Opsta zoologija

  • View
    272

  • Download
    2

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Zoologija

Text of Opsta zoologija

  • KARAKTERISTIKE IVE MATERIJE

    iva materija predstavlja skup elemenata koji se mogu nai i u prirodi ali je nain njihovog vezivanja u osnovnoj jedinici organizma (eliji) vrlo specifian i predstavlja osnovnu karakteristiku ivota. U eliji se nalaze brojne neorganske supstance meu kojima je najznaajnija voda, a od organskih su zastupljene bjelanevine proste i sloene, ugljeni-hidrati, masne supstance itd. Osnovna masa unutar elije je protoplazma (najvei dio), zbog prisustva bjelanevina koje su u gel ili elatinoznom stanju. Kod jednoelijskih ivotinja (protozoa) sve ivotne funkcije obavlja jedna elija, a kod vieelijskih ivotinja (metazoa) elije se grupiu u tkiva, organe, sisteme organa, to ini cjelinu organizma. Prema tome, ivotne funkcije obavlja skup elija.

    Osnovna jedinica ivota je elija i sve ivotne funkcije poinju promjenom stanja unutar elije. Jedna od karakteristika ive materije jeste prenoenje kontinuiteta ivota od roditelja na potomstvo. Sloeni mehanizam prenoenja kontinuiteta prouava GENETIKA.

    Osnovni nain razmnoavanja ivotinja su bespolni i polni. Najvei broj ivotinjskih vrsta razmnoava se polnim nainom i tom nainu prethodi stvaranje polnih elija u procesu gametogeneze. U mukom polu nastaju spermatozoidi a u enskom polu jajne elije i to su procesi spermatogeneze i oogeneze. Nakon stvaranja polnih elija dolazi do oplodnje jajne elije i razvia organizma. Razvie organizma od momenta razvia jajne elije do smrti jedinke predstavlja ontogenetski razvoj, a razvoj ivotinjskog organizama kroz dui vremenski period jeste evolucija. Sve ivotinje podijeljene su u sistematske kategorije i one su ukljuene u ekoloke sisteme razliitog nivoa organizacije, kao i razliite evolutivne sisteme to objanjava njihov nastanak.

    RAZLIKA IZMEU BILjNIH I IVOTINjSKIH ORGANIZAMA

    Osnovna nauka koja prouava eliju naziva se citologija, a nauka koja prouava iskljuivo ivotinjsku eliju naziva se ZOOCITOLOGIJA. U velikom broju sluajeva biljne i ivotinjske elije su sline, ali meu njima postoje znaajne razlike. U biljnoj eliji postoje elijske organele (hloroplasti) koji u procesu fotosinteze uz pomou suneve svjetlosti mogu sintetisati organsku iz neorganske komponente. Na taj nain biljni organizmi postaju jedan od osnovnih izvora hrane ivotinjama viih sistematskih kategorija.ivotinje uglavnom nemaju ovu sposobnost, a samo mali broj jednoelijskih ivotinja, najee biara (EUGLENA) imaju neznatne koliine zelenog pigmenta i djeliminu sposobnost sinteze organske materije. U biljnoj eliji, u elijskom zidu, postoji CELULOIDNA supstanca koja daje odreenu vrstou biljnoj eliji. Znaajna razlika izmeu biljaka i ivotinja odnosi se na razmjenu materije i energije sa spoljanjom sredinom. Kod biljaka se ovaj proces vri u spoljanjosti, a kod ivotinja u unutranjosti organizama. Razlanjenost kod biljaka je vanjska, a kod ivotinja unutranja. Nadraljivost kao ivotna osobina znatno je izraenija kod ivotinja.

    ZADACI ZOOLOGIJE I VEZA SA DRUGIM NAUKAMA

    Zoologija je kompleksna nauka koja se bavi prouavanjem ivotinjske elije, zatim svim fazama ivotinjskog razvia, histolokim prouavanjma, organolokm prouavanjima, problemom sistematike, ekologije i evolucije ivotinja. Embriologija prouava period od oplodnje jajne elije do razvijenog ivotnog oblika. Radi ovakvog kompleksnog pristupa zoologija koristi rezultate drugih nauka kao to su : citologija, embriologija, histologija, ekologija, morfologija, evolucija, genetika, fiziologija, anatomija, biohemija itd.

    1

  • OSNOVI ZOOCITILOGIJE

    Osnovnu masu ive elije ini protoplazma, i u toj protoplazmi nalaze se elijske organele, od kojih svaka ima specifinu funkciju. U sastav te osnovne mase ulaze ulaze mnoga neorganska jedinjenja: C, H, N, O, P, S, a za ivot materije neophodno je prisustvo jo veeg broja neorganskih elemenata: Ca, Mg, K, Fe, Mn, Mo, Cl, Na, Co, J, Zn, Cu. Sve ovo su elementi koji se mogu nai i u neivoj sredini, ali je nain njihovog vezivanja specifian. Veina elemenata nalazi se vezana za druge elemente, a meu njima je najznaanija voda koja kod nekih organizama obuhvata do 75% .Od organskih materija u protoplazmi su najzastupljenije bjelanevine (10%), dok su manje zastupljeni ugljeni-hidrati i masti.

    FIZIKE KARAKTERISTIKE PROTOPLAZME

    Koloidni rastvor ima rastvorene estice veih dimenzija. Osnovno stanje u kome se protoplazma nalazi je itko ili gel stanje. Ponekad se moe desiti da protoplazma gubi vodu i to se najee deava u vrijeme tekih fiziolokih poremeaja organizma. Proces gubljenja vode se naziva TIKOTROPIJA i tada protoplazma prelazi u gui oblik koji se moe okarakterisati kao sol stanje . Vana osobina protoplazme je i viskoznost, to znai da ima osobinu i izgled priblian tenom medu. Jo jedna vana osobina protoplazme je postojanje osmotskog pritiska, koji se javlja zahvaljujui prisustvu rastvorenih soli u plazmi. Zahvaljujui tom pritisku deava se meuelijski transport estica.

