of 33 /33
ROK AKADEMICKI 2007/2008 DR ROBERT HUTERSKI INSTYTUCJONALNE PODSTAWY POLITYKI PIENIĘŻNEJ ZARYS WYKŁADÓW DO PRZEDMIOTU

INSTYTUCJONALNE PODSTAWY POLITYKI PIENIĘŻNEJrobhuski/get/polp/Podstawy_polityki_pien_2007.pdf · •banknoty a bilety skarbowe (asygnaty) - rewolucja francuska, wojna francusko-pruska,

  • Author
    dongoc

  • View
    215

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of INSTYTUCJONALNE PODSTAWY POLITYKI PIENIĘŻNEJrobhuski/get/polp/Podstawy_polityki_pien_2007.pdf ·...

ROK AKADEMICKI 2007/2008

DR ROBERT HUTERSKI

INSTYTUCJONALNE PODSTAWY POLITYKI PIENINEJ

ZARYS WYKADW DO PRZEDMIOTU

1. POWSTANIE PIENIDZA I BANKW CENTRALNYCH

pienidz pojawi si i rozwin gwnie ze wzgldu na odczuwan przez ludzko potrzeb uproszczenia wymiany towarowej:

- towarzyszyy temu take powody religijne (pienidz ofiarny, kultowy) oraz spoeczne i psychologiczne (tezauryzacja gromadzenie majtku przez zapobiegliwo oraz z potrzeby jego posiadania i okazywania);

za wynalazcw pienidza uznaje si Sumerw, ktrzy yli w Mezopotamii w latach 3100-1955 p.n.e.:

- Sumerowie wynaleli rwnie pismo klinowe i dwunastkowy, nieskoczony system liczenia, ktrych znajomo znacznie zwikszya uyteczno pienidza,

- ich pienidz mia charakter jednostek obrachunkowych a nie obiegowy, gdy zoto i srebro byo przechowywane u kapanw, ktrzy ustalali ceny w jednostkach tych metali i wydawali potwierdzenia rozlicze transakcji na glinianych tabliczkach;

pienidz towarowy pojawi si w Babilonie (pastwie, ktre wchono ziemie Sumerw, 2000-1500 p.n.e.) w formie zotej kaczki o okrelonej wadze:

- podobn rol speniay potem w Afryce ky soniowe, skry zwierzce i pytki soli, a u Rzymian i Sowian - bydo;

bardziej rozwinit form pienidza byy zunifikowane sztuki metali, zwaszcza szlachetnych (np. sztuki elaza w Sparcie za Likurga w IX w. p.n.e., czy sztuki srebra szekle u ydw czasw Jeremiasza, 650 p.n.e.-?);

rozwj monety kruszcowej jest wizany z lidyjskim krlem Krezusem (?-546 p.n.e.), ktry odciskiem swej pieczci gwarantowa jako zota i srebra w pytkach metali (okoo 560 roku p.n.e.);

Egipt, Babilonia, Grecja i Rzym to gwnie proste operacje bankowe wypoyczania (gwnie przez kapanw) zota i srebra zdeponowanego w wityniach;

dla powstania bankw centralnych istotne znaczenie miao pojawienie si pienidza papierowego:

- wynaleziony najprawdopodobniej w Chinach ju w XIX wieku p.n.e.,

- w Europie wyksztaci si niezalenie z zawiadcze wydawanych przez staroytnych Grekw zawodowo trudnicych si wymian pienidzy, potwierdzajcych zdeponowanie u nich zotych monet;

banco - st, banca - awka - redniowieczni wekslarze i zotnicy;

we Woszech XIII wieku, gdzie kade wczesne miasto-pastwo emitowao wasn walut, zawiadczenia takie przeksztaciy si w listy zamienne:

- kupcy, po zoeniu odpowiedniego depozytu w kruszcu, mogli otrzyma od swojego bankiera dokument, ktry by skierowany do wsppracujcych z nim bankierw z innych miast, i ktry mogli zamieni na odpowiedni walut,

- pozwalao to unikn niewygody i niebezpieczestw posugiwania si wieloma walutami w monetach kruszcowych;

najstarsze banki:

- Casa di San Giorgio w Genui, 1586,

- Banco di Rialto w Wenecji, 1587,

- Banco di San Ambrosio w Mediolanie, 1593,

- Bank Amsterdamski, 1609,

- Bank Hamburski, 1619,2

- Bank Rotterdamski, 1653,- gwnie poredniczyy w patnociach midzy kupcami, przenoszc depozyty z konta na konto - wiksza skala kredytowania dopiero od II po. XVII w.

z listw zamiennych rozwiny si kwity depozytowe bankw woskich:

- w odrnieniu od greckiego pierwowzoru, zaczy one powszechniej kry z rk do rk, gwnie midzy kupcami (XVII/XVIII w.),

- w Anglii podobn rol odgryway kwity depozytowe zotnikw, ktrzy z czasem licznie zasilili szeregi bankierw;

rozwj stosunkw towarowo-pieninych powodowa wzrost zapotrzebowania na pienidz - kwity coraz powszechniej akceptowane;

po pewnym czasie kwity przestay by cile zwizane z wkadami w kruszcu, ktre pierwotnie dokumentoway, i staway si notami bankowymi (banknotami) zawierajcymi przyrzeczenie bankiera zamiany danej noty na kruszec okazicielowi:

- w wielu krajach Europy bankierzy rozwinli proceder emitowania banknotw o wartoci znacznie przekraczajcej warto zdeponowanego u nich zota i srebra,

- zakadano, e wielu klientw i tak nie upomni si przez duszy czas o kruszec, swobodnie dokonujc rozlicze banknotami (regua osadu we wkadach);

zaufanie do banknotw rnych bankw nie byo stabilne:

- pojawiajce si coraz czciej paniki bankowe, wynikajce z braku ogranicze emisji takiego pienidza, zmusiy wiele rzdw do ograniczenia przywileju emisyjnego do grupy kilku, a z czasem nawet do jednego banku i poddania go kontroli pastwa;

w ten sposb zrodziy si banki emisyjne, ktre z czasem zaczy spenia coraz wicej zada na rzecz caego systemu bankowego (np. nadzr bankowy), gospodarki (wyznaczanie stp procentowych) i pastwa (obsuga budetu i zarzdzanie rezerwami walutowymi), stajc si znanymi dzi bankami centralnymi;

banknoty a bilety skarbowe (asygnaty) - rewolucja francuska, wojna francusko-pruska, wojna secesyjna, wojna krymska - namiastka pienidza, dopki ich emisja w rozsdnych ilociach.

Pierwsze banki emisyjne:

- Bank Szwecji, 1668 (z banku prywatnego w pastwowy),- Bank Anglii, 1694, zbieg z wprowadzeniem ustroju parlamentarnego i Karty Praw, (utworzony

przez parlament jako spka akcyjna, monopol emisyjny od 1833, upastwowiony w marcu 1946 r.),

- Bank Francji, 1800 - dziedzictwo Wielkiej Rewolucji (przywilej emisyjny w Paryu od 1803, a w caej Francji od 1848),

- Bank Holandii, 1814 (ze zbankrutowanego Banku Amsterdamskiego),- Narodowy Bank Austrii, 1817,- Bank Norweski, 1818,- Narodowy Bank Danii, 1818- Bank Polski, 1828 (jako bank pastwowy, w 1885 przeksztacony w kantor Banku Pastwa

Rosyjskiego),- Bank Belgii, 1850 i Bank Hiszpanii, 1856 - spki akcyjne z publicznej subskrypcji pod

wpywem pastwa,- Bank Pastwa Rosyjskiego, 1860 (pastwowy pod cisym nadzorem Ministerstwa Skarbu),

reformy cara Aleksandra II- Niemiecki Bank Rzeszy, 1875 (pierwsza spka pastwowo-prywatna) - 33 landowe banki

emisyjne,

3

- Bank Japonii, 1882 (spka akcyjna cile zarzdzana przez pastwo), zerwanie z izolacjonizmem i reformy dynastii Meiji;

System Rezerwy Federalnej Stanw Zjednoczonych, 1913 - pierwszy nowoczesny bank centralny:

- kady z 48 stanw mia przywilej emisyjny, kryzys 1907 spowodowa powoanie Narodowej Komisji Monetarnej w 1908, ktra przygotowaa zaoenia nowego adu pieninego,

- gwny cel to elastyczno poday pienidza i uatwianie dyskonta weksli skarbowych, by nie dopuci do kryzysw nadprodukcji i recesji, a zarazem nadmiernych zmian cen i siy nabywczej pienidza;

Bank Rozrachunkw Midzynarodowych w Bazylei, 1930:

- spka akcyjna bankw centralnych Europy i Ameryki Pnocnej;

Wielki Kryzys z lat 1929-1933 przyczyni si do odstpienia od gospodarczej doktryny liberalizmu na rzecz interwencjonizmu pastwowego:

- banki centralne stay si wspodpowiedzialne nie tylko za stabilno cen, ale take za pene zatrudnienie, wykorzystanie zasobw, pobudzanie i utrzymywanie wzrostu gospodarczego, zapewnienie rwnowagi bilansu patniczego;

system z Bretton Woods, 1944-1973:

- proces globalizacji i instrumentalizacji finansw;

Europejski System Monetarny, 1979 i Europejska Unia Monetarna (Unia Gospodarcza i Walutowa -1999) doprowadziy do powstania Europejskiego Banku Centralnego.

2. EURO - INSTYTUCJONALNE PODSTAWY WSPLNEJ WALUTY EUROPEJSKIEJ

System z Bretton Woods - w lipcu 1944 roku, podczas Konferencji Walutowej i Finansowej Narodw Zjednoczonych w miejscowoci Bretton Woods w Stanach Zjednoczonych, podjto prb przygotowania wiatowego systemu finansowego dla powojennej rzeczywistoci.

Sprbowano wtedy zbudowa nowy system walutowy oraz powoano do ycia Midzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) i Bank wiatowy.

System polega na wprowadzeniu bezporedniej wymiany na zoto jedynie dolara amerykaskiego. Inne waluty systemu byy wymieniane na dolara wedug kursu, ktrego dopuszczalne odchylenie wynosio tylko 1%. Pastwa mogy stabilizowa kurs swojej waluty przez zaciganie poyczek w MFW, a wymiana dolarw na zoto bya moliwa tylko wtedy, gdy bank centralny danego pastwa czonkowskiego MFW zgasza potrzeb wymiany amerykaskiemu Systemowi Rezerwy Federalnej. Taki system walutowy jest okrelany mianem dewizowo-zotego, a kurs walutowy ma charakter kursu staego.

Problemy Stanw Zjednoczonych z deficytem budetowym spowodoway zawieszenie wymienialnoci dolara na zoto w listopadzie 1971 roku. Ostateczny upadek systemu z Bretton Woods w marcu 1973 roku wynika przede wszystkim z jego braku elastycznoci wobec zmieniajcych si potrzeb wymiany midzynarodowej, cho w okresie swej wietnoci przyczyni si on znaczco do ekspansji handlu wiatowego. Wrd innych, porednich przyczyn zaamania si systemu wymienia si wojn w Wietnamie i kryzys paliwowy.

ERM (Exchange Rate Mechanism) - Mechanizm Kursw Walutowych - program, w ramach ktrego kraje czonkowskie Europejskiej Wsplnoty Gospodarczej zgodziy si utrzymywa parytet kursw wymiany ich walut. Ustanowiono granice dopuszczalnych waha kursw dla kadej pary walut. Jeli zmiana kursu walutowego zbliaa si do grnej lub dolnej granicy, banki centralne danych dwch krajw interwenioway na rynku by zapewni, e ustalony limit waha nie zostanie przekroczony.

ERM zosta stworzony w 1979 roku umow midzy Belgi, Francj, Republik Federaln Niemiec, Luksemburgiem, Holandi i Dani o ograniczeniu waha bilateralnych kursw wymiany midzy ich

4

walutami do 2,25%. Wochy, ktre take byy czonkiem mechanizmu, nie stosoway si do limitu 2,25% a do 1990 roku. Hiszpania przyczya si do ERM w 1989 roku, Wielka Brytania w 1990 roku, a Portugalia w 1992 roku. Kade z tych pastw zgodzio si na ograniczenie waha kursw swojej waluty wzgldem kursw walut innych czonkw ERM tylko do 6%.

Kopoty ERM w 1992 roku, ktre doprowadziy do zachwiania caego Europejskiego Systemu Monetarnego (EMS) wymusiy zwikszenie dopuszczalnych granic waha kursw walut do 15%. Pozwolio to na ustabilizowanie EMS i przystpienie do tworzenia wsplnej waluty europejskiej.

EMS (European Monetary System) - Europejski System Walutowy - porozumienie, na mocy ktrego wikszo krajw Unii Europejskiej powizaa swoje waluty, by zapobiec zbyt duym ich wzajemnym fluktuacjom.

