of 13/13
4 I. GAI MULTZOA 85 Unitate honetan hauxe ikasiko duzu: 1. Estatua: erakunde politikoa eta geografikoa 1.1. Estatua eta nazioa: kontzeptu politikoak 1.2. Muga geografikoa 2. Erregimen politikoak 2.1. Hainbat gobernu mota 2.2. Sistema politikoak 3. Estatu barneko eta Estatuaz haragoko erakundeak 3.1. Estatu barneko erakundeak 3.2. Estatuaz haragoko erakundeak 3.3. Nazio Batuen Erakundea 4. Munduko mapa politikoa 4.1. Aniztasun politikoa 4.2. Aldaketarako prozesu historikoak 5. Banaketa politikoa, kontinenteen arabera 5.1. Amerikako kontinentea 5.2. Asiako kontinentea 5.3. Afrikako kontinentea 5.4. Ozeania 5.5. Europako kontinentea 6. Europako erkidegoen mapa politikoa 6.1. Europar Batasuna 6.2. Espainiako mapa politikoa 6.3. Euskal Herriko mapa politikoa Gizon-emakumeen gizarteak Gizarteen antolamendu politikoa

Gizarteen antolamendu politikoa · 5. Banaketa politikoa, kontinenteen arabera 5.1. Amerikako kontinentea 5.2. Asiako kontinentea 5.3. Afrikako kontinentea 5.4. Ozeania 5.5. Europako

  • View
    2

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Gizarteen antolamendu politikoa · 5. Banaketa politikoa, kontinenteen arabera 5.1. Amerikako...

  • 4I. GAI MULTZOA 85

    Unitate honetan hauxe ikasiko duzu:1. Estatua: erakunde politikoa

    eta geografikoa1.1. Estatua eta nazioa: kontzeptu

    politikoak1.2. Muga geografikoa

    2. Erregimen politikoak2.1. Hainbat gobernu mota2.2. Sistema politikoak

    3. Estatu barneko eta Estatuazharagoko erakundeak3.1. Estatu barneko erakundeak3.2. Estatuaz haragoko erakundeak3.3. Nazio Batuen Erakundea

    4. Munduko mapa politikoa4.1. Aniztasun politikoa4.2. Aldaketarako prozesu historikoak

    5. Banaketa politikoa, kontinenteenarabera5.1. Amerikako kontinentea5.2. Asiako kontinentea5.3. Afrikako kontinentea5.4. Ozeania5.5. Europako kontinentea

    6. Europako erkidegoen mapa politikoa6.1. Europar Batasuna6.2. Espainiako mapa politikoa6.3. Euskal Herriko mapa politikoa

    Gizon-emakumeen gizarteak

    Gizarteen antolamendu politikoa

  • kurdu: Ekialde Erdikoansortutako herria; bere lurraldeabost Estatu burujaberen arteandago banaturik; Turkiaren,Siriaren, Iraken, Iranen etaArmeniaren artean, alegia.

    K

    Aipatu Espainiako Estatuan hitzegiten diren hizkuntza batzuk.

    ?

    Kataluniako eta Euskal Herrikonazionalismoek independentziapolitikoa dute helburu.

    Ba al dakizu XIX. mendeanEuropan Estatu berriren batosatu al zen?

    ?

    Gizarteen antolamendu politikoa

    c) Estaturik gabeko nazioak

    Gaur egun, munduan badira nazioak ez direnEstatuak, baita politikoki independenteak ez direnEstatuak osatzen dituzten nazioak ere.

    Esate baterako, badira nazio askotariko Estatuak.Bertan, herrien arteko bizikidetza bakean oinarri-tzen da, eta aberasgarria da guztientzat. Bainabada herrialderik Estatu boteretsuagoetan txerta-tua dagoenik, eta baita hainbat Estatutan banaturikdagoenik ere; esate baterako, herri kurdua, tibeta-rra edo txetxeniarra. Herri horiek independentzia-ren bila dabiltza, eta Estatu independente izan nahidute. Eta horrek guztiak tirabira eta gatazka latzaksortzen ditu, batzuetan baita arma bidezkoak ere.

    Gure hurbileko auzian, Euskal Herrikoan, naziona-lista izena jasotzen duten politika, ideologia eta kul-tura mugimenduak daude. XIX. mende amaieratik,euskal nortasuna Espainiako eta Frantziako Estatuanindarrean dauden ereduetan ahalik eta hobekienegoki dadin egin dute lan; mugimendu horiek EuskalHerriaren independentzia lortzea dute helburutzat,eta Estatu berri bat osatzea: Espainiakoa eta Fran-tziakoa ez bezalakoa eta banandua.

    1.2. Muga geografikoa

    Geografia da lurraldeak bereizten dituen elemen-tuen artean garrantzizkoenetako bat. Askotan,Estatu edo nazio bat sortzeko, ezaugarri geografi-ko sorta batek mugatzea ezinbestekoa da:

    — Mendikateak: Pirinioak, esate baterako, Espai-nia eta Frantzia banatzen baititu.

    — Ibaiak: Rinek, esaterako, Frantzia eta Alemaniabanatzen ditu.

    — Penintsulak: Italia dugu adibide.

    — Uharteak: Britainiar uharteak eta Irlanda.

    — Beste eragile fisiko batzuk: sakonuneak, ordo-kiak, ibarrak, aintzirak, itsasoak, etab.

    Elementu geografiko horiek guztiek lurralde batenmugak ezartzeko balio dezakete, eta lurralde horriizaera berezia eta homogeneotasuna emango diote.Askotan, geografia Estatu batean txertatzeko ele-mentua izaten da, eta beste batzuetan, nazio etaEstatu batzuk beste batzuetatik bereiztekoa.

    Alabaina, mugak ez dira beti ondo zehaztuak egoten, alda daitezkeen egoerakizaten dira. Orduan, lurralde jakin bateko jabetzaren gaineko arazoak eta iskan-bilak sortzen dira, eta gerrak eta gatazka armatuak ere pizten dira, lur zati bateskuratu nahian.

    4. unitatea 87

    Gizarteen antolamendu politikoa

    1. Estatua: erakunde politikoa eta geografikoa

    Gizartean bizi diren gizon-emakumeak Estatutan antolatzen dira, ikuspegipolitikoari begira. Batzuetan, Estatu edo nazio kontzeptuak gertakari beraadierazteko erabiltzen dira, baina hitz bakoitzak bere esanahia dauka, beste-arena ez bezalakoa.

    1.1. Estatua eta nazioa: kontzeptu politikoaka) Estatua

    Erakunde politikoen, juridikoen eta administratiboen multzoa da Estatua, etaeskumen handia dauka muga jakin batzuek mugatutako lurralde batean bizidiren biztanleen gainean.

    Ondorioz, politikari begira, mundua Estatu ugaritan banaturik dago. Herrialdebatzuk politikoki independenteak dira, eta lurralde jakin horietan bizi direngizakien artean bizikidetza hobea bilatzen duten erakundeak, legeak… izatendituzte.

    86 4. unitatea

    Independentzia Deklarazioarenostean, Ameriketako EstatuBatuak Estatu berri bilakatu

    ziren, Konstituzio demokratikoaxedatu zuen lehena, hain zuzen.

    Espainiako Estatuan, herriakaukeratutako ordezkariakDiputatuen Kongresuan biltzendira, Madrilen.

    Kurduen auzia «Goi-ordokiek eta mendiek osatutako eskualde natura-la da Kurdistan, Anatolia ekialdean dago, eta Turkiaren,Iranen, Siriaren, Iraken, Armeniaren eta Azerbaijanenartean banatzen da. Kurdu gehienak, 12 milioi inguru,Turkiako Kurdistanen bizi dira. Irango jatorria duenherria da, Turkiako biztanleengandik bereizten dena, be-raz. Dagoeneko hamarkada ugari daramatza autono-mia estatutu bat eskatzen, Sevresko Itunak halaxe izan-go zela hitzartu baitzuen, 1920an. KurdistangoLangileen Taldeak (PKK) kurduek Turkian dituzten alda-rrikapenak gidatzen ditu, nahiz eta Ankarako gobernuaktinko egiten dien aurre. Ezkutuko gerra zibila da emai-tza: batetik, gerrillari kurduak daude, eta, bestetik,Turkiako armadako indar zapaltzaileak. Azken horiek,1983. urtetik aurrera, Iraken baimena dute muga iga-rotzeko, eta gaizkileei jazartzeko. 1999an, Ocalan liderkurdua Grezian atxilotu zuten, eta epaitu ostean, herio-tza zigorra ezarri zioten.»

    Geografía Universal Salvat, 4. liburukia. Salvat, Madril, 2001. 42. or.

    b) Nazioa

    Ezaugarri bateratuak eta gainerako gizakienetatik bereiziak dituzten pertso-nen taldeari egiten dio erreferentzia nazio kontzeptuak; esate baterako, kultu-ra bera, ekonomia bera, hizkuntza bera eta historia bera, kokapen geografikobera eta, baita erlijio bera duten pertsonen taldeari ere. Erreferentziako ele-mentu nagusi horiek berezko nortasuna itsasten diote herri bati, eta gainera-ko herriengandik bereizten dute, hain zuzen ere.