    ELIJSKE ORGANELE

    ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM

    elijska organela koja se nalazi u blizini jedra je endoplazmatski retikulum (ER). Ova organela je (jednim djelom) povezana sa jedrovom membranom. Ova organela je sistem upljina unutar kojih se privremno odlau i nagomilavaju produkti elijske sinteze i jo neke tetne supstance. Te materije se vrlo kratko zadravaju ali se u procesu ekskrecije transportuju, prvo, dublje u eliju, a zatim se izbacuju van elije. Postoje dva tipa endoplazmatskog retikuluma (ER) ,od kojih jedan ima granule na membrani i to je granulirani ER, dok drugi tip ima glatku membranu i to je agranulirani ER.

    MITOHONDRIJE

    Ove organele se ubrajaju u krupnije organele i predstavljaju energetske centre u eliji. Najee imaju elipsoidan oblik. Broj mitohondrija unutar elije je razliit, od nekoliko desetina do nekoliko hiljada. Sa spoljne strane, mitohondrije obavija glatka membrana (plazmolema), a sa unutranje strane nalaze se nabori - CRISTAE MITOHONDRIALES. Na vrhovima tih nabora oslobaa se energetska supstanca koja se u metabolikim procesima razlae do iskoristivih dijelova za organizam. Osnovna supstanaca u mitohondijama je HONDROPLAZMA ili matriks, i uglavnom je sastavljena od proteinske supstance. U normalom periodu razvoja elije, kada se ne deavaju diobe, mitohondrije su nepravilno razbacane u unutranjosti elije. U vrijeme dioba (mitoze i mejoze) mitohondrije se nalaze koncentrisane uz centralnu organelu jedro.

    GOLD IJEV APARAT

    Ova organela je ralativno sitnija, ali je slino graena kao ER. Goldi, talijanski istraiva, prvi je opisao ovu organelu, po emu je dobila naziv. Graena je od membrana koje imaju veze sa procesima elijskog izluivanja, ali joj definitivna funkcija jo nije utvrena.

    2

  • LIZOZOMI

    Ovo se organele karakteristine za ivotinje, imaju veoma male dimenzije i uokvirene su sa plazma membranom koja je graena po tipu plazmaleme. Funkcija im nije dovoljno prouena ali se smatra da su to centri za sintezu katalitikih fermenata - ENZIMA .

    CENTRIOLI

    Ove organele predstavljaju citoplazmatske tvorevine koje su najee parne i koje na poprenom presjeku imaju takast ili zrnast oblik, a po duini su neto izduene. Jedan par centriola gradi jedan centrozom i ovi centrozomi, posebno su vidljivi u vrijeme diobe elije tj. u vrijeme kada se oko njih stvaraju ljepljive niti, koje predstavljaju diobeno vreteno i pomou kojih se prihvataju hromozomi iz ekvatorijalne ravni jedra. Nakon toga osnovna elija podijeli se na dvije nove.

    JEDRO

    Jedro je centralna organela koja na neki nain upravlja (koordinira) radom ostalih elijskih organela protoplazmi. Osnovna masa od koje je izgraena unutranjost jedra, hromatin, sainjena je od nukleinskih kiselina koje imaju posebnu ulogu u formiranju hromozoma tj. u procesu prenoenja nasljednih osobina sa roditelja na potomstvo. Jedro je obavijeno membranom ali unutar jedra postoji gui dio hromatinskog materijala JEDARCE i ono nema ovojnicu (membranu).

    PLAZM A LEMA

    Predstavlja ovojnicu koja je karakteristina i za eliju i za elijske organele u protoplazmi. Graa ove membrane je troslojna. Sa spoljanje i sa unutranje strane nalaze se proteinske supstance, a u sredini je lipidni sloj. U zidu ove membrane nalaze se otvori, pore, koje su manjih dimenzija i kroz njih mogu da prolaze estice samo malih dimenzija. Unutar elije takoe postoji osmotski pritisak i zahvaljujui razlikama u pritisku unutar i van elije, deava se prirodan prolaz sitnih estica. Ova osobina membrane da ima samo male otvore i da omoguava prolaz manjim esticama naziva se SEMIPERMEABILNOST. Ukoliko je potrebno ostvariti prolaz krupnijih estica kroz pore membrane, dolazi do njihovog usitnjavanja, zahvaljujui fermentskim procesima u zidu plazmaleme. To se najee deava se krupnijim esticama bjelanevina ili masti.

    Oblik elija u organizmu je razliit. Postoje okruglaste, ovalne, zvjezdaste, ploaste elije ali i elije sa neto modifikovanima oblikom. Te elije uglavnom imaju stalan oblik ali postoji odreen broj elija koje nemaju oblik. Takva je sluaju kod nekih jednoelijskih ivotinja (ameba). I veliina elije moe da varira. U ivotinjskom svijetu postoje krupnije i sitnije elije. Krupnije su npr. jajne, a sitnije su spermatozoidi.Podjela (dioba) elije deava se na nekoliko naina. Jedan od naina je mitotika dioba koja je uglavnom karakteristina za tjelesne elije i diobom osnovne elije ne dolazi do smanjenja hromozoma (diploidni broj hromozoma).Drugi tip diobe je mejoza - dioba polnih elija i tada se deava redukcija, pri emu se diploidan broj hromozoma svodi na haploidan. Kod ovjeka postoje i amitotike diobe koj