System zosta zorganizowany w 1979 roku dla stabilizowania kursw walutowych i przeciwdziaania inflacji w krajach czonkowskich. Skada si on z Europejskiej Jednostki Walutowej - ECU (European Currency Unit), Mechanizmu Kursw Walutowych - ERM (Exchange Rate Mechanism), systemu interwencyjnego i kredytowego bankw centralnych oraz z Europejskiego Funduszu Wsppracy Walutowej. Stanowica przygotowanie do wsplnej waluty europejskiej, ECU bya jednostk waluty rozrachunkowej opartej o waluty pastw uczestniczcych w EMS, majc wspiera wymian midzynarodow w ramach Unii Europejskiej.

Okresowe dostosowania podnosiy warto silnych walut i obniay sabych, jednak po 1986 roku zaczto wykorzystywa zmiany w stopach procentowych poszczeglnych krajw dla utrzymania waha kursw w wskim przedziale.

We wczesnych latach dziewidziesitych, system znalaz si pod presj coraz bardziej zrnicowanej polityki i sytuacji gospodarczej poszczeglnych pastw czonkowskich. Wielka Brytania i Wochy wycofay si z ERM w 1992 roku, a w 1993 roku dopuszczalny zakres fluktuacji walut wzgldem siebie zosta powikszony. Grecja nie uczestniczya w ERM, a Austria, Finlandia i Szwecja pocztkowo nie przystpiy do niego, gdy w 1995 roku weszy do Unii Europejskiej.

Termin Europejski System Monetarny nadal bywa uywany na okrelenie caego mechanizmu walutowego, w ktrego skad wchodzi system euro i ERM2. Precyzyjniej jest go okrela mianem EMS2, gdy sam skrt EMS moe si odnosi do zespou regulacji tworzcych ECU oraz ustanawiajcych pierwotny Mechanizm Kursw Walutowych, ktre funkcjonoway przed wprowadzeniem euro.

Traktat z Maastricht - podpisany 7 lutego 1992 roku przez dwanacie pastw czonkowskich Europejskiej Wsplnoty Gospodarczej, powoa do ycia w jej miejsce Uni Europejsk, jako instytucjonalne przygotowanie do nastpnego etapu wszechstronnej integracji ekonomicznej, politycznej i spoecznej w Europie.

Do Traktatu jest doczony Protok w sprawie Statutu Europejskiego Systemu Bankw Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego stanowicy instytucjonalne ramy dla wsplnej waluty europejskiej.

Z Traktatu wynikaj rwnie tzw. kryteria zbienoci (konwergencji), ktre musz speni pastwa czonkowskie Unii Europejskiej, by doczy do strefy wsplnej waluty europejskiej. Deficyt budetowy w takim pastwie nie powinien przekracza 3% produktu krajowego brutto a dug publiczny - 60% produktu krajowego brutto. Oprcz tego, poziom inflacji w takim pastwie musi by nie wyszy ni o 1,5 punktu procentowego, a poziom dugoterminowych stp procentowych nie wyszy ni o 2 punkty procentowe od tych, jakie rednio reprezentuj trzy kraje czonkowskie o najwikszej stabilnoci cen.

Spenienie tych kryteriw nie jest moliwe bez prawidowego funkcjonowania banku centralnego jako stranika pienidza w danym pastwie.

EMU (Economic and Monetary Union, European Monetary Union) Europejska Unia Monetarna, skadowa Unii Gospodarczej i Walutowej, zostaa faktycznie wprowadzona z dniem 1 stycznia 1999 roku.

Jedenacie krajw Unii Europejskiej przyjo zamroenie kursw wymiany swoich walut narodowych wzgldem wsplnej waluty euro oraz zrzeko si prawa dodatkowej emisji pienidza na rzecz Europejskiego Banku Centralnego z siedzib we Frankfurcie nad Menem.

5

Od 1 stycznia 2002 roku euro zastpio bdce w obiegu banknoty i monety walut narodowych.

Jedenacie pastw, ktre od pocztku przystpiy do Unii to Niemcy, Francja, Wochy, Hiszpania, Holandia, Belgia, Finlandia, Portugalia, Austria, Irlandia oraz Luksemburg. Grecja doczya do strefy euro w 2001 roku, kiedy to zacza spenia wymagane kryteria, a Wielka Brytania, Szwecja i Dania odoyy decyzj o przyjciu euro.

ERM2 (Exchange Rate Mechanism) - Mechanizm Kursw Walutowych 2 - od 1999 roku, w zwizku z wprowadzeniem euro, jedenacie walut Unii Europejskiej ma wzgldem siebie kursy sztywne, czyli adne wahania nie mog mie miejsca, a waluty krajw strefy euro stay si w zasadzie lokalnymi formami wsplnej waluty.

Mechanizm okrelany mianem ERM2, suy ksztatowaniu kursw walutowych midzy krajami Unii Europejskiej, ktre nie weszy do Europejskiej Unii Monetarnej od pocztku. Uczestnictwo w ERM2 jest dobrowolne, jednake pastwo chcce przyczy si do Europejskiej Unii Monetarnej musi przedtem nalee do ERM2 przynajmniej przez dwa lata.

W ERM2 euro zastpio mark niemieck w roli waluty-kotwicy, utrzymano 15% granice waha, a Europejski Bank Centralny moe przychodzi z pomoc walutom, ktre znalazy si pod presj spekulacyjn.

3. SYSTEM BANKOWY

System bankowy obejmuje caoksztat instytucji bankowych, a take normy okrelajce wzajemne powizania i stosunki z otoczeniem. O systemie bankowym mona jednak mwi dopiero wwczas gdy rozwj bankw, a take rynkw finansowych, pozwoli na ustalenie zasad struktury tego systemu. Dlatego te dopiero powstanie wielopoziomowego ukadu, zoonego z banku centralnego (emisyjnego) i bankw komercyjnych, jest uznawane za podstaw dla okrelenia si systemu bankowego. Funkcje systemu bankowego mona scharakteryzowa nastpujco:

- stworzenie mechanizmw gromadzenia rodkw oraz ich inwestowania w rne przedsiwzicia;

- zapewnienie moliwoci dokonywania patnoci midzy podmiotami gospodarczymi, transferu w czasie i ponad granicami;

- zapewnienie skutecznych rozwiza w zakresie zarzdzania ryzykiem bankowym; - zapewnienie informacji cenowej, co stwarza moliwoci podejmowania decyzji przez

podmioty gospodarcze; - stworzenie warunkw do transformacji rodkw inwestowania (co do czasu, wielkoci i

ryzyka). System bankowy skada si z elementw o okrelonych waciwociach i okrelonych wzajemnych relacjach midzy tymi instytucjami. Elementami systemu bankowego s banki komercyjne (depozytowo-kredytowe), inwestycyjne, uniwersalne i banki emisyjne (centralne). Na rozwj systemw bankowych wywieraj wpyw nastpujce czynniki:

- porzdek spoeczny i gospodarczy, ktry okrela spoeczne wartoci i cele gospodarcze; - struktura i wielko popytu na usugi bankowe; - regulacje prawne dziaa bankowych; - skonno bankw do innowacji.

Wszystkie te czynniki s ze sob cile powizane i naley je rozpatrywa we wzajemnym zwizku. Uwzgldnienie tych czynnikw moe by skuteczn dwigni rozwoju systemu bankowego ukierunkowanego przez nadrzdne cele systemu gospodarczego. Dostosowanie struktury systemu bankowego, a zwaszcza dostosowanie programu usug bankowych do potrzeb klientw, jest przesank dynamicznego rozwoju systemu bankowego. Do cech rodowiska w ktrym obecnie dziaaj banki, mona zaliczy m.in.:

- zanikanie tradycyjnych barier midzy poszczeglnymi typami instytucji finansowych; - tendencje do zmniejszania liczby bankw poprzez tworzenie instytucji w ramach regionalnych

ugrupowa; - tendencje do powstawania holdingw i konglomeratw finansowych;

6

- liberalizacj (deregulacj) rynku, tak aby wszystkie instytucje finansowe miay prawo do udziau w grze rynkowej;

- wprowadzenie norm ostronociowych (zewntrznych i wewntrznych) ograniczajcych ryzyko bankowe;

- innowacje bankowe i nowe produkty, ktre wpywaj na konkurencj midzy bankami; - wyksztacenie si midzynarodowej, transgranicznej bankowoci; - intensyfikacj pozabilansowych form aktywnoci bankw; - wprowadzenie elementw planowania strategicznego; - akceptowanie, ale kontrolowanie, zagranicznych inwestycji w kapita akcyjny - bankw danego kraju.

Zmiany w systemach bankowych s oceniane w sposb zrnicowany w zalenoci od tego, czy jako podstaw tej oceny przyjmiemy funkcjonaln koncepcj rozwoju systemw bankowych, czy koncepcj instytucjonaln. Koncepcja funkcjonalna zakada, e funkcje systemu bankowego s stae, mimo zmiennoci form instytucjonalnych. Oznacza to, e rozwj systemu bankowego jest w jakim stopniu pasywnym nastpstwem rozwoju gospodarki rynkowej. Zmiany w systemie bankowym powinny nastpowa spontanicznie, pod wpywem zmian na rynku. Tradycyjne podejcie makroekonomiczne zakada, e struktura instytucjonalna systemu bankowego jest mao istotna dla rozwoju gospodarczego. W tej sytuacji podejcie to jest mao przydatne dla budowy systemw bankowych. Natomiast podejcie instytucjonalne, ktre zakada cise powizania midzy ksztatowaniem instytucji finansowych a rozwojem systemu bankowego, moe by lepiej wykorzystane do tworzenia systemu bankowego. Podejcie instytucjonalne do rozwoju systemu bankowego kadzie akcent na zalenoci midzy rozwojem instytucji finansowych a wymuszaniem proefektywnociowych dziaa w gospodarce narodowej. Oznacza to, e nie mona liczy na spontaniczne uksztatowanie waciwej struktury aparatu bankowego. Konieczne s odpowiednie dziaania ze strony rzdu, ktre stwarzayby moliwo racjonalnego przeksztacenia systemu bankowego, tak eby by on w peni konkurencyjny w stosunku do bankw innych krajw. Dziaania takie s konieczne, gdy:

- waciwe formy instytucjonalne systemu bankowego ukierunkowuj biece zachowanie podmiotw gospodarczych;

- rozwj gospodarki narodowej wymaga powoania nowych rodzajw instytucji bankowych; - rozwj telekomunikacji pozwoli na bezporedni dostp produktw gospodarczych do rynkw

finansowych, a tym samym konieczne s odpowiednie rozwizania w zakresie bankowoci. W ujciu instytucjonalnym system bankowy stanowi sie instytucji bankowych wzajemnie powizanych poprzez rynki pienine. Obejmuje on zarwno banki, jak i parabanki. Poprzez system bankowy naley rozumie nie tylko same instytucje bankowe, ale take zasady ich dziaalnoci oraz funkcjonalne otoczenie instytucjonalne. W przeciwiestwie do ujcia funkcjonalnego, ktre zakada, e uniwersalne funkcje narzucaj zunifikowane rozwizania instytucjonalne, ujcie instytucjonalne zakada, e formy instytucjonalne ksztatuj sposb realizacji uniwersalnych funkcji systemu finansowego. Zgodnie z ujciem instytucjonalnym zmiana struktury instytucjonalnej dostosowuje system bankowy do przeobrae w jego otoczeniu oraz do aktualnego zapotrzebowania na realizacj funkcji bankowych. Na zmian t wywieraj wpyw takie czynniki, jak historyczne warunki powstania systemu bankowego i jego ewolucja w danym kraju, z jednej strony, z drugiej za - oglnowiatowe tendencje do ujednolicania instytucjonalnych form funkcjonowania systemw bankowych. Unifikacyjn form s grupy bankowe (holdingi, konglomeraty). Istnieje jednak niebezpieczestwo, e okrelone rozwizania instytucjonalne mog przeszkadza w dziaaniu systemu bankowego. Stawianie interesw np. nadzoru bankowego ponad racjonalne ekonomiczne funkcjonowanie systemu bankowego moe doprowadzi do zagroenia stabilnoci systemu bankowego, obnienia jego rentownoci, a w rezultacie do utraty zaufania do rodzimych bankw. Daleko idca ingerencja nadzoru bankowego moe doprowadzi do sytuacji, e nadzr ten stanie si wspodpowiedzialny za prac bankw. Dalsza ewolucja systemu bankowego bdzie musiaa uwzgldnia zmiany w wiatowej gospodarce finansowej, a to bdzie sprzyjao zblieniu form instytucjonalnych. Przemawiaj za tym nastpujce zjawiska:

- midzynarodowa globalizacja rynkw finansowych; - deregulacja rynkw finansowych; - uzalenienie dziaania poszczeglnych bankw (uniwersalnych,

7

- inwestycyjnych) od waciwoci rynkw finansowych (wielko i stopie otwartoci); - tendencje do konsolidacji organizacyjnej i kapitaowej bankw.

RODZAJE BANKW

System bankowy obejmuje nastpujce podstawowe grupy bankw: - banki centralne powstae na bazie bankw emisyjnych; - banki operacyjne (depozytowo-kredytowe i uniwersalne); - banki specjalne (inwestycyjne, hipoteczne i towarzystwa kredytowe, rolne i melioracyjne,

komunalne); - kasy oszczdnociowe; - spdzielczo kredytow.