    Oro har, herriek edo gizakien taldeek erkidegoko nortasuna izaten dute, taldebateko kide izatearena, eta, beraz, autonomoak izateko nahia dute, eta baitaautogobernurako erakundeak eta legeak eskuratzekoa ere. Ondorioz, Estatuindependente bilakatzea izaten dute xede.

    XIX. mendean, Estatu-nazio kontzeptua sortu zen; izan ere, orduantxe sortueta egonkortu ziren, ikuspegi politikoari dagokionez bederen, hainbat Estatu.Estatu horietako herritarrek nazio bateratu bateko kide izateko nahia zuten.Gaur ere, indarrean daude Estatu horiek.

    Manifestazioak herriek protestaegiteko modu zilegiak dira.Irudian, 2003an, Prestigepetroliontzia hondoratu zela eta,herritarrek gobernuak izandakojarrera salatu zutenekoa.

    Errefuxiatu kurduen esparru bat,Turkiaren eta Iraken arteko mugan.

  • erregimen totalitario:diktaduraren sinonimoa da, hauda, demokratikoa ez denerregimena, Estatuko botereguztiak bere gain hartzendituen diktadore baten eskudagoena.

    estatu-kolpe: pertsona batekedo pertsona talde batek legezkanpo Estatuko botere guztiazjabetzeko egiten duenindarkeriazko ekintza.

    K

    Azaldu zein diren demokraziabaten eta diktadura batenarteko aldeak.

    ?

    Parlamentu edo Legebiltzar:herriak aukeratutako ordezkariekosatutako erakunde politikoa.

    Konstituzio: Estatu batekobizimodua arautzen duen araujuridiko gorena.

    K

    Botorako eskubidea da sistema demokratikoarenezaugarri nagusietako bat,herritarren ordezkaritzaadierazten baitu.

    b) Erregimen ez-demokratikoak

    Ez-demokratikoa kontzeptua erregimen demokratikoaren ezaugarri batzuk ezizateagatik sortzen da, hain zuzen.

    Honako hauek dira demokratikoak ez diren erregimen politikoen ezaugarriberezietako batzuk:

    — Herritarrek ez dute modu berean parte hartzen boterean; ohikoa da boz-katzeko alderdi politikorik ez izatea, «alderdi bakar» izenez ezagutzen denaizan ezik, horixe baita boterea duena eta modu autoritarioan erabiltzenduena.

    — Pertsonek ezin dituzte askatasunez adierazi beren iritziak, eta, are gehiago,boterean dagoen gobernuaren aurkako iritziak badira.

    — Ez dago herritarren edo hiritarren eskubideak babestuko dituen Konsti-tuziorik, eta, egonez gero ere, oro har, izaera antidemokratikoa duen Kons-tituzioa izaten da nagusi.

    — Ez dira zuzenbidezko Estatuaren gutxieneko arauak errespetatzen, etagizon-emakumeek ez dute nahikoa berme juridiko izaten. Botere banaketa-rik ere ez dago.

    4. unitatea 89

    Gizarteen antolamendu politikoa

    2. Erregimen politikoak

    2.1. Hainbat gobernu mota

    Gaur egun, laburbilduz, munduan bi erregimen politiko mota daude: batetik,demokratikoak edo ordezkakorrak; eta, bestetik, ez-demokratikoak edo, orohar, diktatorialak edo autoritarioak deitzen ditugunak.

    a) Erregimen demokratikoak

    «Demokrazia» hitzak jatorri grekoa dauka eta «herriaren boterea» esan nahi du.Beraz, erregimen demokratikoan herriak gobernatzen du, herritarren arteannazioa gobernatzeko hautatutako hainbat ordezkariren bitartez. Ondorioz,herritarrek hauteskunde aske batzuetan aukeratzen dituzte beren ordezkariak,sufragio unibertsalaren bitartez.

    Egia esan, demokrazia kontzeptua modu irekian ulertu behar da; izan ere,aldagai eta egoera ugari islatzen ditu. Oro har, honako ezaugarri hauek dituenherrialdeak izango du erregimen demokratikoa:

    — Aldian-aldian, hauteskunde askeak egiten dira; pertsonak ez dira zentsura-tzen edo zigortzen beren ideiak direla tarteko, eta hainbat joera dituztenalderdi politikoak daude. Alderdi politiko horiek herrialdearen arazoakeztabaidatzen dituzte Parlamentuan edo Legebiltzarrean.

    — Konstituzio bat onartzen da, eta horixe izango da pertsonen arteko biziki-detzarako oinarrizko araua. Zuzenbidezko Estatu izenekoan aplikatzen da.Zuzenbidezko Estatu horrek herritar guztien berdintasuna bermatzen du,eta baita adierazpen askatasuna eta elkartzeko eta biltzeko askatasuna ere,lege bat aplikatuz.

    — Estatuko hiru botereen artean banaketa zorrotza dago: botere legegileaklegeak egiten ditu, aurrekontuak onartzen ditu, eta gobernua kontrolatzendu; gainera, Parlamentuaren eta herriak hautatutako ordezkarien eskudago; botere betearazleak legeak betearazten ditu, eta barne eta kanpo poli-tika gidatzen du, honako hau gobernuaren eta bertako ministroen eskudago; eta, azkenik, botere judizialak legeak interpretatzen eta aplikatzenditu, azken hau justizia auzitegietako epaileek eta magistratuek kudeatzendute.

    Sistema demokratikoa edo ordezkakorra Europako, Ipar Amerikako eta Japo-niako herrialde gehienetako sistema da, adibide garrantzitsuenak edo esangu-ratsuenak aipatzearren. Eskualde horiek dira, gainera, ekonomiari eta gizartea-ri begira, ingurune garatuenak munduan.

    88 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    Londresko Parlamentua osatzen duen arkitektura

    multzoa. Bertan ezarri zenmunduko lehen sistemademokratikoetako bat.

    Tamalez, sistema politiko hori oso hedatua dagooraindik ere mundu osoan barrena, eta, bereziki,Latinoamerikako eta batez ere Asiako eta Afrikakoherrialde ugaritan. Ingurune horietan, erregimen ez-demokratikoak dira oraindik ere nagusi, diktadu-ra militar edo erregimen totalitario edo autorita-rio izena ere jasotzen dutenak. Horietan, diktadore-ek demokratikoak ez diren bideetatik eskuratzendute boterea, gehien-gehienetan, indarrez, estatu--kolpe baten bitartez. Herritarrek boterean daudenpertsonen aginduak eta legeak bete behar dituzte,eta ezin dituzte kritikatu ez ordezkatu, ez behintzatmodu baketsuan.

    Gainera, oro har, eremu geografiko horiek plane-tako herrialde pobreenekin edo txiroenekin batdatoz, nahiz eta badiren salbuespenak ere; izanere, herrialde batzuetan, lehengai aberatsak dituz-te, petrolioa, esate baterako.

    Saddam Husseinen estatua batbota zutenekoa, tropaestatubatuarrak Bagdaden sartuostean, 2003an. Diktadoreirakiarraren erregimenarengainbehera adierazi zuen.

    Epaile militar batek heriotza zigorra jarri zien hainbat pertsonari,Kongoko presidente Laurent Kabila hiltzea leporatuta.

  • Udal: alkate bat eta zinegotzienkopuru jakin bat buru dituenerakundea, udalerri batkudeatzeko eta gidatzekoerabiltzen dena.

    K

    Ordenatu, txikienetik handienera,honako lurralde hauen izendapenpolitikoak: Bidasoa Behea,Espainia, Euskal AutonomiaErkidegoa, Europa, mundua,Hondarribia eta Gipuzkoa.

    ?3. Estatu barneko eta Estatuaz haragoko erakundeakEstatua ez da lurraldea politikoki antolatzeko dagoen modu bakarra. Gizar-teek, historian barrena, hainbat lurralde elkarte eta elkarte politiko osatu dituz-te: beharretara egokitzeko, gizartea hobeto gobernatzeko eta Estatuen etanazioen arteko harremanak hobetzeko.

    Bi erakunde mota bereiz daitezke:

    — Estatua baino txikiagoak diren erakundeak, Estatu barnekoak izenarekinezagutzen ditugunak.

    — Estatua baino handiagoak diren erakundeak, Estatuaz haragoko izenarekinezagutzen ditugunak. NBE (Nazio Batuen Erakundea) dugu horren adibi-de nagusia.

    3.1. Estatu barneko erakundeak

    Estatu gehienek hainbat administrazio kategoriatan banatzen dute berenlurraldea, gobernu hobea izatearren. Oro har, lau azpisailkapen nabarmen dai-tezke, handienetik txikienera:

    a) Erkidegoak

    Erkidegoek Estatuko lurraldeen banaketa zabala egiten dute, eta, horretarako,Estatu hori osatzen duten lurraldeen ezaugarriak izaten dituzte kontuan.

