fala strajkw , k tra

    w bezporedni sposb przyczynia si do rozpoczcia obrad Okrgego Stou.

    3. REW OLUCJA 1989 R.: EPILOG

    Zdaniem T. G. A sha bezporednich rde refolueji 1989 r . - jak

    nazywa on to, co stao si tam tego roku - naley szuka w wydarzeniach z m aja 1988 r. N a W grzech zasadniczym elementem rew olucji byy

    zm iany odgrne , czyli kongres partii, na ktrym miejsce schorowanego Janosa K ad ara zaj K aro ly Grosz, a w Polsce najwaniejszym czynnikiem zmian byy naciski oddolne , czyli strajki43.

    41 ]. K n o p e k , op. cii., s. 34-35. Podstawowym celem opozycji nie byo wwczas

    obalenie wadzy komunistycznej, ale urealnienie realnego socjalizmu. Kwestia przyspieszenia

    reformy gospodarczej staa si narzdna. Wadza upatrywaa rwnie drg wyjcia z kryzysu

    ekonomicznego w rozwizaniu kryzysu politycznego, czyli w nawizaniu dialogu z opozycj.

    Na przeomie lat 1986-1988 podjto prb wmontowania opozycji w system, przy jednoczesnym

    zachowaniu nad ni kontroli. W tym celu powoano Rad Konsultacyjn przy przewodniczcym Rady Pastwa, w ktrej skad weszli przedstawiciele wadz, reprezentanci rodowisk katolickich

    i umiarkowani dziaacze Solidarnoci" (pod koniec lat osiemdziesitych dziaaa ju prawie

    legalnie) Rada nie spenia jednak swoich zada.

    43 G. A s h , op. cii., s. 10.

  • Polska i wgierska droga do demokracji... 167

    D roga do wynegocjowanego koca kom unizm u w Polsce rozpocza si

    od najwikszego i najduszego nacisku w kom unistycznej historii Europy rodkowej, k try od 1988 r. wywieraa na wadze Solidarno . W sierpniu

    1988 r. gen. Czesaw Kiszczak wystpi z oficjaln propozycj odbycia rozmw przy Okrgym Stole, cho waciwie bardzo niewiele osb z kierow-nictwa partii widziao potrzeb porozum ienia z opozycj. Idea dialogu

    midzy wadz a opozycj bya rewolucyjna i z czasem staa si modelowym sposobem wychodzenia z kom unizm u.

    Opozycja skupiona przy Lechu Wasie zorganizow aa si w K om itet O bywatelski. Poza K om itetem Obywatelskim przy Lechu W asie oraz gronem pow oanych doradcw i ekspertw znaleli si dziaacze innych

    opozycyjnych rodowisk, choby z Konfederacji Polski Niepodlegej. Po latach pojawi si teza, e naleao najpierw zorganizowa okrgy st opozycji.

    S trona rzdow o-partyjna wydelegowaa do prowadzenia rozmw osob nr2 w pastwie - gen. Czesawa Kiszczaka. Genenera Wojciech Jaruzelski oraz nowy premier - Mieczysaw F. Rakowski - pozostali w cieniu, nic uczestniczyli

    w pertraktacjach, bo to, w przypadku zerwania rozmw, daw ao moliwo zm iany fron tu i zbagatelizowania prb zawizania Okrgego Stou.

    Rozmowy, k tre rozpoczy si 6 lutego, byy faktycznie wielokrotnie

    zagroone. W adza dugo nie chciaa zgodzi si na udzia w obradach Jacka K uron ia i A dam a M ichnika. Problem atyczna okazaa si te kwestia wyborw. Kom unici obstawali przy powoaniu wsplnej platform y wyborczej z opozycj. W kocu przyjto form u n iekonfrontacyjnych wyborw . Podczas tych rozm w i uzgodnie pojawiy si nowe sowa-klucze. Zaczto

    m wi o: konsensie, kontrakcie, kom prom isie, legalizacji i relegalizacji, parytecie, wyborach i prezydencie. Jednak ani kom unici, ani opozycja wtedy nie zdawali sobie jeszcze sprawy z konsekwencji, prow adzonych od lutego do kwietnia 1989 r., rozmw. Zdaniem jego uczestnikw, a take publicystw i historykw Okrgy St da pocztek jednej z najbardziej udanych dekad w historii Polski, cho po kilku latach L. W asa stwierdzi,