Bank centralny jest to bank pastwowy, ktry spenia rwnoczenie trzy funkcje: banku emisyjnego, banku bankw i banku gospodarki narodowej. Bank centralny, z jednej strony, jest regulatorem caego obiegu pieninego wewntrz kraju oraz rwnowagi bilansu patniczego, a z drugiej strony - bankierem pastwa w zakresie udzielania kredytw dla rzdu, obsugi dugu pastwowego oraz kasowej obsugi budetu. Obowizkiem banku centralnego jest dbanie o stabilno waluty narodowej, a take takie oddziaywanie na gospodark narodow, eby nastpowa jej stay rozwj, wzrost dochodu narodowego oraz spadek bezrobocia. Bank bankw jest bankiem rezerwowym dla bankw operacyjnych (komercyjnych). Bank bankw tworzy dwa rodzaje pienidza:

- banknot jako centralny pienidz gotwkowy;

- pienidz yrowy - centralny pienidz rezerwowy. Bank bankw spenia nastpujce funkcje:

- reguluje cyrkulacj emitowanego pienidza (gotwkowego i yrowego);

- reguluje wielko tworzonego przez banki operacyjne pienidza bankowego; - reguluje pynno caego systemu bankowego;

- ksztatuje potencja kredytowy bankw operacyjnych poprzez odpowiednie - instrumenty pienine. Istotn funkcj banku centralnego jest rwnie obsuga, organizacja i realizacja patnoci zagranicznych, realizacja polityki pastwa w odniesieniu do kursu walut, poredniczenie w kupnie zota i dewiz, a take utrzymywanie rezerw midzynarodowych rodkw pieninych. Najbardziej rozpowszechnion form instytucji bankowej s banki operacyjne (komercyjne). Okrelenie celu dziaania tych bankw wymaga wzicia pod uwag dwch zasadniczych czynnikw. Z jednej strony, banki te wiadcz okrelone usugi niezbdne z punktu widzenia spoecznego (np. obsuga obrotu gotwkowego i bezgotwkowego), z drugiej za - s przedsibiorstwami, ktrych celem powinno by osignicie zysku. Cel dziaania banku komercyjnego mona wic okreli jako denie do zaspokojenia potrzeb podmiotw gospodarujcych w zakresie usug bankowych przy rwnoczesnym deniu do uzyskania zysku. Realizacja tego celu napotyka okrelone ograniczenia. S to: - konieczno zachowania pynnoci, tj. zdolnoci do nieograniczonej wypacalnoci w kadym

przypadku wyraenia przez klientw banku yczenia wycofania swych wkadw;

- konieczno przestrzegania przepisw finansowych i rozliczeniowych ustalonych przez kompetentn wadz;

- konieczno takiego dziaania, ktre by zapewnio zaufanie do banku i przeciwdziaao np. moliwoci nagego wycofania wkadw oszczdnociowych i instytucji kredytowych.

Cel dziaania banku komercyjnego ma zatem charakter kompleksowy. Jest t takie rozwijanie usug bankowych, przy utrzymaniu zasady rentownoci banku, ktre nie pogorszyoby jego pynnoci, nie naruszyo obowizujcych przepisw i zachowao zaufanie klientw. Banki specjalne s to banki, ktrych sfera dziaania w porwnaniu z bankami komercyjnymi ma specjalny charakter pod wzgldem zakresu i formy dziaania albo rodzaju klienteli.

8

Specjalizacja bankw prowadzi do podziau na banki depozytowo-kredytowe i inwestycyjne. Moe te wystpowa specjalizacja pod wzgldem terytorialnym (banki oglnokrajowe i regionalne), a take branowym (banki przemysowe, rolne, handlu zagranicznego oraz budowlane). Do bankw specjalnych mona zaliczy banki inwestycyjne, instytucje kredytu dugoterminowego, banki hipoteczne, rolne i melioracyjne, a take banki komunalne. Banki specjalne to przede wszystkim banki inwestycyjne, ktre zajmuj si koncentracj rodkw dla finansowania inwestycji. Kapitay te s mobilizowane nie tylko w drodze wkadw od klientw, ale take w drodze emisji i sprzeday wasnych obligacji lub przyjmowania lokat innych bankw czy budetu. Banki hipoteczne to typowe banki wyspecjalizowane. Akcje tych bankw znajduj si na og w posiadaniu bankw uniwersalnych, a tym samym - cho s prawnie wyodrbnione - instytucje te wchodz do koncernw bankowych. Banki hipoteczne zajmuj si udzielaniem poyczek zabezpieczonych na hipotece nieruchomoci. rodki na udzielanie kredytw pod zastaw ziemi i nieruchomoci banki te mobilizuj w drodze sprzeday listw zastawnych, ktrych zabezpieczeniem jest zastawiona w bankach ziemia lub nieruchomoci. Do bankw specjalistycznych nale take m.in.:

- instytucje kredytu ratalnego; - banki-zbiornice, przechowujce papiery wartociowe; - towarzystwa lokat kapitaowych, ktre daj maym inwestorom moliwo uczestniczenia w portfelu

zoonym z akcji wielu spek akcyjnych. Obecnie nastpuje odchodzenie od cisego podziau bankw na rne rodzaje w zwizku z grupowaniem si instytucji bankowych w holdingi i konglomeraty.

Holding bankowy to korporacja, ktra jest posiadaczem akcji jednego lub wicej bankw. Holdingi tworz take przedsibiorstwa niebankowe, ktre w zasadzie powinny by powizane z bankowoci, firmy hipoteczne, faktoringowe, leasingowe, ubezpieczeniowe, brokerskie, zajmujce si doradztwem finansowym, dystrybucj papierw wartociowych, kredytowaniem sprzeday ratalnej itp. Holdingi bankowe maj uatwiony dostp do rynkw kapitaowych, wiksz zdolno zaduania si w stosunku do kapitau wasnego, a take moliwoci kompensaty strat i zyskw przy paceniu podatkw.

Kontrola holdingu nad nabytym bankiem moe by luna, bez wpywu na jego polityk kredytow, ale bank moe take by kontrolowany tak jak oddzia banku, bez prawa decyzji w waniejszych sprawach. Holdingi ograniczaj konkurencj, podwyszaj opaty dla klientw oraz nie uwzgldniaj lokalnych potrzeb. Z drugiej strony jednak - s bardziej efektywne, zmniejszaj ryzyko bankructwa poszczeglnych bankw, a take oferuj klientom szerszy wachlarz usug. Konglomeraty finansowe to rodzaj holdingw finansowych. S to instytucje wiadczce "pod jednym dachem" usugi bankowe, ubezpieczeniowe i maklerskie. Konglomeraty finansowe charakteryzuj si:

- penym zakresem poradnictwa finansowego w ramach grupy; - ze wzgldu na regulacj (np. w Wielkiej Brytanii) realizuj swoje zadania poprzez odrbne spki; - regulacje zezwalaj konglomeratom na posiadanie krzyujcych si udziaw w instytucjach

finansowych, nie maj one natomiast udziaw kapitaowych u swoich klientw. Do zalet konglomeratw finansowych mona zaliczy:

- moliwo zaspokojenia przez klientw zapotrzebowania na wszystkie usugi w jednym banku; - stworzenie moliwoci trwaego powizania klienta z danym bankiem; - moliwo obnienia kosztw dziki lepszemu wykorzystaniu aparatu usugodawcy; - rozszerzenie oferty asortymentowej i tym samym dywersyfikacji rde dochodw banku; - wiksz moliwo zaznajomienia si przez bank z sytuacj finansow klienta dziki obsudze

caej jego dziaalnoci finansowej. Spdzielnie kredytowe s to instytucje drobnego kredytu zorganizowane na zasadach spdzielczych, polegajcych przede wszystkim na powizaniu kredytobiorcw (czonkw spdzielni) m.in. poprzez ich wkady czonkowskie z solidarn odpowiedzialnoci materialn za dziaalno danej spdzielni. Spdzielczo kredytowa powstaa w XIX wieku w Niemczech w dwch formach, nazwanych od nazwisk ich zaoycieli Kasami Schulzego z Delitzsch i Kasami Reiffeisena. W Polsce w okresie midzywojennym spdzielnie kredytowe dzieliy si na dwie zasadnicze grupy: spdzielnie tzw. powszechne (banki ludowe, towarzystwa zaliczkowe itp.) oraz spdzielnie rolnicze (Kasy Stefczyka).

9

Obecnie spdzielnie kredytowe s bankami uniwersalnymi i ze wzgldu na konkurencj rozszerzyy krg klientw poza obrb wasnych czonkw. W tej sytuacji przed spdzielniami kredytowymi stoi nastpujce zadanie: optymalne zaopatrzenie czonkw w usugi finansowe, ale rwnoczenie obsuga osb nie nalecych do spdzielni. Dziki lokalnemu ukierunkowaniu i niebiurokratycznemu podejmowaniu decyzji, spdzielnie kredytowe maj moliwo dokonywania okrelonej promocji usug i doradztwa dla swych czonkw. Dziki wsppracy z bankami zrzeszajcymi mog wiadczy swoim czonkom i klientom wszystkie usugi charakterystyczne dla bankw uniwersalnych, zwaszcza w zakresie realizacji bezgotwkowego obrotu patniczego, kredytowych transakcji konsorcjw bankowych, transakcji papierami wartociowymi i transakcji zagranicznych. W celu reprezentowania interesw bankw spdzielczych powoywane s zrzeszenia tych bankw, ktre reprezentuj ich interesy wobec pastwa i banku centralnego oraz zajmuj si szkoleniem, a take kontrol. Zadaniem kas oszczdnociowych jest cise powizanie oszczdnociowej dziaalnoci tych instytucji z potrzebami drobnych wytwrcw i gospodarstw domowych, a take samorzdw. Rwnoczenie musz to by jednostki rentowne, zainteresowane w swoich wynikach. Podstawowe zaoenia organizacji systemu kas oszczdnociowych mona scharakteryzowa nastpujco: - kasy oszczdnociowe s samodzielnymi bankami uniwersalnymi, tj. - mogcymi dokonywa wszystkich operacji przewidzianych prawem bankowym; - organem zaoycielskim kas oszczdnociowych s samorzdy lokalne, ktre ustalaj statut kasy

oraz wybieraj rad kasy; - rada, zoona z przedstawicieli samorzdu oraz w czci z pracownikw kasy, wybiera zarzd kasy,

ustala gwne warunki jej dziaalnoci oraz decyduje o otwarciu oddziaw; - zarzd prowadzi biec dziaalno kasy; - kasy oszczdnociowe prowadz dziaalno typu banku uniwersalnego, ktry - z jednej strony gromadzi oszczdnoci i udziela kredytu zwaszcza dla drobnych przedsibiorcw i

gospodarstw domowych, a z drugiej strony udziela kredytu samorzdowi, a take czciowo przeznacza zysk do kasy gminy;

- nadzr nad kasami oszczdnociowymi sprawuje lokalna wadza wykonawcza, nadzr bankowy sprawowany jest przez bank centralny lub odpowiedni urzd pastwowy;

- centralami finansowymi kas oszczdnociowych s banki komunalne, do ktrych funkcji naley: obsuga obrotu yrowego, udzielanie kredytu kasom oszczdnociowym, obsuga kredytw konsorcjalnych dla samorzdw, obsuga emisji obligacji.

Budowlane kasy oszczdnociowe udzielaj kredytw na budownictwo mieszkaniowe. Ich dziaalno polega na przyjmowaniu wkadw oprocentowanych poniej oprocentowania rynkowego dla tego typu lokat terminowych, a nastpnie udzielaniu oszczdzajcym kredytw oprocentowanych poniej stopy rynkowej, w wielkoci kilkakrotnie przekraczajcej nagromadzony wkad. Na og kasy te s powizane organizacyjnie z systemem kas oszczdnociowych i bankw komunalnych.

Dwupoziomowo systemu bankowego jest cech, wynikajc z fundamentalnych zasad wspczesnej gospodarki pienino-rynkowej. W systemie tym poziom pierwszy stanowi bank centralny, natomiast poziom drugi - og bankw komercyjnych, niezalenie od:

- rodzajw dziaalnoci (banki uniwersalne, banki specjalistyczne, np. banki depozytowo-kredytowe, banki inwestycyjne, banki hipoteczne, banki rozliczeniowo-dyskontowe, banki akceptacyjno-gwarancyjne, kasy oszczdnociowo-poyczkowe, unie kredytowe);

- przedmiotu dziaalnoci (banki oglnogospodarcze, banki branowe - rolne, budowlane, eksportowo-importowe);

- charakteru rynku (banki detaliczne, banki hurtowe, banki hurtowo-detaliczne, banki apexowe);- formy wasnoci [banki prywatne, banki komunalne, banki pastwowe, banki spdzielcze, banki z

kapitaem zagranicznym itp.);- formy prawnej (spki akcyjne, spdzielnie, przedsibiorstwa pastwowe itp.);- formy organizacyjnej (banki jednooddziaowe, banki wieloodziaowe, grupy bankowe, holdingi,

stowarzyszenia itp.);- obszaru dziaania (banki lokalne, banki regionalne, banki krajowe, banki midzynarodowe).