    Espainiari begira, autonomia erkidegoak izenarekin ezagutzen ditugun bana-keta bereziak daude: Euskal Autonomia Erkidegoa, Nafarroako ForuErkidegoa, Madrilgo Erkidegoa, etab. Autonomia Gobernuak, EskualdekoGobernuak edo Parlamentuak gidatzen ditu. Frantzian, lurraldea departa-mentutan banatzen da.

    b) Probintziak

    Autonomia erkidegoak, era berean, administrazio lurralde txikiagotan bana-tzen dira; probintziatan, alegia.

    Espainian, esate baterako, erkidegotan biltzen diren berrogeita hamar probin-tzia daude. Batzu-batzuk probintzia bakarreko erkidegoak dira: Madril,Errioxa, Kantabria edo Asturias. Foru Aldundiek gobernatzen dituzte pro-bintzia guztiak.

    c) Eskualdeak

    Antolatzeko modu zehaztugabeagoak dira. Ezaugarri berdintsuak dituzten etaespazio geografiko jakin batean dauden udalerriek osatzen dituzte; esate bate-rako, bailara berean dauden udalerriek.

    d) Udalerriak

    Lurraldea eta administrazioa mugatzeko mailariktxikiena dira, eta Udal batek kudeatzen eta gida-tzen dituen lurraldeek osatzen dute. Horrenbestez,hiri nukleo edo landa nukleo bakoitzak bere kon-trolpeko espazioa dauka. Horri guztiari udalerrideitzen zaio. Zenbait tokitan, kantoia edo komunaizena ere jasotzen dute.

    4. unitatea 91

    Gizarteen antolamendu politikoa

    2.2. Sistema politikoak

    Erregimen demokratikoez eta ez-demokratikoez gain, bada Estatuak politiko-ki sailkatzeko bestelako eredurik.

    a) Gobernu motak

    Ezarritako gobernu motaren arabera, honako hauek bereiz ditzakegu:

    — Monarkiak. Erregea da Estatuko buru, eta oinordetzan pasatuko du bote-rea, hil artekoa. Erregimen monarkikoa absolutismoan eta antzinako bestegizarte batzuetan ere izaten zen, nahiz eta botere guztiak metatu egitenziren, eta bere aginteak jainkozko jatorria zuela pentsatzen zuten. Gauregun, berriz, monarkia parlamentarioak eta demokratikoak ditugu.

    — Errepublikak. Hauteskunde batzuetan herritarrek aukeratutako presidenteaedo lehendakaria da Estatuko buru. Presidente kargua aldi baterako izaten da.

    90 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    Kantoien Konfederazioa«1874ko Konstituzioak arautzen du Suitza, eta 23 kantoiko eta 3 azpikantoiko Konfederazioa da. Horietako bakoi-tza Landsgemeinde edo Batzar Irekia izenekoak gobernatzen du. Esparru nazionalean, Batzar Federalak dauka boterelegegilea, bi ganberez osatuak; betearazlea, berriz, botere berbera duten 7 kidek osatutako talde batek. Estatuko era-kunde guztiak sufragio unibertsal eta zuzenen bitartez aukeratzen dira, lau urtean behin. Vienako 1815ekoBiltzarrean, herrialdea neutraltzat jo zuten.»

    Geografía Universal Salvat, 2. liburukia. Salvat, Madril, 2001, 20. or.

    b) Boterearen banaketa

    Estatuaren lurralde ereduari erreparatzen badiogu, hauek bereiz ditzakegu:

    — Gobernu zentralizatua. Botere zentro bakarrak dauka subiranotasuna, hauda, gobernu zentralak. Frantzia dugu horren adibide.

    — Gobernu dezentralizatua. Boterea eta administrazioa hainbat administrazio-ren edo lurralde erakunderen artean banatzen dira, nola eskualdekoak halatokian tokikoak edo zentro periferikoak. Estatu federala dugu adibide; bertan,Estatu bakoitzak bere subiranotasunaren zati bat goragoko erakunde federalbati uzten dio —oso ohikoa da Estatu Batuetan, Alemanian edo Suitzan—.Autonomien Estatua ere adibide dugu; bertan, oso administrazio dezentrali-zatua dago, nahiz eta subiranotasuna botere zentro bakarrean egon.

    Espainia monarkiaparlamentarioa da; irudian,

    Joan Karlos I.a, 1978koKonstituzioa zin egiten.

    Lituaniako errepublikaindependentea da 1991z geroztik.

    Euskal Autonomia ErkidegokoLegebiltzarreko saio bat.

    Irungo udaletxea, Bidasoa Behea

    eskualdean, Gipuzkoakoprobintzian.

  • Nazioen ElkarteaNE (Nazioen Elkartea)NBEren aurreko erakun-dea da, I. Mundu Gerra-ren ostean eratua, mun-duan beste gerra gataz-karik sor ez zedin. Ala-baina, II. Mundu Gerrapiztu zen, 1939. urtean,eta, horren ondorioz, el-karte horrek porrot eginzuela nabarmen geratuzen. Ondoren, 1945. urte-an, Nazio Batuen Era-kundea sortu zen, lehen-txeago Nazioen Elkarteadesegin ostean.

    Ilargierdi Gorriak Irakenelikagaiak banatu zituenekoa,2003. urtean, Estatu Batueninbasio militarraren ostean.

    LPEEk botere ekonomikohandia ote du? Arrazoitu zure erantzuna.

    ?

    Varsoviako ItunaVarsoviako Ituna izaeramilitarreko erakundea zen,Sobiet Batasunaren kon-trolpean zeuden EuropakoEkialdeko herrialde sozia-listek sortua. Kanpotikerasoa izanez gero, kideguztiak elkarrekin defen-datzea zuten helburu na-gusi. Garai bateko SobietBatasuna desagertzeare-kin bat desagertu zen hauere.

    NATOGaur egun, herrialde hauekdaude NATOren barnean:Alemania, Belgika, Kana-da, Danimarka, Espainia,Estatu Batuak, Frantzia,Britainia Handia, Grezia,Holanda, Hungaria, Islan-dia, Italia, Luxenburgo,Norvegia, Polonia, Portu-gal, Txekiar Errepublika,Turkia, Bulgaria, Erruma-nia, Eslovenia, Estonia,Letonia eta Lituania. Azkenzazpi horiek 2004ko apiri-lean sartu ziren.

    3.3. Nazio Batuen Erakundea

    NBE Estatuaz haragoko erakunde edo nazioarteko erakunde garrantzitsuenada munduan. 1945ean eratu zuten, II. Mundu Gerraren ostean, nazioen ar-tean gatazka armatu gehiago saihesteko helburuarekin, XX. mendearen lehenerdian halakoak gertatu baitziren, 1914-1918 eta 1939-1945. urteetan, hainzuzen ere.

    Ondorioz, NBEren xede nagusia nazioartean bakea erdiestea eta bakearenbitartez gatazkak konpontzea da. Beste xedeetako bat, berriz, giza eskubideaketa herrien askatasuna errespetatzea da. Horretarako, Estatu kide guztiekbakean oinarritutako lankidetza izatea sustatu beharko dute. Era berean,NBEk herrialde eta herri guztien aurrerapen ekonomikoa eta gizarte aurrera-pena bilatzen du.

    Gaur egun, NBEk munduko Estatu gehienak biltzen ditu, eta Lur planetakohainbat eta hainbat arazo konpontzea du helburu nagusitzat: arazo politikoak,ekonomikoak, gizartekoak, osasunaren alorrekoak, elikadurarekin lotutakoak,etab. Horretarako, barneko organo berezkoez gain —Estatu kide guztietakoordezkariek hartzen dute parte bertan: Batzar Nagusiak, Ekonomia etaGizarte Batzordeak, Segurtasunaren Batzordeak...—, erakunde paralelo espe-zializatuak sortzen joan dira, arazo jakinei aurre egiteko. Honako erakundehauek nabarmenduko genituzke:

    — ACNUR edo Nazio Batuen Goi Ordezkaria, Erbesteratuentzat.

    — FAO edo Elikadura eta Nekazaritzarako Nazio Batuen Erakundea.

    — OME edo Osasunerako Mundu Erakundea.

    — UNESCO edo Hezkuntza, Zientzia eta Kultu-rarako Nazio Batuen Erakundea.

    — UNICEF edo Nazio Batuen Haurren Lagun-tzarako Funtsa.

    Hauexek dira NBEri lotutako beste erakunde ba-tzuk: Nazioarteko Diru Funtsa eta MundukoBankua. Bi erakunde horiek herrialdeen hazkundeekonomikoa bilatzen dute, eta, teorian, premia han-diena duten herrialdeen hazkunde ekonomikoa.

    4. unitatea 93

    Gizarteen antolamendu politikoa

    92 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    3.2. Estatuaz haragoko erakundeak

    Zenbaitetan, hainbat Estatu borondatez batzen dira erakunde berean, kideguztien interesekoak diren gaien gainean eztabaidatzeko eta denentzako hel-buru bateratuak erdiesteko.

    Azken hamarkadetan, bereziki XX. mendearen bigarren erditik aurrera, nazio-ak eta Estatuak erakunde handiagotan biltzeko prozesu argia gertatu da mun-duan. Hala, Estatuen arteko lankidetzaren bitartez, herritarren bizi-baldintzahobetzea izan dute helburu, eta baita segurtasun handiagoa bermatzea ere.