    e Okrgy St to bya wielka sprawa, ale kiepski interes44.4 czerwca odbyy si pierwsze w powojennej historii Polski quasi-dem o-

    kratyczne wybory. T. G. Ash - naoczny uczestnik tych wydarze - wspomina, e pom im o braku organizacji, pienidzy i lokali kam pania solidarnociowo- opozycyjna bya udanym festiwalem narodowej improwizacji. M ury wszdzie byy obwieszone nazwiskami i twarzami kandydatw Solidarnoci , a kady z nich m ia zdjcie z Lechem W as zrobione w czasie spotkania w Stoczni G daskiej. H aso Solidarnoci sporzdzone odrcznym pismem Wasy

    brzmiao: M usim y wygra . Plakaty opozycji byy w tonacji biao-czerwonej. N atom iast partia uya bladoniebieskiego koloru konserw atystw , a na tym tle widniay sowa: Z nam i bezpieczniej . W w yborach 4 czerwca opozycja

    44 W. W o d y k a , Zostao z Okrgego Stou, Polityka 1999, nr 6 , s. 3-8.

  • wygraa, na tyle, na ile pozwoliy na to uzgodnienia zaw arte przy Okrgym

    Stole. Z wielu wzgldw byo to jednak spektakularne zwycistwo. Zdobya w pierwszej turze niemal wszystkie m andaty, o jakie m oga si ubiega.

    Poza tym staa si inna w ana rzecz. Kom unici nie tylko przegrali wybory, ale te przyznali, e Solidarno je wygraa. W kam panii wyborczej jedno haso byo wsplne. Obie strony nawoyway, by wszyscy udali si do urn

    wyborczych. M im o to frekwencja okazaa si bardzo niska: niewiele po -nad 62% .

    Zdaniem T. G. A sha gwnym powodem byo gbokie zmczenie i brak wiary w istnienie jakiejkolwiek siy politycznej zdolnej odwrci przeraajcy upadek gospodarczy kraju45. W sierpniu 1989 roku odwrciy si przymierza.

    Powstaa wikszo parlam entarna zoona z Solidarnoci i dawnych partne-rw partii. N a stanow isko premiera zosta powoany Tadeusz M azowiecki, jeden z gwnych doradcw Solidarnoci: [...] U schyku roku zmieniono konstytucj i Polska przestaa by pastwem ludowej dem okracji 46.

    Niedziela 4 czerwca bya punktem zwrotnym nie tylko dla Polski i nie jedynie dla E uropy W schodniej, ale dla caego kom unistycznego wiata. Tymczasem w samej Polsce upadek systemu kom unistycznego dokona si w sposb w pewnym sensie niezauwaalny, zwaszcza dla jego gwnych

    sprawcw - zwykych, przecitnych ludzi, ktrzy tego dnia poszli po prostu zagosowa za lepszym yciem. Jak twierdzi M irosawa M arody: Trzeba byo czasu i egzaltowanego okrzyku pewnej aktorki w wieczornym dzienniku

    telewizyjnym, by sens tego co si dokonao, dotar do wszystkich zainteresowa-nych 47.

    Tym , czym dla Polakw byy te czerwcowe wybory, tym dla W grw by pogrzeb48. Trzydzieci jeden lat po tragicznych wydarzeniach z 1956 r. odby

    45 G. A s h , op. cit., s. 21.44 J. H o l z er , op. cii., s. 157-158.

    41 M. M a r o d y , op. cii., s. 67. Aktorka Joanna Szczepkowska, tak wspomina tamto

    wydarzenie: W tedy dziesi lat temu, nie zdawalimy sobie sprawy, e sowo komunizm

    mona ju gono wypowiedzie. Nie byo ono zakazane, jednak nie m wio si go publicznie, na ulicach. [...] Pamitam, jak 28 padziernika 1989 roku szam do gmachu telewizji na Plac

    Powstacw Warszawy. Czuam si jak zamachowiec. Wiedziaam, e nios bomb, o ktrej

    wiem tylko ja [...]. Usiadam tam i patrzc prosto w kamer mwiam na tyle wolno, eby operator zrobi zblienie mojej twarzy. [...] z miejsca telewizyjnego prezentera oznajmiam im

    t najwaniejsz wiadomo.

    - Prosz pastwa, 4 czerwca 1989 roku skoczy si w Polsce komunizm. Pamitam cisz, ktra zalega po tym zdaniu. Trwaa dugo, bardzo dugo (J. S z c z e p k o w s k a , Jedno

    zdanie zam iast narodowego wita, Readers D igest 1999, czerwiec, s. 11-13).