10

bankowo uniwersalna a bankowo inwestycyjna:

- Stany Zjednoczone - ustawa bankowa Glass-Steagall Act z 1933 roku a do lat 1980-tych wymuszaa rozdzielenie bankowoci kredytowo-depozytowej od bankowoci inwestycyjnej,

instytucje wspomagajce, jak FDIC (Federalna Korporacja Ubezpieczenia Depozytw) w USA, czy Bankowy Fundusz Gwarancyjny

Naczelnym celem dziaalnoci banku centralnego jest zapewnienie stabilnoci pienidza narodowego. Cel naczelny osigany jest na drodze:

a) ksztatowania i realizacji polityki pieninej, majcej na celu stabilno cen oraz utrzymanie odpowiedniej relacji krajowej jednostki pieninej do innych walut;

b) tworzenia warunkw instytucjonalnych dla zapewnienia niezbdnego poziomu bezpieczestwa finansowego i stabilnoci sektora bankowego;

c) regulowania zasad i mechanizmw w celu zapewnienia pynnoci rozlicze pieninych w gospodarce.

Celem dziaalnoci bankw komercyjnych, niezalenie od ich specyfiki, jest maksymalizacja biecej wartoci rynkowej banku (notowa akcji banku na giedzie): jest to punkt widzenia waciciela, ktry w gospodarce rynkowej ma znaczenie decydujce i temu spojrzeniu na spraw podporzdkowane jest dziaanie zarzdw oraz strategia banku.Na biec warto rynkow banku wpywaj liczne czynniki zarwno o charakterze strukturalnym (dugofalowym), jak i koniunkturalnym (krtkofalowym). Najwaniejszymi s:

- stopa zysku osigana przez bank, albo inaczej mwic "stopa zwrotu na kapitale akcyjnym" (Return on Assets), czyli wielko relacji zysku netto do wielkoci kapitau akcyjnego;

- poziom bezpieczestwa finansowego (okrelany midzy innymi przez pynno finansow i wypacalno oraz "rozproszenie" aktyww i pasyww banku);

- zdolno do rozwoju i dostosowywania si banku do zmieniajcych si uwarunkowa rynkowych (ekspansywno i innowacyjno);

- "image" banku, czyli postrzeganie jego dziaalnoci przez klientw, ksztatowane nie tylko na podstawie obiektywnych miar, lecz take subiektywnych odczu (wpyw marketingu, promocji oraz sprawnoci obsugi i stosunku personelu do klientw).

4. MODELE SEKTORA FINANSOWEGO

W trakcie ewolucji wyksztaciy si dwa modele sektora finansowego - model anglosaski i model niemiecko-japoski - co wywaro bezporedni wpyw na zrnicowanie systemu bankowego.Model anglosaski opiera si na rynkach finansowych. Sprzyja to uniezalenieniu si wielkich korporacji przemysowych od bankw komercyjnych. Te ostatnie s wykorzystywane przede wszystkim do funkcji patniczych i rozliczeniowych, a take do zaspokajania krtkoterminowego zapotrzebowania przedsibiorstw na kredyt. Natomiast podstawowy dopyw kapitau odbywa si przez emisj papierw wartociowych i przez gied. Bardzo istotn rol w tym modelu odgrywaj rnego rodzaju fundusze i banki specjalne (inwestycyjne). Model niemiecko-japoski zakada, e gwn rol w sektorze finansowym peni system bankowy. Banki zaspokajaj zarwno krtkoterminowe, jak i dugoterminowe potrzeby klientw. W tym modelu banki maj zatem charakter uniwersalny. Rwnoczenie rozpowszechniaj si powizania kapitaowe midzy bankami i korporacjami przemysowymi.Banki inwestycyjne s to banki (firmy), ktre zajmuj si bezporednim transferem oszczdnoci na rynek pieniny i kapitaowy. Dziki pomocy bankw inwestycyjnych inwestorzy nie korzystaj z porednictwa bankw komercyjnych, by ulokowa swe rodki na rynku papierw wartociowych. Wyodrbnienie bankw inwestycyjnych nastpio przede wszystkim w krajach anglosaskich, gdzie nastpi cisy podzia na banki komercyjne i inwestycyjne. Do bankw inwestycyjnych s zaliczane take instytucje nie majce charakteru bankw, takie jak brokerzy, maklerzy, dealerzy, underwriterzy, doradcy finansowi.

11

Banki inwestycyjne zajmuj si wszelkimi usugami finansowymi, ktre wykraczaj poza tradycyjn dziaalno depozytowo-kredytow, gwnie jednak s to usugi zwizane z operacjami papierami wartociowymi.W systemach bankowych, ktre maj charakter systemu bankw uniwersalnych, to on speniaj zarazem rol bankw inwestycyjnych. Oznacza to, e w jednym domu bank uniwersalny prowadzi dziaalno inwestycyjn (investment banking) oraz kredytowo-depozytow (commercial banking).Bankami inwestycyjnymi mog by:

- instytucje kredytowe (banki uniwersalne), ktre, oprcz dziaalnoci depozytowo-kredytowej, wiadcz peny zakres usug zwizanych z papierami wartociowymi oraz

- firmy inwestycyjne (banki inwestycyjne), ktre wiadcz peny zakres usug zwizanych z papierami wartociowymi, natomiast nie zajmuj si dziaalnoci depozytowo-kredytow.

Wyposaenie tych instytucji w kapita wasny moe by zrnicowane (zgodnie z dyrektywami Unii Europejskiej minimalny kapita dla instytucji kredytowych wynosi 5 mln euro, a dla firm inwestycyjnych - 730 tys. euro).Midzy instytucjami kredytowymi i firmami inwestycyjnymi istnieje wolna konkurencja.Bank uniwersalny dokonuje wszystkich czynnoci bankowych. Pojcie "bank uniwersalny" oznacza, e nie ma adnych ogranicze w jego dziaalnoci o charakterze bankowym, a wic w zakresie ilociowym, regionalnym, klientowskim, branowym, a take ilociowo-cenowym. W zwizku z tym bank uniwersalny mona scharakteryzowa jako instytucj, ktra czy transakcje depozytowe i kredytowe z transakcjami w zakresie papierw wartociowych i czynnociami emisyjnymi.Za koncepcj bankw uniwersalnych przemawia wiele czynnikw:

- bank uniwersalny stwarza klientom moliwo korzystania z rnych usug w jednym banku;- bank uniwersalny pozwala na zmniejszenie kosztw rezerwy, ktr klient musi utrzymywa w

jednym banku, a nie w kilku;- bank uniwersalny moe by lepszym doradc dla klienta, gdy bardziej wszechstronnie zna

jego ekonomik;- bank uniwersalny moe by bardziej elastyczny w dostosowywaniu si do potrzeb klientw,

gdy jego celem jest zwikszenie zysku;- bank uniwersalny jest take bardziej elastyczny w polityce cenowej wobec klienta, gdy moe

bra pod uwag zysk z caoci obsugi tego klienta;- bank uniwersalny moe skuteczniej gromadzi zasoby pienine ni banki inwestycyjne i

sprawniej dokonywa ich transformacji;- dziki szerszemu wachlarzowi instrumentw banki uniwersalne mog bardziej skutecznie

skania do oszczdzania.Zaletami modelu anglosaskiego s:

- nadanie kluczowej roli rynkom akcji i obligacji przedsibiorstw;- sprzyjanie dziaaniu inwestorw instytucjonalnych;- pobudzenie innowacji finansowych.

Do wad tego systemu mona zaliczy:- oparcie finansowania podmiotw gospodarczych na anonimowym rynku papierw

wartociowych;- nastawienie na czste zmiany partnerw, co wymusza krtkoterminow perspektyw w

procesach decyzyjnych;- du formalizacj transakcji ekonomicznych.

Zalety modelu niemiecko-japoskiego to:- finansowanie podmiotw gospodarczych na podstawie indywidualnych- umw kredytowych;- dugoterminowe finansowanie midzy bankiem a korporacj przemysow m.in. poprzez

krzyowanie udziaw kapitaowych;- stymulowanie powstawania silnych bankw uniwersalnych.

Jako wady tego systemu mona wymieni:- niedostateczne rozszerzenie wachlarza instrumentw finansowych;- opnienia we wprowadzaniu innowacji bankowych;

12

- mniejsz odporno na konkurencj ze strony instytucji parabankowych. - krytycy modelu bankw uniwersalnych z punktu widzenia klientw uwaaj, e dokonywanie

wszystkich operacji w jednym banku moe by rozwizywane kosztem sabszych klientw danego banku. W modelu bankw wyspecjalizowanych tego niebezpieczestwa nie ma.

Z punktu widzenia oglnogospodarczego istotne jest:- utrzymanie stabilnoci systemu bankowego, co przy bankach uniwersalnych jest uatwione

dziki wszechstronnoci usug pieninych;- efektywne dziaanie na rynku kapitaowym, ktre oznacza maksymalne wykorzystanie

istniejcych w gospodarce rde kapitau, czego banki uniwersalne mog lepiej dokonywa majc gst sie oddziaw i zrnicowan ofert usug, mog take atwiej dokonywa transformacji ryzyka.

- Bank uniwersalny ma przewag nad bankami inwestycyjnymi rwnie dziki temu, e koszty promocji wikszego wachlarza usug bankowych s nisze dla kadej jednostkowej usugi.

Dziki systemowi informatycznemu bank uniwersalny moe na bieco kompleksowo ocenia cao stosunkw z klientami, co sprawia, e moe oferowa dobrym klientom niektre usugi nawet poniej kosztw, ale rwnoczenie rekompensowa to sobie przy innych usugach. Dziki temu kompleksowy zestaw usug moe by skonstruowany optymalnie zarwno dla klientw, jak i dla banku.Powstanie holdingw i konglomeratw finansowych zamazuje wyrany podzia midzy bankami uniwersalnymi a bankami inwestycyjnymi. W Stanach Zjednoczonych nastpuje odchodzenie od bankowoci inwestycyjnej w stron bankowoci uniwersalnej, a w krajach europejskich akcentuje si potrzeb specjalizacji.

5. NIEMCY - STRUKTURA SYSTEMU BANKOWEGO

- ponad 3500 bankw i instytucji kredytowych,- prawie 1000 maych i bardzo maych bankw o sumie bilansowej poniej 100 mln DM,- 65 000 oddziaw, cznie 70 000 placwek - przy 81 milionach ludnoci wypada jedna placwka na

1157 mieszkacw,- 330 prywatnych bankw komercyjnych - 30% procent rynku usug bankowych,- 620 powszechnych bankw oszczdnociowych z centralami giro- prawie 50% procent rynku usug

bankowych,- ponad 2 500 spdzielni kredytowych (Volksbanken i Raiffeisenbanken) - prawie 20% procent rynku

usug bankowych.

BANKI PRYWATNE

Wielka trjka:- Deutsche Bank, Dresdner Bank i Commerzbank - kady ma od 200 000 do 300 000 akcjonariuszy, wczajc w to wikszo pracownikw tych

bankw,- gromadz niecae 10% aktyww sektora bankowego, ale po uwzgldnieniu ich bankw hipotecznych

i innych instytucji podporzdkowanych - prawie 20% aktyww,- cznie maj w kraju 3500 oddziaw i 20 milionw klientw;

190 bankw regionalnych (landowych) i innych komercyjnych:- grupa zawierajca wszystkie, oprcz Wielkiej Trjki, banki w formie kapitaowych spek

prywatnych (AG, KgaA i GmbH),- Vereinsbank AG, Bayerische Hypotheken- und Wechsel-Bank AG maj bardzo siln pozycj na

wiecie,- BfG Bank AG, BHF-Bank AG i Berliner Bank AG s najsilniejsze w grupie bankw regionalnych;

13

Prywatni bankierzy (Privatbankiers):- z 60 prywatnych domw bankowych 20 obecnie dziaajcych byo zaoonych w XVIII wieku lub

wczeniej,- cz ma form wasnoci jednoosobowej, niedopuszczalnej ju dla nowych bankw, a pozostae

zblion do polskich osobowych spek jawnych (OHG) lub komandytowych (KG),- najwikszy taki bank to Bankhaus Sal. Oppenheim jr. & Cie.;

Postbank:- od 1990 roku, sukcesor 15 regionalnych pocztowych bankw yrowych i pocztowych placwek

oszczdnociowych,- od 1995 roku Postbank przechodzi od dziaalnoci wyspecjalizowanej w patnociach i depozytach

do typowej uniwersalnej dziaalnoci banku komercyjnego,- operuje przez ponad 20 000 placwek pocztowych i zatrudnia prawie 17 000 osb;

Oddziay bankw zagranicznych:- 300 bankw z 50 krajw jest obecnych w Niemczech poprzez oddziay, banki podporzdkowane,

przedstawicielstwa i udziay w innych bankach;

BANKI SEKTORA PUBLICZNEGO:

- 607 bankw oszczdnociowych i 13 regionalnych central yrowych, 19 000 placwek,- posiadaj gwarancje gwnie wadz lokalnych (miast, okrgw, gmin),- centrale w ostatnich latach staj si aktywne w operacjach z zagranic, dziaaj jako banki

hipoteczne refinansujc si na rynku kapitaowym poprzez emisje swoich papierw dunych,- cz central peni rol bankw komunalnych lub landowych,- zobowizania central s gwarantowane przez wadze odpowiednich landw lub banki

oszczdnociowe i ich zwizki regionalne;

BANKI SPDZIELCZE:

- ponad 2500 bankw (Kreditgenossenschaften),- w miastach gwnie jako Volksbanken a w okrgach rolniczych jako Raiffeisenbanken,- w ostatnich latach dochodzi do licznych fuzji i liczba bankw maleje,- pierwotnie spdzielcami byli gwnie rzemielnicy, kupcy i rolnicy - obecnie z 13 milionw czonkw

wikszo to pracownicy najemni zaliczajcy si do redniej klasy, w tym urzdnicy,- po serii fuzji liczba regionalnych bankw zrzeszajcych spada do 4,- central bankw spdzielczych jest DG Bank (Deutsche Genosenschaftsbank),- DG Bank jest korporacj prawa publicznego majc prawo emisji papierw wartociowych, dziki

czemu prowadzi dziaalno typowego banku uniwersalnego, w tym transakcje i rozliczenia z zagranic;

BANKI SPECJALISTYCZNE

Prywatne banki hipoteczne (Hyphothekenbanken):- ponad 30 bankw wyspecjalizowanych w dugoterminowym finansowaniu transakcji

nieruchomociami, w tym na rzecz wadz szczebla lokalnego, landowego i federalnego,- 3 z nich specjalizuj si w finansowaniu budowy statkw,- zapotrzebowanie sektora publicznego na ich kredyty ronie,- banki te gromadz fundusze emitujc listy zastawne, ktre s zabezpieczone specjalnym funduszem

gwarancyjnym;14

5 publicznych bankw hipotecznych (ffentlich-rechtliche Grundkreditanstalten):- podobnie jak prywatne banki hipoteczne, wyspecjalizowane w dugoterminowym poyczaniu pod

hipotek nieruchomoci i na rzecz wadz,- rozwiny si z XVIII-wiecznych przymusowych stowarzysze wacicieli ziemski, w celu

organizowania tanich kredytw rolnych;

Prywatne i publiczne towarzystwa budowlano-poyczkowe (Bausparkassen):- ponad 30 instytucji wyspecjalizowanych w finansowaniu budownictwa mieszkaniowego,- atrakcyjno ich poyczek bierze si z relatywnie niskiej i staej przez cay okres poyczki stopy

procentowej po zgromadzeniu minimalnego wkadu, pastwowej premii (obecnie 10%) dla osb o zarobkach poniej okrelonego poziomu oraz moliwoci odpisw od podatku;

Banki gwarancyjne i towarzystwa gwarancji kredytowych (Brgschaftsbanken i Kreditgarantiegemeinschaften):- okoo 30 instytucji samopomocy zaoonych w poowie lat 1950-tych dla uatwienia dostpu do

kredytw maym i rednim przedsibiorstwom,- w tym celu banki te emituj listy gwarancyjne (typ obligacji) na rzecz zrzeszonych przedsibiorstw,- listy gwarancyjne s uznawane za intratne papiery wartociowe przez inne banki;

2 centralne instytucje depozytu papierw wartociowych:- prowadz rozliczenia i depozyty papierw wartociowych na rzecz bankw eliminujc fizyczne

przemieszczanie si tych papierw;

Instytucje o specjalnych funkcjach:- ponad 20 instytucji w wikszoci zorganizowanych w oparciu o prawo prywatne,- waniejsze to AKA Ausfuhrkredit-Gesellschaft mbH i Kreditanstalt fr Wiederaufbau (KfW), obie

zajmujce si finansowaniem eksportu do krajw rozwijajcych si oraz finansowaniem krajowych inwestycji w sabiej rozwinitych gospodarczo lub strukturalnie regionach Niemiec,

- inne instytucje wspieraj rnego rodzaju programy rozwoju przedsibiorczoci, budowy domw, rolnictwa i rnych gazi przemysu.

6. BANK CENTRALNY I PIENIDZ BANKOWY

Dwupoziomowo systemu bankowego jest cech, wynikajc z fundamentalnych zasad wspczesnej gospodarki pienino-rynkowej. W systemie tym poziom pierwszy stanowi bank centralny, natomiast poziom drugi - og bankw komercyjnych, niezalenie od:

- rodzajw dziaalnoci (banki uniwersalne, banki specjalistyczne, np. banki depozytowo-kredytowe, banki inwestycyjne, banki hipoteczne, banki rozliczeniowo-dyskontowe, banki akceptacyjno-gwarancyjne, kasy oszczdnociowo-poyczkowe, unie kredytowe);

- przedmiotu dziaalnoci (banki oglnogospodarcze, banki branowe - rolne, budowlane, eksportowo-importowe);

- charakteru rynku (banki detaliczne, banki hurtowe, banki hurtowo-detaliczne, banki apexowe);

- formy wasnoci [banki prywatne, banki komunalne, banki pastwowe, banki spdzielcze, banki z kapitaem zagranicznym itp.);

- formy prawnej (spki akcyjne, spdzielnie, przedsibiorstwa pastwowe itp.);

- formy organizacyjnej (banki jednooddziaowe, banki wieloodziaowe, grupy bankowe, holdingi, stowarzyszenia itp.);

- obszaru dziaania (banki lokalne, banki regionalne, banki krajowe, banki midzynarodowe).

15

bankowo uniwersalna a bankowo inwestycyjna:

- Stany Zjednoczone - ustawa bankowa Glass-Steagall Act z 1933 roku a do lat 1980-tych wymuszaa rozdzielenie bankowoci kredytowo-depozytowej od bankowoci inwestycyjnej,

instytucje wspomagajce, jak FDIC (Federalna Korporacja Ubezpieczenia Depozytw) w USA, czy Bankowy Fundusz Gwarancyjny

Naczelnym celem dziaalnoci banku centralnego jest zapewnienie stabilnoci pienidza narodowego. Cel naczelny osigany jest na drodze:

a) ksztatowania i realizacji polityki pieninej, majcej na celu stabilno cen oraz utrzymanie odpowiedniej relacji krajowej jednostki pieninej do innych walut;

b) tworzenia warunkw instytucjonalnych dla zapewnienia niezbdnego poziomu bezpieczestwa finansowego i stabilnoci sektora bankowego;

c) regulowania zasad i mechanizmw w celu zapewnienia pynnoci rozlicze pieninych w gospodarce.

Celem dziaalnoci bankw komercyjnych, niezalenie od ich specyfiki, jest maksymalizacja biecej wartoci rynkowej banku (notowa akcji banku na giedzie): jest to punkt widzenia waciciela, ktry w gospodarce rynkowej ma znaczenie decydujce i temu spojrzeniu na spraw podporzdkowane jest dziaanie zarzdw oraz strategia banku.Na biec warto rynkow banku wpywaj liczne czynniki zarwno o charakterze strukturalnym (dugofalowym), jak i koniunkturalnym (krtkofalowym). Najwaniejszymi s:

- stopa zysku osigana przez bank, albo inaczej mwic "stopa zwrotu na kapitale akcyjnym" (Return on Assets), czyli wielko relacji zysku netto do wielkoci kapitau akcyjnego;

- poziom bezpieczestwa finansowego (okrelany midzy innymi przez pynno finansow i wypacalno oraz "rozproszenie" aktyww i pasyww banku);

- zdolno do rozwoju i dostosowywania si banku do zmieniajcych si uwarunkowa rynkowych (ekspansywno i innowacyjno);

- "image" banku, czyli postrzeganie jego dziaalnoci przez klientw, ksztatowane nie tylko na podstawie obiektywnych miar, lecz take subiektywnych odczu (wpyw marketingu, promocji oraz sprawnoci obsugi i stosunku personelu do klientw).

Przedmiotem oddziaywania banku centralnego jest caa gospodarka. Dzieje si to na og za porednictwem bankw komercyjnych. Oznacza to, e klientami banku centralnego s przede wszystkim banki komercyjne i w tym sensie bank centralny jest czsto nazywany "bankiem bankw". Bank centralny na ogl nie moe "indywidualizowa" swoich stosunkw z poszczeglnymi bankami komercyjnymi. Opieraj si one na oglnych, jednakowych dla wszystkich zasadach, regulacjach i normach.Uksztatowany historycznie, uniwersalny pakiet funkcji wypenianych wspczenie przez banki centralne obejmuje:

1) emisj banknotw oraz regulowanie i zapewnianie bezpieczestwa obiegu pienidza gotwkowego, zgodnie z potrzebami gospodarki narodowej;

2) ksztatowanie i realizacj polityki pieninej, majcej na celu utrzymanie stabilnoci cen oraz umacnianie wartoci wewntrznej i zewntrznej pienidza narodowego;

3) zarzdzanie rezerwami dewizowymi oraz wspudzia (we wsppracy z rzdem) w ksztatowaniu kursu walutowego oraz realizacj polityki dewizowej pastwa, majcych na celu zapewnienie odpowiedniej pozycji pienidza krajowego w relacji do walut obcych oraz bezpieczestwa i pynnoci obrotw patniczych z zagranic;

4) okrelanie form i zasad rozlicze pieninych w gospodarce oraz zapewnienie bezpieczestwa i pynnoci systemu patniczego i rozrachunkw midzybankowych;

5) ksztatowanie warunkw rozwanego gospodarowania przez banki powierzonymi rodkami (depozytami i oszczdnociami), jako podstawowej przesanki bezpieczestwa i stabilnoci

16

systemu finansowego, poprzez odpowiednie dziaania regulacyjne (regulacje ostronociowe) oraz nadzr bankowy;

6) wykonywanie usug bankowych na rzecz rzdu i jego instytucji, a zwaszcza prowadzenie obsugi (rachunku biecego) budetu pastwa, realizacj zlece w zakresie emisji i obrotu rzdowymi papierami wartociowymi oraz realizacj zada zwizanych z za- ciganiem i udzielaniem, a take obsug bankow, poyczek i kredytw w stosunkach z innymi pastwami i organizacjami midzynarodowymi.

Wspczenie pojcie "pienidz" oznacza powszechnie akceptowany instrument finansowy, za pomoc ktrego dokonuje si patnoci za towary lub usugi oraz realizuje zobowizania patnicze.Pienidz spenia nastpujce zasadnicze funkcje:

- wystpuje w roli rodka wymiany, co oznacza, e z reguy jedne towary (usugi) wymieniane s na inne za porednictwem pienidza, na podstawie aktw kupna i sprzeday, w ktrych aktywn rol odgrywa pienidz;

- jest miernikiem wartoci, co znaczy, e warto wszystkich towarw i usug wyraana jest w pienidzu (jednostkach pieninych). Dziki tej funkcji pienidz wystpuje jako jednostka rozrachunkowa, w ktrej wyraane s ceny towarw i usug i w ktrej prowadzone s rozliczenia;

- pienidz jest rodkiem przechowywania wartoci (tezauryzacji), co wie si z moliwoci wykorzystania go do dokonywania zakupu towarw i usug w przyszoci;

- pienidz jest rodkiem sucym do kalkulowania i realizacji odroczonych patnoci (funkcja patnicza). Suy midzy innymi do spaty poyczek z uwzgldnieniem ich oprocentowania;

- pienidz spenia ponadto funkcj stymulacyjno-kapitaow, co znaczy, e suy jako rodek oddziaywania na procesy spoeczno-gospodarcze, przede wszystkim jako czynnik pobudzania oszczdnoci i akumulacji kapitau oraz efektywnego ich wykorzystania.

Pienidz powinien odznacza si nastpujcymi waciwociami:

- przenonoci, aby mona byo si nim posugiwa w dowolnych miejscach;

- podzielnoci, aby mona byo dokonywa zakupu towarw i realizowa patnoci o rnej wartoci, od najmniejszej do najwikszej;

- trwaoci, aby erozja jego fizykalnego wymiaru nie powodowaa utraty wartoci;

- standardowoci, aby atwo byo okreli warto, ktr posiada bd reprezentuje;

- rozpoznawalnoci, aby ludzie nie mieli trudnoci z ustaleniem, z jakim pienidzem i jak jednostk pienin maj do czynienia.