    Hainbat motatako erakundeak daude, eta bakoitzak bere helburu jakinak ditu.Hona hemen erakunde horietako batzuk:

    a) Izaera militarreko erakundeak

    Honako hauek azpimarra daitezke:

    — Antzinako Varsoviako Ituna, Europako Ekialdeko herrialdeko herrialdeenartean.

    — NATO edo Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundea, munduko eremu horre-tako herrialdeen defentsa bateratua egiteko (Espainia dago tartean).1949an sortu zuten, Estatu Batuek, Kanadak eta mendebaldeko Europakobeste zenbait herrialdek, eta Ekialdeko Europako herrialde komunistetatikmilitarki babestea zuen helburu, hasiera hartan. Komunismoaren gainbe-heraren ostean, NATOk giza eskubideen eta bakearen aldeko defentsarabideratu ditu bere helburu militarrak. Printzipio horien oinarri gisa,NATOk gune gatazkatsuetan hartu du esku; Balkanetan, esate baterako.

    b) Izaera ekonomikoa eta politikoa duten erakundeak

    Estatuen arteko txertatzea eta bertako kideen garapen ekonomikoa bilatzenduten hainbat erakunde daude. Honako hauek azpimarratuko genituzke:

    — OCDE. Ekonomi Lankidetza eta Garapenerako Erakundea.

    — NAFTA. Ipar Amerikako Merkataritza Askerako Eskualdea, hau da, IparAmerikako herrialdeak sustatzeko hitzarmen ekonomikoa.

    — MERCOSUR. Aurreko erakundearen parekoa, baina Hego Amerikakoherrialdeek osatua.

    — LPEE. Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundea.

    — Garai bateko IAEE. Ikatzaren eta Altzairuaren EuropakoErkidegoa.

    Beste erakunde batzuek, ordea, garapen ekonomikoa ezezik, politikari begira ere batasun handiagoa bilatzendute. Hauexek ditugu nabarmentzeko modukoak:

    — OUA. Afrikaren Batasunerako Erakundea.

    — Europar Batasuna. Espainiako Estatua bertako kideada 1986. urteaz geroztik.

    c) Batik bat, izaera politikoa duten erakundeak

    — Liga Arabiarra.

    — NBE edo Nazio Batuen Erakundea. New Yorken du egoitza nagusia, etaEspainia 1955. urtean atxiki zitzaion.

    2003ko ekainean, George Bush,Ariel Sharon eta Mahmud Abbasbildu ziren Jordanian, Palestinakoeta Israelgo gatazkari buruz hitzegiteko.

    Nazio Batuen Erakundearenegoitza nagusiaren kanpoaldea,New Yorken.

    Gobernuz Kanpoko Erakundeak (GKE)GKE Gobernuz Kanpoko Erakundeak Estatuetatik landasortutako nazioarteko lankidetzarako erakundeak dira,eta ekimen pribatua dute oinarrian. Ugari dira kopuruz,eta hainbat alorretan dihardute lanean: ingurumenarendefentsan (Greenpeace), laguntza humanitarioan etaosasun laguntzan (Gurutze Gorria edo Ilargierdi Gorria,herrialde musulmanetan, Mugarik Gabeko Medikuak),giza eskubideen defentsan (Amnesty International),etab.

  • babes herri: estatu kolonialaklurralde kolonizatuaren gaineanduen kontrol modua, berezikibeste Estatu batek eraso ezdiezaion.

    K

    Beha iezaiezu unitate honetakomapei, eta adieraz ezazu zeinden herrialde gehien dituenkontinentea.

    ?

    Aipatu garai batean Espainiarenkoloniak izandako bostherrialderen izenak.

    ?

    5. Banaketa politikoa, kontinenteen arabera

    5.1. Amerikako kontinentea

    Honako bereizketa geografiko hau egin daiteke: alde batetik, Ipar Amerikakokontinentea; eta, bestetik, Iberoamerika edo Amerikako erdialdeko eta hegoal-deko ingurunea.

    a) Ipar Amerika

    Ipar Amerikako kontinenteak bi Estatu biltzen ditu: Kanada —planetako hiru-garren herrialderik handiena, hedadurari begira— eta Estatu Batuak —inola-ko zalantzarik gabe, munduko herrialderik aberatsena eta botere militar han-diena duena—.

    Bi herrialdeetan, ingelesa da hizkuntza nagusia; izan ere, britainiarrak izanziren lur horien kolonizatzaile nagusiak, nahiz eta Kanadako zenbait inguru-

    netan frantsesa den nagusi.

    Garai bateko Sobiet Batasuna desager-tzean, Estatu Batuak izan dira mun-

    duko gainerako bazterretan berenagintea inposatzeko gaitasuna izan

    duten bakarrak. Azken urteotan,bere armadak munduko hainbattxokotan hartu du esku; gainera,bere botere ekonomikoa hain da

    handia, planetako biztanleen % 4besterik ez baditu ere, munduko

    aberastasunen ia herena duelabere esku.

    4. unitatea 95

    Gizarteen antolamendu politikoa

    4. Munduko mapa politikoa

    4.1. Aniztasun politikoa

    Gaur egun, 220 Estatu baino gehiago daude munduan, baina kopuru horierlatiboa eta aldakorra da. Izan ere, askotan, zenbait herrialderen egiazko ego-era ez da argia. Esate baterako, oraindik ere badira antzinako koloniak edobabes herriak, baita Estatu libre elkartuak ere, eta horien guztien nazioarte-ko egoera ez dago erabat definitua.

    Estatuen lurralde hedadura ere oso desberdina da batetik bestera: zenbaitherrialdek hedadura handia dute; Errusiak,Txinak eta Estatu Batuek, esatera-ko, kontinente batzuen dimentsioa baino handiagoa dute; beste batzuek,berriz, hiri bateko biztanleria doi-doi gainditzen dute, adibidez, Liech-tensteinek, Monakok eta Vatikano Hiriak.

    Munduko herrialdeek duten biztanleria ere oso aldakorra da: Estatu batzuenbiztanleria oso handia da, Txinakoa —1 300 milioi biztanle inguru—; eta,beste batzuena, berriz, ia ez da mila biztanlera iristen,Vatikano Hirikoa kasu.

    4.2. Aldaketarako prozesu historikoak

    XX. mendean barrena, Estatuen kopurua ugaldu egin da, etengabekobanaketa politikoaren prozesuaren ondorioz. Honako hauek izan

    dira mugetan eta munduko mapa politikoan aldaketa ugarisortu dituzten fenomeno historikoak:

    — Aro Modernoan, inperio kolonial handiak sortuziren, Espainiaren, Portugalen, Ingalaterraren, Ho-landaren eta Frantziaren mendean. Aurkitu berriazuten Amerikako kontinentean izan zuen eragina.

    — XIX. mendean gertatu zen kolonia ibilbidea.Horren ondorioz, Europako potentzia nagusiekAfrika, Asia eta Ozeania banatu zuten beren arte-an. Industria iraultzaren erdi-erdian zeudenEuropako herrialdeek mundua banatu zuten,lehengaiak eskuratzeko eta beren produktuaksalerosteko merkatu kolonial berriak sortzeko.

    — II. Mundu Gerraren ostean, deskolonizazio pro-zesuari ekin zioten, eta 1975. urtera arte iraunzuen. Horren ondorioz, hainbat Estatu indepen-dente sortu ziren. Antzinako koloniei eragin zie-ten independentzia prozesu horiek batzuetanbakezaleak izan ziren, baina beste batzuetan,indarkeria izan zuten oinarrian.

    — Europako Ekialdeko erregimen ko-munisten gainbehera, XX. mendeko80ko hamarkadan. Garai batekoSobiet Batasunarekin lotutako erregi-menak ziren, eta beren gainbeherarenondorioz, herrialde eta Estatu berriaksortu ziren. Prozesua oso traumati-koa izan zen, gatazkatsua eta indar-keriaz josia.

    94 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    Ipar Amerikako indigenakGaur egungo Estatu Batuetan eta Kanadan, oso urriakdira konkistatzaile eta kolonizatzaile europarrek —bere-ziki ingelesek eta frantsesek— egindako lurren okupa-zioari eta kolonizazioari aurre egin dieten herri indige-nak. Indigena ugari hil ziren beraientzat ezezagunakziren gaixotasunak zirela tarteko —baztanga eta gripea,esate baterako—, baina beste batzuk indarkeriaz desa-gertu ziren, konkistatzaileekin gatazka armatuak izanostean. Bizirik iraun ahal izan zuten guztiak erreserbe-tan giltzapetu zituzten.

    New Yorkeko Dorre Bikiak,sutan, Al Qaeda talde islamiar

    estremistak atentatu terrorista egin zionean, 2001eko irailaren 11n.