    48 Jednak ju wczeniej wgierska partia komunistyczna, zdajc sobie spraw z nieuchronnego

    koca komunizmu, oddawaa jedn po drugiej kolejne pozycje: pod koniec 1988 r. pozwolia

    opozycji na tworzenie si i organizowanie manifestacji, w styczniu 1989 r. parlament zatwierdzi

    prawne gwarancje wolnoci zrzeszania si i zgromadze, a w lutym partia wyrazia swoje

    teoretyczne poparcie dla przejcia do systemu wielopartyjnego.

  • si pogrzeb ich legendarnego bohatera - Im re Nagya. Wgrzy pamitali

    zm ontow any przez wadz proces i egzekucj N agya oraz to, e czowiekiem bezporednio za to odpowiedzialnym jest wieloletni przywdca pastw a - Ja -

    nos K adar. D latego dopiero wiosn 1988 r., gdy epoka K a d ara zbliaa si ku kocowi, krewni polegych i yjcy uczestnicy tamtej rewolucji stworzyli K om itet Sprawiedliwoci Historycznej. Nowi przywdcy partii wiedzieli, e

    jeli chc by w iarygodni, m usz wyrazi zgod na rehabilitacj Nagya. W krtce wadze ogosiy, e rok 1956 nie by kontrrew olucj a powszech-

    nym powstaniem przeciwko oligarchicznym rzdom , k tre poniyy n ar d .Uroczysto pogrzebow a m iaa miejsce 16 czerwca 1989 r. N a Placu

    B ohaterw w Budapeszcie ustaw iono sze trum ien - pi imiennych dla

    Im re N agya i jego najbliszych wsppracownikw, a szsta, symboliczna, dla N ieznanego Powstaca. Potem byy przemwienia, ale najbardziej

    pam itne sowa wygosi wtedy V iktor O rban ze Zwizku M odych D em o-kratw (FID ESZ). N ie m am y powodu by wdziczni za to, e pozw olono nam pochow a naszych mczennikw. N ikom u nie zawdziczamy tego, e

    dzi dziaa m og nasze organizacje polityczne - powiedzia przyszy premier wolnych i dem okratycznych Wgier. Czsto cytow ano take o stat-nie pono sowa N agya w procesie: Zastanaw iam si, czy ludzie, ktrzy

    teraz skazuj m nie na mier, nie bd m nie pniej rehabilitow ali . D la wielu W grw nie by to jednak pogrzeb Im re N agya, to byo jego

    wskrzeszenie, a zarazem pogrzeb Janosa K adara. W rzeczywistoci K adar um ar trzy tygodnie pniej, gdy wgierski Sd Najwyszy ogosi pen praw n rehabilitacj Nagya. T o rwnie odczytano symbolicznie. K adar

    um ar wraz ze swoj epok. Pogrzeb N agya nabra niemal charakteru pogrzebu pastwowego.

    Wczeniej, w m aju 1989 r., rozpoczto dziaania, k tre dla Wgrw rwnie miay symboliczne znaczenie, a wkrtce okazay si kluczowe dla upadku europejskiego komunizm u: usuwanie budow anych przez kilka dzie-

    sicioleci zapr na granicy wgiersko-austriackiej, k tre byy czci elaznej kurtyny 40.

    Wgierski Okrgy St (a waciwie T r jktny St) zakoczy si we

    wrzeniu. U stpstw a partii szy jeszcze dalej ni w Polsce. D em okratyczne wybory parlam entarne miay odby si bez jakichkolw iek ogranicze, bo po polskich dowiadczeniach liczono si z porak kom unistw . Przed wyboram i dotychczasowy parlam ent m ia wybra prezydenta, a zostaby nim wwczas popularny przywdca reformistycznych Wgier - Im re Pozsgay.

    Jednak znaczna cz opozycji nie zaakceptow aa tego kom prom isu i zor-ganizowaa referendum , w ktrym wygraa opcja, e prezydent powinien by pow oany dopiero przez dem okratycznie wybrany parlam ent. W ten

    49 J. H o l z e r , op. cii., s. 158.

  • sposb wgierskie przem iany zaczy w yprzedza przem iany w Polsce.