Wspczenie wyrnia si nastpujce rodzaje pienidza:a) pienidz penowartociowy, ktrego cech podstawow jest to, e jego "wewntrzna" warto, czyli warto materiau, z ktrego zosta zrobiony, jest taka sama jak jego warto nominalna. Dotyczy to na przykad zotych, srebrnych czy miedzianych monet. Pienidz jest penowartociowy, jeeli warto monetarna jednostki pieninej jest rwna wartoci niemonetarnej. Niekiedy bdnie sdzi si, e pienidz penowartociowy posiada sta warto, czyli jego sia nabywcza nie ulega zmianom. Tak nie jest. Sia nabywcza penowartociowego pienidza zmienia si bowiem w zalenoci od cen innych towarw. Innymi sowy, wystpowanie pienidza penowartociowego nie chronio i nie chroni przed zjawiskiem inflacji;b) reprezentatywny pienidz penowartociowy jest to rodzaj pienidza o nieznacznej wartoci wewntrznej (np. papierowy banknot, moneta o znacznie wyszym nominale ni wynosi warto materiau, z ktrego zostaa wytworzona), ale z gwarancj wymiany w kadym dowolnym miejscu i czasie na pienidz penowartociowy.Wyej przedstawione dwa rodzaje pienidza, penowartociowy i reprezentatywny, nale ju do przeszoci. Nie ma na wiecie pastwa, ktre posugiwaoby si systemem monetarnym opartym na takich rodzajach pienidza. Obecnie panuje niepodzielnie zupenie inny rodzaj pienidza:c) pienidz fiducjarny, ktrego zdolno do wypeniania funkcji pienidza opiera si na zaufaniu publicznym (sowo fiducia w jzyku aciskim oznacza ufno), e przy pomocy pienidza nie

17

posiadajcego prawie adnej wartoci wewntrznej (papier) moliwe jest dokonywanie zakupu towarw i usug oraz regulowanie wszelkich patnoci i zobowiza pieninych.

Przedmiotem oddziaywania banku centralnego jest caa gospodarka. Dzieje si to na og za porednictwem bankw komercyjnych. Oznacza to, e klientami banku centralnego s przede wszystkim banki komercyjne i w tym sensie bank centralny jest czsto nazywany "bankiem bankw". Bank centralny na ogl nie moe "indywidualizowa" swoich stosunkw z poszczeglnymi bankami komercyjnymi. Opieraj si one na oglnych, jednakowych dla wszystkich zasadach, regulacjach i normach.Uksztatowany historycznie, uniwersalny pakiet funkcji wypenianych wspczenie przez banki centralne obejmuje:

1) emisj banknotw oraz regulowanie i zapewnianie bezpieczestwa obiegu pienidza gotwkowego, zgodnie z potrzebami gospodarki narodowej;

2) ksztatowanie i realizacj polityki pieninej, majcej na celu utrzymanie stabilnoci cen oraz umacnianie wartoci wewntrznej i zewntrznej pienidza narodowego;

3) zarzdzanie rezerwami dewizowymi oraz wspudzia (we wsppracy z rzdem) w ksztatowaniu kursu walutowego oraz realizacj polityki dewizowej pastwa, majcych na celu zapewnienie odpowiedniej pozycji pienidza krajowego w relacji do walut obcych oraz bezpieczestwa i pynnoci obrotw patniczych z zagranic;

4) okrelanie form i zasad rozlicze pieninych w gospodarce oraz zapewnienie bezpieczestwa i pynnoci systemu patniczego i rozrachunkw midzybankowych;

5) ksztatowanie warunkw rozwanego gospodarowania przez banki powierzonymi rodkami (depozytami i oszczdnociami), jako podstawowej przesanki bezpieczestwa i stabilnoci systemu finansowego, poprzez odpowiednie dziaania regulacyjne (regulacje ostronociowe) oraz nadzr bankowy;

6) wykonywanie usug bankowych na rzecz rzdu i jego instytucji, a zwaszcza prowadzenie obsugi (rachunku biecego) budetu pastwa, realizacj zlece w zakresie emisji i obrotu rzdowymi papierami wartociowymi oraz realizacj zada zwizanych z za- ciganiem i udzielaniem, a take obsug bankow, poyczek i kredytw w stosunkach z innymi pastwami i organizacjami midzynarodowymi.

PROCES KREACJI PIENIDZA BANKOWEGO(stopa rezerw 20%)

F A Z A WKADY REZERWY POYCZKII 5000 1000 4000(pierwotny)

II 4000 800 3200III 3200 640 2560IV 2560 512 2048

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

SUMA 25000 5000 20000

SYMBOLE S = Wp + Ww R P

Oglna wielko kreacji pienidza S bdca sum wkadu pierwotnego Wp i wkadw wtrnych Ww zaley od dwch czynnikw, a mianowicie: (1) wprost proporcjonalnie od wielkoci wkadu pierwotnego (Wp) oraz

18

(2) odwrotnie proporcjonalnie od stopy rezerw (r), bdcej ilorazem wielkoci rezerw (R) do oglnej wielkoci wkadw (S). A zatem mona zapisa:

S=Wpm , gdzie: m= 1rParametr "m", nazywany "mnonikiem pieninym", jest liczb, przez ktr naley przemnoy wielko wkadu pierwotnego, aby otrzyma ogln wielko kreacji pienidza.

UKAD BILANSU BANKU CENTRALNEGO:

AKTYWA PASYWANalenoci zagraniczne = AC-1 Pienidz gotwkowy w obiegu = PC-1 Nalenoci od budetu = AC-2 Zobowizania wobec budetu = PC-2 Nalenoci od bankw = AC-3 Zobowizania wobec bankw = PC-3W TYM: - kredyt redyskontowy W TYM: - rezerwy obowizkowe

- kredyt lombardowy - rachunek biecy - kredyt pozostay - zobowizania inne

Papiery wartociowe = AC-4 Zobowizania zagraniczne = PC-4w tym: Papiery dune banku = PC-5

- bony skarbowe - obligacje rzdowe - pozostae

Majtek trway = AC-5 Kapita wasny = PC-6 Pozostae aktywa = AC-6 Pozostae pasywa = PC-7 Aktywa ogem = suma AC Pasywa ogem = suma PC

19

INSTRUMENTY BANKU CENTRALNEGO

porednie - oddziaywanie na czynniki popytowo - podaowe na rynkach finansowych, kreowan przez ten rynek pynno oraz cen pienidza, tj. wysoko stp procentowych:

- operacje otwartego rynku,

- operacje na papierach wartociowych emitowanych przez banki centralne,

- interwencje na rynku walutowym,

- rezerwy obowizkowe i depozyty specjalne - na pograniczu instrumentw bezporednich i porednich,

bezporednie - oddziaywanie na poda pienidza i kredytu oraz poziom stp procentowych poprzez odgrne narzucanie ogranicze i zakazw:

- puapy kredytowe,

- wymagania co do pynnoci,

- wymagania co do struktury aktyww i pasyww,

- kredyt refinansowy i jego pochodne,

perswazja moralna - nieformalne ustne sugestie, naciski,

kryterium doboru instrumentw finansowych - adekwatno, elastyczno, efektywno - zaley od konkretnych warunkw gospodarczych,

7. POMIAR PIENIDZA

W bankowoci mona wyrni dwa zasadnicze podejcia do pomiaru pienidza.

podejcie transakcyjne - istot pienidza jest tylko i tylko to, co w sposb powszechny, nieodwoalny i natychmiastowy moe by wykorzystane jako rodek patniczy przy zakupie towarw i usug. Podkrela si, e to wanie jest zasadnicza rnica midzy pienidzem a innymi aktywami finansowymi.

podejcie pynnociowe - wychodzi z zaoenia, e rne aktywa mog spenia funkcje pienidza, jeli charakteryzuj si odpowiedni pynnoci. Najwiksz pynnoci odznacza si gotwka i depozyty avista, nieco mniejsz - depozyty terminowe, mniejsz - bony skarbowe i obligacje, jeszcze mniejsz - inne papiery wartociowe, najmniejsz za - tzw. aktywa niefinansowe (samochody, domy, grunty itp.).

Podejcie pynnociowe jest podstaw stosowanej w bankowoci kategoryzacji pienidza, w ktrej wystpuj nastpujce agregaty pienine:

Agregat pieniny M0, czyli pienidz banku centralnego (zwany rwnie baz monetarn oraz pienidzem wielkiej mocy).

- M0 obejmuje gotwk (banknoty i monety) w obiegu oraz rodki pienine na rachunkach bankw komercyjnych w banku centralnym (tzw. pienidz rezerwowy lub rezerwy pienine bankw, w skad ktrych wchodz zarwno rezerwy obowizkowe, jak i rezerwy dobrowolne).

- Cech agregatu M0 jest to, i bank centralny moe w sposb bezporedni ksztatowa jego wielko;

Agregat pieniny M1, czyli pienidz transakcyjny, ktrego cech jest moliwo natychmiastowego wykorzystania dla dokonania transakcji i realizowania patnoci za towary i usugi, dokonywania transferw pieninych itp.

- M1 obejmuje warto banknotw i monet znajdujcych si w obiegu oraz stan rodkw pieninych ludnoci i podmiotw gospodarczych na rachunkach typu avista, rachunkach

20

biecych, rachunkach czekowych itp., czyli takich, na podstawie ktrych mona wystawia czeki, dokonywa przeleww itp., w celu natychmiastowego realizowania patnoci.

- Jest to agregat pieniny odznaczajcy si najwyszym stopniem pynnoci wrd stosowanych agregatw pieninych, obejmujcych aktywa finansowe bdce w posiadaniu ludnoci i podmiotw gospodarczych;

Agregat pieniny M2, czyli wielko agregatu M 1 powikszonego o depozyty krtkoterminowe oraz stan rodkw na rachunkach oszczdnociowych, a take inne instrumenty finansowe, np. weksle, bony pienine o charakterze krtkoterminowym. Pynno rodkw finansowych obejmowanych t kategori pienidza jest mniejsza anieli w odniesieniu do M1;

Agregat pieniny M3, jest to tzw. szeroka kategoria pienidza, obejmujca wielko M2 plus depozyty, obligacje i inne papiery wartociowe rednio- i dugoterminowe, ktre speniaj kryteria zakwalifikowania do "pienidza". Jest to najmniej "pynna" kategoria pienidza.

Poszczeglne pastwa rni si midzy sob kryteriami kwalifikowania konkretnych instrumentw depozytowych do przedstawionych wyej agregatw pieninych. W niektrych z pastw wystpuj jeszcze szersze agregaty pienine, a mianowicie M4, bd pod nazw L (Liquidity). Na przykad w Stanach Zjednoczonych L obliczane jest jako M3 plus inne aktywa pynne, takie jak terminowe eurodolary, bdce w posiadaniu obywateli USA rezydujcych za granic, akcepty bankowe, papiery handlowe i pozostae pynne walory.Wraz z rozwojem instrumentw i rynkw finansowych nastpuje stay rozwj definicji pienidza, co nie uatwia ani pomiaru zjawisk pieninych, ani nawet penej ich identyfikacji. Okoliczno ta rzutuje rwnie na skuteczno polityki pieninej. Od niedawna banki centralne posuguj si w swej dziaalnoci kilkoma kategoriami pienidza uznajc, e badanie kadej z kategorii M1, M2, M3 dostarcza informacji na temat istotnych, szczeglnych aspektw rozwoju sytuacji gospodarczej kraju. Natomiast dla celw prezentacyjnych z reguy stosowane jest M2 (poza Wielk Brytani i Polsk, gdzie wykorzystuje si M3), jako najbardziej "komunikatywne" w anonsowaniu spoeczestwu ilociowych celw polityki pieninej.

21

8. ALTERNATYWNE CELE POLITYKI PIENINEJ

Historycznie celem dziaalnoci bankw centralnych i prowadzonej przez nie polityki pieninej bya stabilno pienidza, utrzymanie jego siy nabywczej wewntrz kraju i odpowiedniego parytetu w stosunku do innych walut. Miao to by podstaw adu pieninego, na ktrego stray sta bank centralny.Po drugiej wojnie wiatowej, kiedy polityka pienina zacza by traktowana jako integralna cz polityki gospodarczej rzdu, ktrej gwnymi i rwnorzdnie traktowanymi celami byy: walka z inflacj, wzrost gospodarczy i wzrost zatrudnienia, rwnie dziaalno bankw centralnych zostaa w wikszym lub mniejszym stopniu (w zalenoci od kraju) podporzdkowana tym celom.Obserwacja, i wykorzystywanie polityki pieninej dla pobudzania wzrostu gospodarczego i wzrostu zatrudnienia z reguy przynosio krtkookresowe efekty, natomiast trwaym rezultatem by swoisty koszt takiej polityki w postaci wysokiego poziomu inflacji, uwidocznia sprzeczno wewntrzn tak okrelonej wizki celw banku centralnego.Na tej podstawie w latach siedemdziesitych sformuowana zostaa doktryna, e podstawowym celem polityki pieninej banku centralnego powinno by utrzymanie stabilnoci pienidza, gwnie na drodze takiego oddziaywania na poda i na popyt na rynku pieninym, aby zapewni stabilno cen. Natomiast pozostae cele polityki gospodarczej, takie jak: wzrost gospodarczy, walka z bezrobociem, podzia dochodw, rozwj strukturalny, wzrost eksportu itp., mog by przez bank centralny uwzgldniane tylko wwczas, kiedy nie utrudnia to realizacji zadania gwnego, to znaczy stabilnoci cen i siy nabywczej pienidza. Tak okrelone cele nazywane s celami finalnymi.Ze wzgldu na makroekonomiczny charakter, wielkoci, w ktrych wyraone s cele finalne, nie znajduj si w zasigu bezporedniego oddziaywania banku centralnego. Nie daj si one "przeoy" bezporednio na narzdzia realizacji polityki pieninej, znajdujce si w dyspozycji banku centralnego. Narzdzia te mog by wykorzystywane jedynie do ksztatowania sytuacji pieninej, a nie na przykad stopy wzrostu cen. Na tym tle powstaa koncepcja wyznaczania celw porednich o charakterze cile pieninym, ktre uatwiayby identyfikacj wpywu poday pienidza na ksztatowanie si celw finalnych.Przy dokonywaniu wyboru celw porednich w formie agregatw monetarnych naley uwzgldni prawidowo, e rozszerzanie agregatu pieninego, stanowicego przedmiot oddziaywania, zmniejsza moliwoci kontroli jego ksztatowania przez bank centralny. Pod bezporedni kontrol banku centralnego znajduje si wielko tzw. bazy monetarnej (zwanej rwnie pienidzem rezerwowym banku centralnego lub pienidzem wielkiej mocy), ktra z tego tytuu uznawana ,jest za cel operacyjny banku centralnego w procesie ksztatowania i realizacji polityki pieninej.Zasilajc banki komercyjne w gotwk bd powikszajc stan pienidza rezerwowego na ich rachunku w banku centralnym o okrelon kwot, czyli zwikszajc tzw. baz monetarn, bank centralny wywouje "acuchowy" proces kreacji pienidza bankowego. Wielko poday pienidza np. wyraonego w agregacie M1, zaley od przyrostu bazy monetarnej i mnonika pieninego. W ramach hierarchicznej struktury celw polityki pieninej wystpuj cele finalne - cele porednie - cele operacyjne, ktrym przydaje si czasem odmienne treci ekonomiczne. Najwaniejsze koncepcje struktury celw polityki pieninej to:

a) Koncepcja keynesowskaCel finalny: wzrost gospodarczy i pene zatrudnienie w warunkach rwnowagi gospodarczej.Cel poredni: uksztatowanie si na rynku dugookresowej stopy procentowej rwnowagi, ktr jest rynkowa stopa procentowa rwna kracowej produktywnoci kapitau (marginal efficiency of capital). Wwczas bowiem czny popyt inwestycyjny i konsumpcyjny bdzie odpowiada moliwociom poday, w zwizku z czym ustali si rwnowaga przy stanie penego zatrudnienia i stabilnym poziomie cen.Cel operacyjny: oddziaywanie przez bank centralny - przy uyciu narzdzi polityki pieninej - na krtkoterminowe stopy procentowe, tak aby zapewni podany poziom dugookresowej stopy procentowej.

22

Gwnym mankamentem tej koncepcji jest brak zadowalajcych metod, umoliwiajcych ustalenie "podanej, dugookresowej stopy procentowej", ktra speniaaby wszystkie oczekiwania zwizane ze wzrostem gospodarczym, penym zatrudnieniem i rwnowag gospodarcz.W ramach koncepcji postkeynesowskiej kontrola rynku pieninego koncentruje si na funkcji popytu na pienidz. Ksztatujc cen pienidza, czyli stop procentow, bank centralny wpywa na wielko popytu na pienidz, do ktrego dostosowuje si poda pienidza. A zatem czynnikiem egzogenicznym, okrelanym w sposb "zewntrzny", jest stopa procentowa, a elementem endogenicznym (wynikowym) - poda pienidza.

b) Koncepcja monetarystycznaCel finalny: stabilno cen, ktra - zdaniem monetarystw - w duszej perspektywie czasowej prowadzi do wzrostu gospodarczego oraz wygadzenia koniunkturalnych waha dochodw i zatrudnienia.Cel poredni: ksztatowanie wielkoci poday pienidza wyraonej w postaci jednego z agregatw monetarnych (M1, M2, M3). Podstaw do takiego sformuowania celu poredniego jest tzw. rwnanie wymiany, z ktrego wynika, e inflacja jest powodowana nadmiarem pienidzy w stosunku do iloci towarw na rynku, dlatego najlepszym sposobem osigania stabilnoci cen jest kontrola poday pienidza.Cel operacyjny: bezporednie ksztatowanie wielkoci rezerwowego pienidza banku centralnego, czyli tzw. bazy monetarnej, ktra poprzez mechanizm mnonika pieninego okrela wielko poday pienidza w gospodarce i tym samym wpywa na ksztatowanie si cen.W ramach koncepcji monetarystycznej kontrola rynku pieninego koncentruje si na funkcji poday pienidza. Bank centralny ksztatuje baz monetarn i uruchamiajc proces kreacji pienidza bankowego wpywa na ksztatowanie si poday pienidza. Tak wic w tym przypadku zmienn egzogeniczn jest poda pienidza, a zmienn wynikow (endogeniczn) poziom stopy procentowej, ktry dostosowuje si do zmian poday pienidza.Nie oznacza to jednak odrzucenia stopy procentowej jako wanego indykatora polityki pieninej. Wyrazem tego jest orientowanie najbardziej nowoczesnych narzdzi realizacji polityki pieninej, a mianowicie operacji otwartego rynku, na utrzymanie poziomu rynkowej stopy procentowej w okrelonych granicach, jakie ma miejsce w praktyce czoowych bankw centralnych, np. Deutsche Bundesbanku.

c) Koncepcja stabilnoci zewntrznejCech charakterystyczn polityki pieninej w pastwach o niewielkich rozmiarach, silnie wczonych w midzynarodowy podzia pracy, w ktrych udzia handlu zagranicznego w produkcie krajowym brutto nierzadko przekracza 60-70% (np. w Belgii, Holandii, Austrii do czasu przyjcia euro), jest jej ukierunkowanie na utrzymanie stabilnoci kursu walutowego.Cel finalny: stabilno kursu walutowego w stosunku do gwnych walut, co, przy zaoeniu stabilnoci cen wrd czoowych partnerw gospodarczych, jest rwnowane z klasycznym celem monetarystycznym - stabilnoci poziomu cen.Cel poredni: ksztatowanie si na okrelonym poziomie salda nalenoci i zobowiza zagranicznych netto. Zmiana tej wielkoci znajduje si w zwizku przyczynowo-skutkowym z celem finalnym.Cel operacyjny: wpywanie na wielko rezerw dewizowych pastwa poprzez interwencyjny zakup lub sprzeda walut obcych przez bank centralny.Stosujc koncepcj stabilnoci zewntrznej, bank centralny niejednokrotnie natrafia na niezwykle trudne problemy. Np. w przypadku nadmiernego dopywu walut obcych wystpuje presja w kierunku aprecjacji pienidza krajowego. Nie chcc dopuci do takiej sytuacji i dc do utrzymania staego kursu walutowego, bank centralny angauje si we wzmoone zakupy dewiz na krajowym rynku walutowym. W efekcie z reguy nastpuje zwikszenie poday pienidza krajowego, co moe spowodowa obnienie rynkowej stopy procentowej wraz ze wszystkimi konsekwencjami. Niezbdne jest zastosowanie odpowiednich narzdzi i mechanizmw, amortyzujcych ewentualne negatywne skutki.

d) Koncepcja "celw inflacyjnych"

23

Jest to nowe podejcie do formuowania polityki pieninej, wykorzystywane pierwotnie w nielicznej grupie pastw (m.in. w Nowej Zelandii, Kanadzie, Izraelu i od pocztku lat 1990-tych w Wielkiej Brytanii), a obecnie bardzo rozpowszechnione. Polega ono z grubsza biorc na tym, e utrzymujc stabilno cen jako cel finalny polityki pieninej, odstpuje si od stosowania tzw. celw monetarnych (tzn. wyznaczania wielkoci agregatw M1, M2 itd.) jako celw porednich. Przyjmuje si natomiast, e funkcj celu poredniego spenia podanie do publicznej wiadomoci poziomu stopy wzrostu cen, np. w przedziale 2,5% do 3,5% w skali rocznej, czyli tzw. celu inflacyjnego, ktrego realizacj ma zapewni bank centralny. Bank centralny zawiera z rzdem w tej sprawie swego rodzaju umow, o czym zostaje poinformowane spoeczestwo. Bank centralny przedstawia okresowo rzdowi i spoeczestwu informacj na temat przebiegu realizacji "celu inflacyjnego". W przypadku kiedy "cel inflacyjny" nie zostanie osignity, bank jest zobowizany do publicznego wyjanienia, jakie byy tego powody. rdo tego podejcia ley w trojakiego rodzaju przyczynach:

- w rezultacie szybkiego rozwoju instrumentw finansowych nastpiy due przemiany, jeli chodzi o pojemno i struktur agregatw monetarnych (M1, M2 itd.). W rezultacie nastpuj zakcenia na linii cele monetarne (porednie) - cel finalny, co utrudnia prowadzenie czytelnej i skutecznej polityki pieninej,

- coraz wiksze znaczenie dla ksztatowania si tzw. oczekiwa inflacyjnych i zachowania podmiotw gospodarczych ma informowanie spoeczestwa o zamierzeniach banku centralnego w dziedzinie polityki pieninej, budowanie wiarygodnoci tej instytucji. Ocenia si, e do tego zadania znacznie bardziej nadaje si przedstawianie przez bank centralny projekcji dotyczcych ksztatowania si poziomu cen, anieli projekcji dotyczcych ksztatowania si agregatw pieninych,

- zawieranie umowy z rzdem w sprawie wielkoci celw inflacyjnych wie si na og z pozostawieniem bankowi centralnemu penej swobody dziaania, jeli chodzi o narzdzia i metody dziaania, np. okrelanie stopy dyskontowej, stopy rezerw obowizkowych, prowadzenia operacji otwartego rynku. Nie jest rzecz przypadku, e koncepcja "celw inflacyjnych" w pierwszej kolejnoci zostaa zastosowana w pastwach, w ktrych banki znajdoway si w stanie znacznego uzalenienia od rzdu.

9. NARODOWY BANK POLSKI

ZARYS HISTORII NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO

1945 - powoanie Narodowego Banku Polskiego (NBP) przez wadze komunistyczne.1952 - ostateczna likwidacja przedwojennego banku centralnego - Banku Polskiego.1950-te - NBP sta si zaleny od Ministerstwa Finansw i opar swoj dziaalno na metodach

administracyjnych.1960-te/1970-te - NBP skoncentrowa wiele zada przejtych od innych bankw i sta si monobankiem;

Prezes NBP sta si automatycznie Wiceministrem Finansw.koniec 1970-tych - NBP by rwnoczenie bankiem centralnym, gwnym bankiem finansujcym

przemys i rolnictwo oraz, po wchoniciu PKO (1975), gwnym bankiem oszczdnociowym dla ludnoci.

1980/1981 - pierwsza prba gbokiej reformy polskiego banku centralnego podjta na fali ruchu Solidarno.

13 grudnia 1981 - wprowadzenie stanu wojennego przez wadze PRL zablokoway wszelkie reformy systemu gospodarczego i politycznego na nastpne siedem lat.

1982 - nowa ustawa o NBP i prawo bankowe; NBP sta si instytucj organizacyjnie niezalen od 24

Ministerstwa Finansw, wci jednak ubezwasnowolnion przez system centralnego planowania.

1988 - wyczenie PKO ze struktury NBP; rzd podj decyzje o wyczeniu dziaalnoci komercyjnej z NBP tworzc dziewi regionalnych bankw komercyjnych na bazie oddziaw operacyjnych NBP.

1989 - wspomniane dziewi bankw komercyjnych rozpoczo dziaalno operacyjn; nowa ustawa o NBP daa bankowi centralnemu podstawy rzeczywistej niezalenoci.

1989 - poprawka do Konstytucji i ustawy o NBP przeniosa inicjatyw powoania i odwoania Prezesa NBP z Sejmu na Prezydenta RP.

1992 - poprawka do ustawy o NBP wprowadzia kadencyjno urzdu Prezesa NBP oraz zamknit list podstaw do jego przedterminowego odwoania.

1993 - nowo powoany Polski Bank Inwestycyjny S.A. przej reszt dziaalnoci komercyjnej od NBP - zwaszcza rachunki dewizowe.

1995 - Prezes NBP, pani Hanna Gronkiewicz-Waltz zdecydowaa kandydowa w wyborach prezydenckich.

1996 - niezaleno NBP zostaa zagwarantowana w nowej Konstytucji.1997 - nowa ustawa o NBP wprowadzia kolegialne organy - Rad Polityki Pieninej oraz Komisj

Nadzoru Bankowego.1999 - konstytucyjny zakaz finansowania przez rzd deficytu budetowego w NBP (powtrzony w

ustawie o NBP z 1997 r.) wszed w ycie.