    K A N A D A

    A M E R I K E T A K OE S T A T UB A T U A K

    M E X I K O

    B R A S I L

    VENEZUELA

    KOLOMBIA

    PERU

    EKUADOR

    TXILE

    ARGENTINA

    URUGUAI

    PARAGUAI

    BOLIVIA

    KUBA

    JAMAICA

    HAITI DOMINIKARERREPUBLIKA

    PUERTO RICO

    BAHAMAK

    BERMUDAK

    GUATEMALA BELICE

    EL SALVADOR

    HONDURASNICARAGUA

    COSTA RICA

    PANAMA

    Ottawa

    Washington

    Mexiko

    Habana

    Kingston PuertoPrincipe SantoDomingoGuatemala

    San Salvador ManaguaSanJose Panama

    Caracas

    Tegucigalpa

    Bogota

    Quito

    Lima

    GeorgetownParamaribo

    Cayenne

    GUYANASURINAM

    GUYANAFRANTZIARRA

    Brasilia

    La Paz

    Asuncion

    Montevideo

    BuenosAiresSantiago

    Gerraren aurkako protesta,Kapitolio eraikinaren aurrean,

    Washingtonen.

    Kanadako hiri nagusietako batVancouver da.

  • Tokioko irudia, Japoniako hiriburua.

    Kuba da gobernuaren erregimenkomunistari eutsi dionAmerikako herrialde bakarra,Fidel Castroren eskutik.

    5.2. Asiako kontinentea

    Inolako zalantzarik gabe, Asia da biztanle gehien dituen kontinentea mun-duan, eta barnean, aniztasun handia dauka. Hainbat esparru edo ingurunegeografiko bereiz daitezke Asiako kontinentean, eta guztiek ere barne ezauga-rri beretsuak dituzte.

    a) Ekialde Urruna

    Asiako Ekialdean hainbat herrialde daude, gehien-gehienak garatutako mun-dukoak. Japonia, Asiako Errusia eta Txina dira aipagarrienak.

    Gaur egun, Japonia bilakatu da munduko bigarren potentzia ekonomiko, nahizeta Ameriketako Estatu Batuek garaitu egin zuten II. Mundu Gerran.

    Teknologia berriak garatu direnez (ordenagailuak, robotika, etab.), eta indus-tria boteretsua duenez, Japoniak rol garrantzitsua dauka munduko ekonomian,eta eragin nabaria dauka nola Ozeano Barean, hala Asia osoan.

    Gainera, Japoniako adibidearekin jarraituz, herrialde talde txiki batek eralda-tze industria boteretsua garatu du, langile merkeak baina gaituak oinarrianizanda; horren ondorioz, kostuak txikitzen dituzte, eta irabazi handiak esku-ratzen dituzte. Besteak beste, honako herrialde hauek hartu dute joera hori:Hego Korea, Taiwan, Hong-Kong —1997. urtean Txinari itzuli ziotena—,Singapur, etab.

    Txinan ere hazkunde ekonomiko bizkorra gertatzen ari da, baina oraindik eregainpopulazioa dago. Presio demografikoa hain da handia, Txinako HerriErrepublikak munduko biztanleen ia laurdena biltzen dituela.

    Duela hamarkada gutxi zegoen bizi-maila eskasak ingurune ugaritan dirau,eta, beraz, Txina oraindik ere garatu gabeko edo garatze bidean dagoenherrialdetzat jotzen da. Dena den, Txinak dauka munduko armadarik indar-tsuena, baita arma nuklear mordo bat ere.

    4. unitatea 97

    Gizarteen antolamendu politikoa

    b) Latinoamerika

    Amerikako kontinenteko erdialde edo hegoaldeko guneek, Karibeko uharteenalbokoek, Latinoamerika edo Iberoamerika izenez ezagutzen dena osatzendute. Inguru horretan dauden hogeita hamar Estatu baino gehiagotan, gazte-lania eta portuges hizkuntzak dira nagusi; izan ere, bi herrialde horiek gidatuzuten, XVI. mendean, Amerikako lurraldeen kolonizazioa eta antolamendua,harik eta XIX. mendean beren independentzia eskuratu zuten arte.

    Gaur egun, Amerikako erdialdeko eta hegoaldeko lurralde gehienek krisi han-dia pairatzen dute. Herrialde ugarik aberastasun garrantzitsuak dituzte: petro-lioa (Mexikok eta Venezuelak), burdina (Brasilek) eta kobrea (Txilek). Alabai-na, aberastasun horiek, gehienetan, atzerriko enpresek kontrolatzen dituzte,bereziki estatubatuarrek, eta horrek asko zailtzen du herrialde guztietakomodernizazioaren garapena, baita aberastasunak modu zuzenean eta oreka-tuan banatzea ere.

    Gizarte taldeen arteko alde sozio-ekonomikoak itzelak dira, eta pobrezia edotxirotasuna da nagusi biztanleria geruza zabaletan.

    Arazo horiek direla tarteko, tirabira ugari pizten dira, eta, ondorioz, gerrillaritaldeak edo iraultza mugimenduak sortzen dira. Horiek bidegabekeria egoeraamaitu nahi dute, hainbat bidetatik: batzuetan baita indarkerian oinarritutakobideetatik ere. Era berean, horrek guztiak egongaiztasun handia sortzen du,nola ingurune horretako egoera politikoan, hala ekonomikoan.

    Zenbait herrialdetako hiri handietan, —Kolonbiakoetan, Venezuelakoetan,Brasilgoetan edo Mexikokoetan, batzuk aipatzearren—, munduko indarkeriamaila handienak daude. Hiri nukleo erraldoi horietan, elkarren ondoan daudemiseria gorrian bizi diren txabolak eta etxe orratzak eta luxuzko etxebizitzak.

    96 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    Rio de Janeiroko txabolenauzune erraldoi txiroa.

    Luiz Ignacio da Silva Lula daBrasilgo presidente berria, etaherriak itxaropen handia jarri dugizon horrengan.

    E R R U S I A K O F E D E R A Z I O ABIELORRUSIA

    UKRAINA

    TURKIA KAZAKHSTANZIPRE

    GEORGIAARMENIAAZERBAIJANBEIRUT

    SIRIA

    IRAKJORDANIA

    ISRAEL

    SAUDI

    ARABIA

    YEMEN

    OMAN

    ARABIAKOEMIRERRIBATUAK

    IRANAFGANISTAN

    TURKMENISTANUZBEKISTAN

    KIRGIZISTANTADJIKISTAN

    PAKISTAN

    INDIA

    NEPALBUTAN

    TXINA

    MONGOLIA

    BANGLADESH

    FILIPINAK

    JAPONIA

    INDONESIA

    MALAYSIA

    BIRMANIA

    SRI LANKA

    MALDIVAK

    THAILANDIA

    LAOS

    KANBODIA

    VIETNAM

    HONG KONG

    BRUNEI

    TAIWAN

    IPARKOREA

    HEGOKOREA

    Minks

    MoskuKiev

    Istanbul

    Alma Ata

    FrunzeTashkent

    DusambeTeheran Ashjabad

    Bagdad

    KUWAITKuwait

    QATARDoha

    BAHRAYN

    Riyadh

    Abu Zabi

    MuscatSan’a

    JerusalemAmmán

    Damasko

    KabulIslamabad

    New DelhiKatmandu

    Thimpu

    Kolombo

    Dacca

    Rangun

    Bangkok

    Phnom Penh

    Vientian

    Hanoi

    KualaLumpur

    SINGAPUR

    Jakarta

    Manila

    Pekin

    Taibei

    PyongyangSeul

    Tokio

    Ulan Bator

    Tbilisi

    Eriván BakúNikosia

    Txinako biztanleria da munduosoko handiena, eta herrialde

    horretan gobernu komunistarenerregimena dago.

    Ipar Korean, Goi Batzar batenesku dago botere legegilea.Bertan, zerrenda bakarretik

    hautatutako diputatuak daude;Langileen Alderditik

    aukeratutakoak, alegia.

  • Intifada: Palestinako herriakZisjordaniako lurraldeetan etaGazako zerrendan Israelgoarmadari egindako matxinadariematen zaion izena.

    taliban: Afganistangohizkuntzan «ikasle» esanahiaduen kontzeptua. Afganistangogobernua kontrolpean izan zuentaldea, eta islamaz landako oroonartzen ez zuelako ezagunegin zena; 2001. urtean,armada estatubatuarrakindarrez kendu zuen talde horigobernutik.

    integrismo islamiar: erlijiomugimendu fanatikoa, islamakdioena hertsiki interpretatzenduena, eta, maiz, okerrera egin,eta mendebaldeko herrialdeenaurkako eraso terroristak egitendituena.

    K

    Mohandas KaramchandGandhik Indiaren independentziadefendatu zuen, indarkeriarik ezaaldarrikatuz.

    5.3. Afrikako kontinentea

    Ekonomiari begira, Afrikako kontinente gehientsuena garatze bidean da orain-dik, argi eta garbi. Gainera, herrialdeen arteko mugak askotan artifizialak iza-ten dira; izan ere, muga horiek Europako potentzia kolonizatzaileek ezarrizituzten, XIX. mendean.

    Saharaz azpiko Afrika eta Magreb ingurunea bereiz daitezke; Mediterraneokoerriberan dago azken hori.