    W ybory parlam entarne odbyy si na Wgrzech w m arcu 1990 r. i zakoczyy si zwycistwem antykom unistycznej opozycji.

    5. POD SUM O W ANIE

    Od 1945 do 1989 r. Polska i Wgry znajdoway si pod kuratel ZSR R , podlegay zatem - zwaszcza na pocztku - podobnym naciskom politycznym. W edug tych samych odgrnych instrukcji budow ano w Polsce i na

    Wgrzech kom unistyczne systemy poczone licznymi politycznymi i gos-podarczym i wizami ze Zwizkiem Radzieckim i innymi pastw am i sojusz-

    niczymi. Polityczna popraw no wymagaa nie tylko likwidacji ewentualnych wrogw politycznych, ale take przekonania spoeczestwa do obowizujcych wwczas praw d, prawd goszonych przez partie kom unistyczne i ich wodzw.

    Polityczna popraw no w gospodarce oznaczaa natom iast kolektywizacj rolnictw a i centralne planowanie produkcji.

    Po mierci Stalina nastpi pierwszy powany wyom w kom unistycznym

    sposobie spraw ow ania wadzy, ktry w Polsce przybra posta rewolty, a na Wgrzech - rewolucji. By moe 1956 r. nie odbyby si w Polsce tak

    stosunkow o spokojnie, gdyby radzieckie wadze nie musiay interweniowa zbrojnie na Wgrzech. Chocia nie bez znaczenia jest rwnie fakt, e w Polsce rozw izanie zaistniaego kryzysu pojawio si niejako naturalnie

    w postaci dojcia do wadzy, popularnego wwczas w spoeczestwie, W adysawa G om uki. Takiej roli nie mg na W grzech odegra Imre

    Nagy, bowiem G om uka opowiedzia si m im o wszystko po stronie partiii jej polityki, Nagy natom iast uleg rewolucyjnym nastrojom spoeczestwa, stajc si ich gwnym wyrazicielem. D latego wanie 1956 r. zakoczy si

    na W grzech tragicznie i konieczne byy - z punktu widzenia radzieckich interesw - dwie interwencje zbrojne.

    Po 1956 r. zarw no w Polsce, jak i na W grzech zaszy - z pocztku

    niezauwaalne - gbokie zmiany w spoecznym nastaw ieniu do systemu. W gierska m aa stabilizacja , okupiona krwaw rewolucj, przetrw aa a

    do 1989 r. W Polsce padziernikow a odwil nic trw aa dugo, a spicia na linii partia - spoeczestwo pow tarzay si od tam tego czasu z du regularnoci (1968 i 1970, 1976 i 1980). M ona chyba zaryzykow a

    twierdzenie, e polska rewolucja - w przeciwiestwie do wgierskiej - bya rozoona w czasie, a kolejne wybuchy spoecznego niezadow olenia byy jednoczenie kolejnymi etapam i rewolucji. N atom iast Wgrzy po 1956 r. nie

    chcieli ju ryzykowa kolejnych krwawych rozruchw . By m oe dlatego nie poparli Solidarnoci w 1980 r. Cho, z drugiej strony, naley rwnie

  • Polska i wgierska droga do demokracji. 171

    pam ita o tym, e negatywny odbir strajkw na W ybrzeu by, te

    w jak im stopn iu efektem udanej, odgrnej indoktrynacji wgierskiego spoeczestwa. W 1980 r. Polska bya osam otniona w swoich deniach

    dem okratycznych (pom ijajc oczywicie liczne kon tak ty opozycjonistw polskich i wgierskich). Tym bardziej zasadne staje si pytanie, dlaczego w 1989 r. stao si inaczej? Innym i sowy, dlaczego wanie wtedy przemiany

    w Polsce stay si impulsem dla dem okratycznych de w innych krajach regionu. Paradoksalnie, w 1989 r. jako pierwsze zareagowao wanie wgierskie

    spoeczestwo. Jednake pod koniec lat osiemdziesitysch zmieniy si take geopolityczne w arunki zarwno wewntrzne, jak i zewntrzne. W ZSRR u wadzy by M ichai Gorbaczow , a na Wgrzech polityczno-gospodarcza

    liberalizacja systemu zapocztkow ana przez J. K ad ara zasza tak daleko, e nie m ona jej byo ju zatrzyma. W iadom oci z Polski o rozmow ach

    wadzy i opozycji przy Okrgym Stole trafiy na podatny grunt. Wgierskie

    spoeczestwo byo wreszcie przygotowane na dalsze, bardziej radykalne reformy.