FUNKCJE NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO

W rozwinitej gospodarce rynkowej bank centralny odgrywa kluczow rol. Peni on trzy podstawowe funkcje, jako:

centralny bank pastwa - Narodowy Bank Polski prowadzi obsug bankow budetu pastwa, prowadzi rachunki bankowe rzdu i centralnych instytucji pastwowych oraz realizuje ich zlecenia.

bank emisyjny - jest jedyn instytucj majc wyczne prawo emitowania znakw pieninych, bdcych prawnym rodkiem patniczym w Polsce. Narodowy Bank Polski okrela wielko emisji oraz moment wprowadzenia pienidza gotwkowego do obiegu, za ktrego pynno odpowiada. Ponadto organizuje on obieg pieniny i reguluje ilo pienidza w obiegu.

bank bankw - NBP organizuje system rozlicze pieninych, prowadzi biece rozrachunki midzybankowe i aktywnie uczestniczy w midzybankowym rynku pieninym. Narodowy Bank Polski jest odpowiedzialny za stabilno i bezpieczestwo caego systemu bankowego. Penic rol banku bankw sprawuje on kontrol nad dziaalnoci bankw komercyjnych, a w szczeglnoci nad przestrzeganiem przepisw prawa bankowego. Poza funkcjami nadzorczymi bank centralny peni w stosunku do bankw komercyjnych funkcje regulacyjne, ktre maj na celu zapewnienie bezpieczestwa bankw i zgromadzonych w nich wkadw pieninych oraz zachowania pynnoci w systemie bankowym. Narodowy Bank Polski wystpuje w tej funkcji rwnie jako kredytodawca ostatniej instancji. W przypadku wystpienia przejciowych kopotw z pynnoci bank komercyjny moe otrzyma od banku centralnego pomoc finansow, albo w formie kredytu redyskontowego albo kredytu lombardowego.

INSTRUMENTY NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO W PROCESIE REALIZACJI POLITYKI PIENINEJ

Do realizacji ustawowych zada z zakresu polityki pieninej bank centralny moe wykorzystywa szereg instrumentw. Instrumenty polityki pieninej oddziauj na poda pienidza i kredytu oraz poziom stp procentowych na rynku midzybankowym. Podstawowymi instrumentami oddziaywania banku centralnego s operacje otwartego rynku, stopa rezerwy obowizkowej oraz stopy kredytw

25

redyskontowego i lombardowego. Celem polityki pieninej realizowanej przez Narodowy Bank Polski jest obnianie inflacji, a w dalszej perspektywie stabilizacja cen, co jest niezbdne do zbudowania trwaych fundamentw dugofalowego wzrostu gospodarczego. Od 1999 r. NBP dy do realizacji tego celu, wykorzystujc tzw. strategi bezporedniego celu inflacyjnego. W jej ramach bank centralny okrela cel inflacyjny w postaci liczbowej, a nastpnie dostosowuje poziom oficjalnych stp procentowych tak, by maksymalizowa prawdopodobiestwo jego osignicia. NBP utrzymuje poziom stp procentowych spjny z realizowanym celem inflacyjnym, wpywajc na wysoko nominalnych krtkoterminowych stp procentowych rynku pieninego. Stopy rynku pieninego oddziauj na oprocentowanie kredytw i depozytw w bankach komercyjnych.Wykorzystywany przez NBP system instrumentw polityki pieninej pozwala na odpowiednie ksztatowanie rynkowych stp procentowych.

operacje otwartego rynku - s to operacje banku centralnego na rynku pieninym, realizujce cele polityki pieninej. S to przede wszystkim:

kontrola pynnoci systemu bankowego, a przez to wpywanie na zdolno kreacji pienidza,

porednie lub bezporednie wpywanie na poziom rynkowych stp procentowych, agodzenie waha stp procentowych, a przez to zwikszenie efektywnoci dziaania

rynku pieninego, rozwj rynku wtrnego skarbowych papierw wart. przez zapewnienie jego pynnoci.

Najprostsz form operacji otwartego rynku s operacje bezwarunkowe, w trakcie ktrych bank centralny kupuje (outright purchase) albo sprzedaje (outright sale) papiery wartociowe. W normalnych warunkach tego rodzaju operacje dokonywane s stosunkowo rzadko. Maj one jedynie zasygnalizowa rynkowi kierunek zmian polityki pieninej banku centralnego. Operacje te s krtkoterminowe ( 1 dzie - 6 miesicy). Ich przedmiotem s papiery wartociowe skarbu pastwa. Dziki operacjom otwartego rynku bank centralny moe oddziaywa na krtkoterminowe stopy procentowe. Operacje warunkowe su do doranego regulowania pynnoci systemu bankowego. S to operacje repo i reverse repo.Operacje repo (repurchase agreement) s to operacje warunkowego zakupu, ktre polegaj na zakupie przez bank centralny od bankw komercyjnych papierw wartociowych, zobowizujc je jednoczenie do odkupienia tych papierw po okrelonej cenie i w okrelonym terminie. Operacje te s odpowiednikiem krtkoterminowych kredytw udzielanych przez bank centralny bankom komercyjnym pod zastaw papierw wartociowych. Dziki nim Narodowy Bank Polski udostpnia czasowo bankom komercyjnym rezerwy pienine, zwikszajc w ten sposb ich pynno finansow. Operacje reverse repo (reverse repurchase agreement), czyli operacje warunkowej sprzeday wywieraj odwrotny skutek. Powoduj one czasowe zmniejszenia pynnoci sektora bankowego. Operacje reverse repo polegaj na tym, e bank centralny sprzedaje papiery wartociowe bankom komercyjnym, zobowizujc je do ich odsprzeday po okrelonej cenie i w okrelonym terminie. S one odpowiednikiem oprocentowanych lokat krtkoterminowych, przyjmowanych przez bank centralny pod zastaw papierw wartociowych. Stopa repo stanowi dla bankw cen pozyskiwania rodkw ( przy transakcji repo) oraz dochd przy ich lokowaniu ( przy transakcji reverse repo).

rezerwa obowizkowa - bank centralny nakada na banki komercyjne wymg utrzymywania rezerwy obowizkowej. Ma ona na celu ograniczenie poday pienidza oraz zapobieganie wystpowania niewypacalnoci bankw komercyjnych i braku ich pynnoci. Rezerwa odgrywa take istotn rol jako amortyzator krtkookresowych waha pynnoci. S to rodki pienine, odprowadzane w zotych na rachunek biecy bankw komercyjnych w NBP w wysokoci 90% oraz jako gotwka w kasie w wysokoci 10%. Stopa rezerwy obowizkowej moe by zrnicowana ze wzgldu na umowny okres przechowywania rodkw pieninych oraz rodzaju waluty. Rezerwa obowizkowa jest instrumentem, ktry bezporednio oddziauje na koszt pienidza w sektorze bankowym. Bank centralny nakada na banki obowizek utrzymywania rezerwy obowizkowej. Rezerwa ma na celu agodzenie wpywu biecych zmian pynnoci systemu bankowego na stopy procentowe

26

rynku midzybankowego. Odgrywa ona rwnie rol w ograniczaniu nadpynnoci sektora bankowego. Rezerw obowizkow stanowi wyraona w zotych cz rodkw pieninych zgromadzonych na rachunkach bankowych, rodkw uzyskanych ze sprzeday papierw wartociowych oraz innych rodkw przyjtych przez bank, podlegajcych zwrotowi, z wyjtkiem rodkw przyjtych od innego banku krajowego, a take pozyskanych z zagranicy na co najmniej 2 lata.Rezerwa obowizkowa utrzymywana jest na rachunkach w NBP.Wysoko stopy rezerwy obowizkowej ustalana jest przez Rad Polityki Pieninej. Od 31 padziernika 2003 r. stopa rezerwy obowizkowej wynosi 3,5% dla wszystkich rodzajw depozytw, bdcych podstaw naliczania rezerwy. Od 30 wrzenia 2003 r. wszystkie banki pomniejszaj naliczon rezerw obowizkow o rwnowarto 500 tys. euro.rodki rezerwy obowizkowej od 1 maja 2004 r. s oprocentowane.Z punktu widzenia bankw komercyjnych jest to obcienie o podobnym skutku co podatek. Podwyszenie poziomu rezerw obowizkowych ma na celu spowodowanie wzrostu ceny pienidza i oprocentowania kredytw, poniewa banki posiadaj mniej rodkw na wasn akcj kredytow. Rezerwy obowizkowe pozwalaj efektywnie ogranicza zdolnoci kredytowe bankw komercyjnych. Natomiast obnienie stopy rezerwy obowizkowej zwiksza poda pienidza, poniewa banki mog wiksz cz zgromadzonych wkadw przeznaczy na akcj kredytow. Zmiany stopy rezerw obowizkowych wpywaj jednoczenie na wysoko oprocentowania kredytw udzielanych przez banki komercyjne, poniewa porednio zmieniaj koszt pozyskania wkadw. W sytuacji, kiedy bank realizuje program naprawczy, NBP moe zwolni taki bank z obowizku odprowadzania i utrzymywania rezerwy obowizkowej. Za rodki zwolnionej rezerwy obowizkowej banki s zobowizane naby skarbowe papiery wartociowe.

podstawowe stopy procentowe - stopy procentowe od kredytw udzielanych przez bank centralny bankom komercyjnym powinny oddziaywa na oprocentowanie kredytw i depozytw w caym systemie bankowym.

kredyt lombardowy - jest on udzielany przez bank centralny bankom komercyjnym na bardzo krtkie terminy (kilkudniowe) pod zastaw papierw wartociowych (bony skarbowe, obligacje rzdowe, weksle). Kredyt lombardowy jest narzdziem wspierania i regulowania biecej pynnoci patniczej bankw komercyjnych. Stanowi on tylko przejciow pomoc i dlatego powinien by w zasadzie spacony w cigu 3 miesicy. W 1996 roku NBP wprowadzi nowe zasady udzielania bankom kredytu lombardowego pod zastaw skarbowych zdematerializowanych papierw wartociowych. Dziki tym zmianom banki mog zaciga w NBP kredyt lombardowy na kady dzie w dowolnej wysokoci. Kwota kredytu jest ograniczona jedynie portfelem wolnych papierw wartociowych banku, skorygowanym odpowiednim wspczynnikiem. Kredyt lombardowy umoliwia elastyczne pokrywanie krtkookresowych niedoborw pynnoci w bankach komercyjnych. Udzielany jest przez NBP na podstawie zawartej z bankami umowy ramowej na nastpujcych zasadach: zastawem s skarbowe papiery wartociowe, a wysoko kredytu nie moe

przekroczy 80% ich wartoci nominalnej, termin spaty kredytu przypada w nastpnym dniu operacyjnym po dniu jego

udzielenia, warunkiem udzielenia kredytu jest uprzednia spata kredytu zacignitego w

poprzednim dniu operacyjnym. Grn granic zaduenia bankw w NBP z tytuu kredytu lombardowego wyznacza zasb moliwych do zastawienia skarbowych papierw wartociowych bdcych w posiadaniu bankw. Stopa kredytu lombardowego (stopa lombardowa) jako podstawowa stopa banku centralnego z reguy peni funkcj stopy maksymalnej, okrelajcej kracowy koszt pozyskania pienidza na rynku midzybankowym.

kredyt redyskontowy - bank centralny odkupuje od bankw komercyjnych weksle, ktre zostay przez nie uprzednio zdyskontowane. Bank komercyjny moe przedstawi weksel do redyskonta w banku centralnym jeeli chce zwikszy swoj pynno, aby nastpnie zwikszy akcj kredytow.

27

Bank centralny, aby zachci bd zniechci banki komercyjne do operacji redyskontowania weksli, a przez to wpyn na zdolno udzielania kredytw, moe podwysza lub obnia swoj stop redyskontow. Znaczenie polityki redyskontowej polega przede wszystkim na tym, e:

podwyszenie stopy procentowej suy jako ostrzeenie dla podmiotw gospodarczych , e bank centralny moe zastosowa take inne instrumenty polityki pienino - kredytowej, aby osign wyznaczone cele

podwyszenie stopy redyskontowej wpywa porednio na wzrost kosztw kredytw udzielanych przez banki komercyjne przedsibiorstwom

oddziauje restrykcyjnie na cao akcji kredytowej systemu bankowego lokata terminowa bankw w NBP (depozyt na koniec dnia) - Narodowy Bank Polski

oferuje bankom komercyjnym moliwo skadania przez nie krtkookresowego (jednodniowego) depozytu w banku centralnym. Lokaty przyjmowane s przez bank centralny do koca dnia operacyjnego, a zwrot kwoty depozytu wraz z nalenymi odsetkami ma miejsce w nastpnym dniu operacyjnym. Oprocentowanie lokat (stopa depozytowa) bdzie nisze od minimalnego oprocentowania operacji otwartego rynku z 28-dniowym terminem zapadalnoci (stopy referencyjnej). Lokaty terminowe w NBP pozwalaj bankom komercyjnym na zagospodarowanie nadwyek pynnych rodkw. W efekcie przeciwdziaaj spadkowi krtkookresowych stp na rynku midzybankowym poniej stopy depozytowej. Lokaty oprocentowane s wedug stopy zmiennej ustalanej przez Rad Polityki Pieninej.

Podstawowe stopy procentowe NBP

Stopa procentowa: Oprocentowanie Obowizujeod dnia

Stopa referencyjna *) 4,75 2007-08-30

Kredyt lombardowy 6,25 2007-08-30

Stopa depozytowa NBP 3,25 2007-08-30

Redyskonto weksli 5,00 2007-08-30

Stopa rezerwy obowizkowej:

- od wkadw zotowych patnych na kade danie 3,5 2003-10-31

- od term