    4. unitatea 99

    Gizarteen antolamendu politikoa

    b) India eta Asiako hego-ekialdea

    Munduko inguru horretan, Txinan eta Asia Mendebaldean adina biztanledaude, baina askoz ere bizi-maila kaskarragoa daukate. Gainera, esparruhorretan, tirabira dezente gertatzen dira, bereziki Indian eta Pakistanen. Kon-tinenteko hego-ekialdean, berriz, egoera politikoak nabarmen egin du hobera.Hala, Asiako biztanleen lan egoera benetan kezkagarria dela ikusita, industria-lizazio prozesua hasi dute berriki.

    c) Ekialde Erdikoa eta Ekialde Hurbila

    Gaur egun, Asiako bi ingurune horiek munduko ingurunerik gatazkatsuenakdira. Bi eremu geografiko horietan hainbeste arazo metatu dira, zeinahi unetan,gerrak sortzea beste irtenbiderik ez duela izango egoerak.

    Ekialde Hurbilean, arabiarren eta israeldarren arteko gatazka odoltsua da orain-dik ere, eta Palestinako herriaren egoerak konponbiderik gabe jarraitzen du,Intifada hasi bada ere. Petrolioa ekoizten eta esportatzen duten Ekialde Erdikoherrialde aberatsetan, tirabira ingurune ugari daude: Iraken —bertan sartu etaEstatu Batuek eta bere aliatuek 2003. urtean Sadam Hussein bota ostean—,Iranen —Jomeiniren fundamentalismoaren ostean—, Afganistanen —estatuba-tuarrek herrialdea okupatu eta talibanak bota ostean—, etab. Horiek guztiakdira ingurune horietan dagoen muturreko egoeraren adibideak.

    Gainera, integrismo islamiarrak gero eta indar handiagoa dauka, eta horreneraginez, mundu osoan barrena zabaldu da terrorismoa. Indarkeria bortitzekoeta bereizketarik gabeko ekintza ugari egin dituzte mundu osoan, berezikiEstatu Batuetan eta bere herrialde aliatuetan: 2001eko irailaren 11n, NewYorkeko Dorre Bikien eta Washingtongo Pentagonoaren aurka egin zuten, eta2004ko martxoaren 11n, Madrilgo lau trenen kontrako erasoa egin zuten.

    98 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    SESBn desagertzeaSobietar Errepublika Sozialisten Batasuna (SESB) desagertzean, Asia erdialdean hainbat Estatu berri sortu dira; hona-ko hauek, esaterako: Azerbaijan, Armenia, Georgia, Kazakhstan, Kirgizistan, Uzbekistan, Turkmenistan eta Tadjikistan.

    Israelen aurka Palestinan egindakomanifestazio baten irudia.

    MAROKORabat

    Aljer

    TUNISIATunis

    AaiunALJERIA

    LIBIA

    Tripoli

    MENDEBALDEKOSAHARA

    MAURITANIANuakchot MALI NIGER

    EGIPTO

    SENEGALTXAD

    Kairo

    AsmaraKhartum

    ERITREADJIBUTI

    SOMALIA

    SUDANNIGERIA

    AFRIKA ERDIKOERREPUBLIKA ETIOPIA

    BURKINAFASO

    BOLIKOSTA

    BENINGHANA

    UGANDAKENYAEKUATORE

    GINEA

    TOGO

    ZAIRE

    TANZANIA

    RUANDA

    BURUNDI

    GAMBIA

    GUINEAGINEABISSAU

    SIERRA LEONA KAMERUN

    KOMOREAK

    ANGOLA ZAMBIA

    KONGOGABON

    NAMIBIA ZIMBABWE

    MALAWI

    MOZAMBIKE

    MADAGASKARBOTSWANA

    HEGOAFRIKARERREPUBLIKA

    LESOTHO

    SWAZILANDIA

    LIBERIA

    DakarBanjulBissau

    KonakryFreetown

    Monrovia Abijan

    Akkra

    Bamako Niamey

    Ouagadougou

    Abuja

    PortoNovo

    Lome

    Njamena

    Bangi

    Jaunde

    Libreville

    Brazzaville

    Kinshasa

    Addis Abeba

    MuqdishoKampala

    Nairobi

    Dodoma

    Lilongwe

    AntananarivoHarare

    Lusaka

    Windhoek

    Gaborone Pretoria

    MbabaneMaseru

    Maputo

    Luanda

    Afrikan gertatzen diren gatazkaugarietan, biztanle zibilek jasaten

    dituzte gehienetan kalterikhandienak.

    Fronte Polisarioak hogeita hamarurte baino gehiago daramatza

    Sahararen mendebaldeko zatiarenindependentzia aldarrikatuz.

    Espeziak saltzen dituzten dendabat, Marokoko Fez hirian.

    a) Saharaz azpiko Afrika

    «Afrika beltza» izenez da ezaguna. Elementu indigenak eta kristauen eta isla-miarren eraginak nahas-mahas daude bertan. Herrialde horietan, gerra luzeaketa odoltsuak egin izan dira, hainbat arrazoi direla tarteko: Europako herrial-deetatik deskolonizatzeko egindako prozesuetan ondorio ezkorrak izan zituz-telako, tribuen edo leinuen artean etengabe liskarrak sortzen zirelako, eta inte-res neokolonialistak zeudelako, besteak beste.

    Egoera politiko tamalgarria dutenez, Afrikako biztanle gehienek bizi-mailakaskarra dute. Horrenbestez, ezin diete aurre egin ekonomia garatu ezinari,goseari eta miseria arazoei, eta horiexek dira orokortuta dauden egoerak.

    b) Magreb

    Afrika iparraldeko ingurunea da, Mediterraneo itsasoaren urek bustia. Kulturaeta erlijio arabiarra da nagusi. Azken urteotan, Europaren eta Mediterraneohegoaldeko herrialdeen arteko lankidetza areagotu egin da, berezikiMarokorekin eta Aljeriarekin egindakoa. Dena den, lankidetza hori Tunisia etaLibia alderantz ere hedatzen ari da. Herrialde arabiar horietan, Saharaz azpi-ko lurraldeetan baino garapen handiagoa dago.

  • Commonwealth: BritainiakoInperio zaharrekoak zirenherrialde independenteekosatutako elkartea.

    K

    Atlas baten laguntzarekin, bilaitzazu zein diren Ozeaniako Estatuetakohiriburuak.

    ?

    5.5. Europako kontinentea

    XX. mendean barrena, Europako mapa politikoak hiru une historiko izan ditu,oso ongi definituak hirurak ere: lehenik eta behin, 1919. urtean, VersailleskoItunak kontinenteko mapa berriz zehaztu zuen, I. Mundu Gerraren ostean.Bigarrenik, 1945. urtean, Yaltako eta Postdamgo Batzarrek muga politikoak antolatu zituzten, II. Mundu Gerraren ondoren.Eta, azkenik, 90eko hamarkadan, SESB etaEkialdeko blokeko herrialde komunistak desagertuzirenean, gaur egungo banaketa ezarri zutenEuropan, hain zuzen ere.

    Horrela, 1990. urtean, bi Alemaniak batu zirenberriz ere, eta 1991n, SESBn desagerpena ziurtatuzen, eta Estatu independente berriak sortu zirenEuropan: Errusia, Lituania, Estonia, Letonia,Bielorrusia, Ukraina eta Moldavia. Gainera, honakoprozesu hauek gertatu ziren:

    — 1992. urtean, Jugoslaviako herrialdea bostherrialdetan banatu zen: Eslovenia, Kroazia,Bosnia, Mazedonia eta Jugoslaviako Federa-zioa, gaur egungo Serbia eta Montenegro bil-tzen zituena, alegia.

    — 1993. urtean, Txekoslovakia banatu zen, etaEslovakia eta Txekiar Errepublika sortu ziren.

    Dena den, oraindik ere desoreka handiak atzema-ten dira Ekialdeko Europako antzinako herrialdee-tan. Ez soilik beren ekonomia merkatu kapitalista-ren baldintzetara egokitu behar dutelako, baitaaspalditik errotutako barne gatazkengatik ere, etniaeta erlijio arazoengatik sortuak, hain zuzen.

    4. unitatea 101

    Gizarteen antolamendu politikoa

    5.4. Ozeania

    Uharte ugarik osatzen dute Ozeaniako kontinentea; horien artean, hamalauEstatu independente bereiz daitezke: Australia, Fiji, Kiribati, Marshall,Mikronesia, Nauru, Zeelanda Berria, Palau, Papua/Ginea Berria, Salomon,Samoa, Tonga, Tuvalu eta Vanuatu. Horietatik garrantzitsuenak Australia etaZeelanda Berria dira, bai azalerari begira bai biztanleen kopuruari errepara-tuz. Beste uharte ugari —Polinesia Frantziarra, Kaledonia Berria, IparraldekoMariana Uharteak, Hawaii, etab.— beste herrialde batzuen mende daude,bereziki Estatu Batuen eta Frantziaren mende.

    Uharte handietan, arraza zuriko pertsonak dira nagusi, XVII. eta XVIII. mendeetanlurralde horietara iritsi ziren britainiar eta irlandar kolonizatzaileen ondorengoak,alegia. Uharte txiki andana dago, baina biztanle gutxi biltzen da horietan. Bertakoherritar indigenak —mikronesiarrak, melanesiarrak, polinesiarrak, maoriak...—gutxiengoak dira herrialde guztietan.