    By podsum ow anie powojennej historii obu krajw byo pene a droga do rewolucji 1989 r. lepiej zarysowana, w arto jeszcze raz wymieni i usys-tem atyzowa przyczyny, k tre doprowadziy do tych zasadniczych politycz-

    nych, ekonom icznych i spoecznych przemian. Posu si tu koncepcj B. Dobek-Ostrowskicj. A utorka ta wyrnia nastpujce grupy czynnikw,

    ktre doprow adziy do wydarze z 1989 r.:- problem y legitymizacyji systemu komunistycznego,- now a polityka ak to ra zewntrznego (dojcie do wadzy M . G orbaczow a

    i liberalizacja polityki wobec pastw satelickich),- kryzys ekonom iczny,

    - wpyw religii katolickiej i duchowiestw a katolickiego (szczeglnie

    silny w Polsce, cho na Wgrzech rwnie wystpujcy)50.W ten sposb dw a kraje: Polska i Wgry rozpoczy proces, ktry powoli

    ogarn ca E urop rodkowo-W schodni, tw orzc wschodnie odgazienie trzeciej fali dem okratyzacji. W Czechosowacji w listopadzie 1989 r. nastpio ostateczne zaam anie struktur starego reimu. W ostatnich miesicach 1989 r.

    zostay odsunite od wadzy konserwatywne elity komunistyczne w N R D z E. Honeckerem na czele, a w Rum unii zaam aa si dyk tatu ra N. Ceausescu.

    Bugarski rzd kom unistyczny rwnie rozpocz proces liberalizacji. Nawet

    w M ongolii pojawiy si pierwsze ruchy na rzecz dem okracji.

    50 B. D o b e k - O s t r o w s k a , Proces demokratyzacji Europy rodkowo- Wschodniej - prze-

    sanki i przebieg, [w:] Dm okratyzacja Europy rodkowo-Wschodniej w perspektywie porwnawczej, red. A. Antoszewski, R. Herbut, Wydawnictwo Uniwersytetu W rocawskiego, Wrocaw 2001,

    s. 17-19. Rola K ocioa katolickiego w demokratycznych przemianach w Polsce i na Wgrzech

    jest niezaprzeczalna, jednak ze wzgldu na obszerno tematu zostaa w tym opracowaniu pominita.

  • Polska i W gry wybray nieco inne drogi do dem okracji, a raczej dwa

    odm ienne w arianty tej samej drogi. Po przeomie 1989 roku w Polsce bya najpierw dem okracja, potem wiclopartyjny system, a na kocu gospodarka rynkowa. N a W grzech elementy rynku byy ju od jakiego czasu obecne, a to za spraw liberalnego kursu K adara, a w ielopartyjna polityka wyprzedzia dem okracj. Jednake w obu krajach wydarzenia z 1989 r.

    pogbiy gospodarczy kryzys, ktry by na pocztku gwnym czynnikiem zmian. N a Wgrzech nie byo wprawdzie konkretnego przeomowego m om en-

    tu, tak decydujcego jak czerwcowe wybory w Polsce, ale pod wzgldem

    symboliki dorw nyw a im pogrzeb z 16 czerwca. W edug A sha rok 1989 by rokiem prawdy. By to rok, w ktrym w Europie W schodniej umar

    kom unizm . 1949-1989 reguiescat in pace. A epitafium m ogoby brzmie 51:

    POLISH AN D H UNGARIAN WAY TO DEM OCRACY - A COM PARATIVE STUDY

    Text concerns the post-war history of these two countries under the protectorate of

    U SR R , the changing social reception o f communism, their fight for democracy and respectable

    life. The text focuses on Polish post-war history, especially the facts having influenced the Round Table negotiations and beginning of transition processes. Detailed analysis tries to

    explain the difference between Polish and Hungarian ways to democracy, especially why

    Hungarians experienced tragic revolution and Soviet armed intervention whereas Polish protests were more peaceful. A lso social consequences o f 1956 year varied in both countries:

    the Polish regularly protested against the communist party, whereas Hungarians chose the

    compromise. However, finally in 1989 both Poland and Hungary became leaders o f transition

    process in Central-Eastern Europe.

    S1 G. A s h , op. cit., s. 91.

    Nic w jego yciu

    Nie byo nim bardziej ni jego odejcie

    Agnieszka Pawlak