    Estatu garatuenak lurralde hedadura handiena duten haiek dira; hau da,Australia eta Zeelanda Berria. Australia sei estatu biltzen dituen federazioa da,eta britainiar Commonwealthen txertaturik dago. Eragin ekonomiko handiadauka erkidegoan. Uharte gehienetan nekazaritza da nagusi, nahiz eta garran-tzitsuak diren turismoari esker lortutako irabaziak ere.

    100 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    AUSTRALIA

    ZEELANDABERRIA

    PAPUAGINEA BERRIA

    IPARRALDEKOMARIANAK

    (AEB)

    GUAM UHARTEA(AEB)

    MIKRONESIAKOESTATU FEDERATUAK

    PALAU UHARTEAK

    MARSHALL UHARTEAK(AEB)

    NAURU

    HAWAII UHARTEAK(AEB)

    KIRIBATI

    SOLOMON UHARTEA

    VANUATU

    KALEDONIABERRIA

    (Frantzia) FIJI

    TUVALU

    WALIS ETAFUTUNA(Frantzia)

    TONGA

    MEND. SAMOA

    EKIALDEKO SAMOA(AEB)

    COOK UHARTEA(Zeelanda Berria)

    P O L I N E S I A

    MARKESAK(Frantzia)

    PITCAIN UHARTEAK(Erresuma Batua)

    TUBAI UHARTEA(Frantzia)KERMADEC UHARTEAK

    (Zeelanda Berria)

    SOZIETATE IRLAK(Frantzia)

    TUAMOTUARTXIPIELAGOA

    (Frantzia)

    TAHITI (PAPEETE)(Polinesia frantziarrak)

    CHATHAM UHARTEA(Zeelanda Berria)

    Canberra

    PortMoresby

    Port Vila

    Suva

    Bairiki

    Nukualofa

    Wellington

    Honiara

    Ozeaniako biztanle aborigen bat.

    Pert hiria AustraliaMendebaldeko Estatukohiriburua da.

    NO

    RVEG

    IAKO

    ITSA

    SOA

    IPARITSASOA

    OZE

    AN

    OA

    TLA

    NTI

    KOA

    MEDITERRANEO ITSASOA

    ITSASO BELTZA

    KASPIAR ITSASOA

    E S PA I N I A

    PORTUGAL

    FRANTZIA

    ANDORRA

    ERRESUMABATUAIRLANDA

    BELGIKALUXENBURGO

    ALEMANIA

    LIECHTENSTEIN

    DANIMARKA

    NO

    RV

    EG

    I A

    SU

    ED

    IA

    F IN

    LAN

    DIA

    ESTONIA

    LETONIA

    LITUANIA

    POLONIA

    BIELORRUSIA

    E R R U S I A

    U K R A I N A

    MOLDAVIA

    ERRUMANIA

    BULGARIA

    MAZEDONIAALBANIA

    GREZIA

    SERBIA

    -

    MONT

    ENEG

    ROBOSNIA-

    HERZEGOVINA

    KROAZIAESLOVENIA

    I T A L I A

    SANMARINO

    SUITZA

    AUSTRIAHUNGARIA

    ESLOVAKIATXEKIARERREPUBLIKA

    ISLANDIA

    MONAKO

    MadrilLisboa

    Andorra

    Paris

    Londres

    Dublin

    Luxenburgo

    BruselaAmsterdam

    Berlin

    Copenhague

    Oslo

    Reykiavik

    Stockholm

    Helsinki

    Mosku

    Tallinn

    Riga

    Vilnius Minsk

    Kiev

    Chisinau

    Bukarest

    SofíaSkopje

    Atenas

    Tirana

    Belgrad

    Sarajevo

    Erroma

    ZagrebLjubljana

    San Marino

    ValletaMALTA

    Monako

    BernaVaduzViena Budapest

    Bratislava

    Praga

    VATIKANOKOHIRIA

    VarsoviaHERBEHEREAK

    Pirinioak elementu geografikoakdira, eta muga naturala osatzendute Espainiako eta Frantziako

    Estatuen artean.

    Vaduz hiriaren ikuspegi orokorra,Liechtestein Estatu txikiko

    hiriburua.

    Atenea Pronaea santutegikohondakinak, K. a. IV.

    mendekoak. Greziako kulturarenlekukoa da, eta kultura horrek

    eragin handia izan du Europakokulturak osatzean.

  • aduana batasun: EuroparBatasuneko herrialdeenbarnean, salgaiei aduanak etazergak kentzea.

    K

    Txekiar Errepublikako Pragahiriko irudia, zerutik hartua.Herrialde hori 2004. urteansartu zen Europar Batasunean.

    c) Erkidegoko aginte organo nagusiak

    — Europako Parlamentua edo Legebiltzarra: erkidegoko biztanle guztienordezkaritza da, herritarren parte-hartzea bermatzen du, eta gainerako era-kundeen gainetik dagoen kontrol demokratikorako organoa da.

    — Europako Kontseilua: Europako Agiri Bakuna sinatu zenean osatu zuten.Herrialde kideetako gobernuburuek eta Batzordeko lehendakariak osatzendute. Europar Batasuneko gidalerro politiko nagusiak definitzen ditu, etabere erabakiak kontrolatzen ditu.

    — Europar Batasuneko Kontseilua: Ministroen kontseilua ere deitzen zaio,herrialde kideetako ministroek osatzen baitute, adarretan antolatuak —Eko-nomia, Kanpo Gaiak, etab.—. Legeak onartzen eta politika bateratuak etaaurrekontuak erabakitzen dituen organoa da. Lehendakaritza bat dago, seihilabete oro aldatzen dena, txandaka-txandaka.

    — Europako Batzordea: 20 komisariok osatzen dute, eta erakunde iraunkorrada, erkidegoarena berarena da, eta Parlamentuak kontrolatzen du. EuroparBatasuneko Kontseiluari hartu beharreko neu-rriak proposatzen dizkio, eta Kontseiluaren etaParlamentuaren erabakiak betetzen ditu.

    — Justizia Auzitegia: Luxenburgon dauka egoitza,eta Europar Batasuneko justizia organo gorenada. Europar Batasuneko Kontseiluaren hitzar-menak betearaztea du helburu, baita Parlamen-tuak onartutako legeak betearaztea ere.

    — Kontu Auzitegia: erkidegoko sarrerak eta gas-tuak kontrolatzen ditu.

    4. unitatea 103

    Gizarteen antolamendu politikoa

    6. Europako erkidegoen mapa politikoa

    6.1. Europar Batasuna

    Europar Batasuna nazioaz haragoko erakundea da. Gaur egun hogeita bostherrialdek osatzen dute. Gainera, munduko erakunde ekonomiko boteretsue-netakoa da, Estatu Batuekin eta Japoniarekin batera.

    a) Europa osatzeko prozesua

    1957an, Alemaniak, Frantziak, Italiak, Belgikak, Herbehereek eta Luxenbur-gok Erromako Ituna sinatu zuten, eta Europako Ekonomia Erkidegoa (EEE)sortu zuten. Horixe da gaur egungo EBren hastapena. 1973an, ErresumaBatua, Irlanda eta Danimarka ere gehitu ziren. 1981ean, Grezia. 1986an,berriz, Espainia eta Portugal. Eta, azkenik, 1995ean, Austria, Finlandia etaSuedia batu ziren. Hala, «Hamabosten Europa» izenez ezagutzen zena osatuzuten. 2004an beste hamar herrialde gehitu dira, eta, 2007an, beste bi gehitu-ko dira. Horietako gehientsuenak Ekialdeko Europako herrialdeak dira.

    102 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    b) Osaketaren aldiak

    Europar Batasuna osatzeko prozesuan, honako giltzarri garrantzitsu hauekaipa daitezke:

    — Erromako Ituna (1957). EEE sortzeko oinarria izan zen, eta bertan xedatuziren erkidegoko gidalerro nagusiak, bereziki ekonomikoak. Orduz geroz-tik, Seien Europa izenekoak merkatu bateratu gisa jokatu zuen.

    — Europako Agiri Bakuna (1986). EEEko kideek sinatu zuten, kapitalak, sal-gaiak, zerbitzuak eta pertsonak modu askean ibili ahal izateko Estatu kideguztietan barrena. Hala, aduana batasuna erdietsi zen.

    — 1992. urtean, Maastrichteko Itunaren bitartez, EEE Europar Batasun (EB)bilakatu zen. Aurretik zegoen batasun ekonomikoa baino zerbait gehiagoispilatzen zuen horrek. EB berriak bateratze handiagoa eskatzen zuenherrialdeen artean barne eta kanpo politikari begira eta segurtasun eta justi-zia gaietan. Gainera, behin betiko batasun ekonomikoa eta diru batasunaeratzeko baldintzak eta epeak zehaztu zituzten.

    Europar Batasuna ahalegin andana egiten ari da, kide guztiak bateratzeko etaegiazko espazio bateratua sortzeko. Horren lekuko dugu diru berria sortzeare-na; euroa, alegia. Horixe dugu diru bakar, 2002. urte hasieraz geroztik.

    EUROPAR BATASUNARENHEDATZE ALDIAK

    HAMABOSTEN EUROPA

    ErrumaniaBulgaria

    HEDATZEA, 2007AN

    EstoniaLetoniaLituaniaPoloniaTxekiar ErrepublikaEslovakiaHungariaEsloveniaZipreMalta

    HEDATZEA, 2004ANIRLANDA

    PORTUGAL

    ESPAINIA

    MALTA ZIPRE

    FRANTZIA

    ITALIA

    ERRESUMABATUA

    SUEDIA

    FINLANDIA

    DANIMARKA

    ALEMANIAHERBEHEREAK

    BELGIKALUXENBURGO

    AUSTRIA

    GREZIA

    ESTONIA

    LETONIA

    LITUANIA

    POLONIA

    HUNGARIA

    TXEKIAESLOVAKIA

    ERRUMANIA

    BULGARIA

    ESLOVENIA

    Parisko Garaipen Arkua.Europar Batasuna indartzen eta sendotzen lagundu zuenFrantziako hiriburu horrek.

    proiektuak

    Gobernupartikularrak

    baliabideak

    epaiak

    baliabideak

    erabaki orientagarriak

    EUROPAKO KONTSEILUAUrtean bitan biltzen diralehendakaritzaren herrialdean: gailureuroparrakErabaki orientagarriak

    EUROPAKO LEGEBILTZARRA

    Egoitza EstrasburgonBatez ere kontsultarako organoa daBatzordearen lana kontrolatzen duAurrekontuei buruzko bozketakegiten dira

    aurrekontuakkontsulta

    kontrola kontsulta

    EUROPAKOBATZORDEA

    Egoitza BruselanProiektuak egitendituKontseiluarenerabakiakbetearazten ditu

    MINISTROENKONTSEILUA

    Egoitza Bruselanedo LuxenburgonEBko organoerabakitzailea da

    JUSTIZIA AUZITEGIA

    Egoitza LuxenburgonElkarteko legeria aplikatzerakoan sordaitezkeen desberdintasunak epaitzenditu

    ekimenak

    erabakiak

    epaiak

    2004ko martxoaren 11n, aldirikolau trenen aurkako atentatu

    terrorista egin zuten Madrilen.Horixe izan da Europaren

    historian egindako larrienetakoa,ia 200 lagun hil baitziren.

    Europako Legebiltzarrarenbatzarrak egiteko

    erabiltzen den eraikina,Estrasburgon, Frantzian.

  • Eusko Legebiltzarrareneraikineko barnealdea.

    DIPUTATUEN KONGRESUKOAULKIEN BANAKETA

    (2004-III-14)

    PSOE164

    PP148

    CIU10

    ERC8

    EAJ-PNV7

    IU5

    Besteak: CC,BNG, CHA,EA, NaBai

    5

    4. unitatea 105

    Gizarteen antolamendu politikoa

    6.2. Espainiako mapa politikoa

    Espainia Europako kontinentearen erdian dago, eta 1986tik aurrera EuroparBatasuneko kide da. Espainiak penintsula izaera dauka, nahiz eta bestelako osa-gaiak ere badituen: bi uhartedi (kanariak eta balearra), Mediterraneo itsasokouharte sorta txiki bat, Espainia eta Maroko artean (Chafarina uharteak, Ahu-cemas, Perejil uhartea, etab.), eta bi hiri Afrika iparraldean (Ceuta eta Melilla).

    a) Lurralde antolakuntzarako prozesua

    Erdi Aroan eta Aro Modernoan, antzinako erregetzak, printzerriak eta jaurerriakegonkortzen joan ziren: Gaztelakoa, Nafarroakoa, Aragoikoa, Valentziakoa,Mallorcakoa, Bizkaikoa, Kataluniakoa… XVIII. mendean, Borboiek askoz

    ere gobernu sistema zentralizatuagoa ezarri zuten,baina aldaketa garrantzitsuenak aro garaikidean ger-tatu ziren, liberalismoak zenbait lurralde historikorenberezitasun ugari desagerrarazi baitzituen; euskalberezitasunak, besteak beste. 1833an, Javier de Bur-gosek Espainia 49 probintziatan banatu zuen.Antolamendu modu horri eutsi zaio orain arte, alda-keta batzuekin.

    b) Antolakuntza demokratikoa

    Espainia monarkia parlamentarioa da. Gobernu de-mokratikoa 1978an onartutako Konstituzioak arau-tzen du. Konstituzioak Estatuaren batasuna baiezta-tzen du, nahiz eta lurralde historikoen autogo-bernurako aldarrikapenak ere jasotzen dituen. Lauurtean behin, Kongresuko eta Senatuko kideakaukeratzeko hauteskundeak egiten dira, hau da, na-zioa gidatuko duten eta presidentea izendatukoduten pertsonak.

    c) Autonomiaren osaketa

    1978. urtean, Estatu dezentralizatua ezarri zen, autonomiaren inguruan osatua.Hala, udalerrien, probintzien eta autonomia erkidegoen artean banatzen zenboterea. Gobernu autonomoak sortzeko eskubidea aitortzen zen, eta gobernuautonomo horiek Autonomia Estatutuak edo erkidego bakoitzaren autogober-nurako arauak bilduko zituen, bereziki osasuna, zergak eta pareko gaietan.

    Ondorioz, Espainia 17 autonomia erkidegotan banaturik dago, eta autonomiaerkidego horietan 50 probintzia biltzen dira. Lehen Autonomia Estatutuak,Kataluniakoak eta Euskal Autonomia Erkidegokoak, alegia, 1979. urtean onartuzituzten. Onartzen azkenak, berriz, Gaztelakoak eta Leongoak, Extrema-durakoak, Balear Uharteetakoak eta Madrilgoak izan dira; 1983an, hain zuzen.Ceuta eta Melilla hiri autonomoetakoak, berriz, 1995ean onartu zituzten.

    d) Autonomien erakunde eta eskumenak

    Autonomia erkidegoek autogobernurako erakunde organo batzuk izatendituzte: sufragio unibertsalez hautatutako batzar legegilea, gobernu kontseilua,lehendakaria, etab.

    Eskumenak Estatutu bakoitzean jasotzen dira, eta autogobernurako materiakaskotarikoak izaten dira; hala, ez dira berehala onartzen, pixkanaka baizik.

    104 4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    BILBO

    GASTEIZ

    MAULELEXTARRE

    DONIBANEGARAZI

    BAIONA

    DONOSTIA

    IRUÑEA

    B I Z K AI A

    A R A BA

    G I PU

    ZK

    OA

    N AF A

    RR

    O

    A

    L A P UR

    D

    I

    B EN

    AF A

    RR

    OA

    Z UB

    ER

    OA

    Enkartazioak

    Bilbo Handia

    Plentzia--Mungia

    Arratia-Nerbioi

    Gernika--Bermeo

    Durangaldea

    Markina--Ondarroa

    KantauriArabarra

    Gorbeia Inguruak

    ArabakoLautada

    ArabakoIbarrak

    ErrioxaArabarra

    ArabakoMendialdea

    DebaBeherea

    DebaGaraia

    Urola--Kostaldea

    Goierri

    Tolosaldea

    Donostia

    BidasoaBeherea

    IparMendebaldea

    Estelerria

    Erriberagaraia

    Tuteraldea

    Nafarroakoerdialdekoekialdea

    PirinioaldeaIruñea

    Donapaleu

    Maule--Lextarre

    Atarratze--Sorholüze

    Bidaxune

    Bastida

    HasparneIholdi

    Baigorri

    DonibaneGarazi

    Hendaia

    Donibane--Lohitzune Ustaritze

    Espelette

    Miarritz

    Angelu BaionaIparBaiona

    EUSKAL HERRIKOMAPA POLITIKOA

    Miguel Sanz, Nafarroako ForuErkidegoko presidentea.

    ARABA

    CoruñaDonejakue

    Pontevedra Ourense

    Lugo

    CORUÑA

    PONTEVEDRAOURENSE

    LUGO ASTURIASKANTABRIABIZKAIA

    NAFARROA

    GIPUZKOAOviedo

    Santander Bilbo Donostia

    IruñeaGasteizLeon

    Palencia BurgosValladolid

    Zamora

    SalamancaAvila

    Segovia

    Soria

    LEON PALENTZIABURGOS

    ZAMORA

    SALAMANCAAVILA

    VALLADOLIDSEGOVIA

    SORIA

    ERRIOXA

    TERUEL

    ZARAGOZA

    HUESCALLEIDA

    TARRAGONA

    BARTZELONA

    GIRONALogroño HuescaZaragoza

    Lleida

    Teruel

    Tarragona

    Bartzelona

    Girona

    BALEAR

    IRLAK

    ALACANT

    CASTELLO

    Palma

    Castellode la Plana

    Valentzia

    Alacant

    Caceres

    Badajoz MeridaBADAJOZ

    CACERES

    CIUDADREAL

    ALBACETE

    CUENCATOLEDO

    GUADALAJARA

    MADRIL

    Guadalajara

    Cuenca

    AlbaceteCiudad Real

    Toledo

    Madrid

    ALMERIAGRANADA

    JAENKORDOBA

    MALAGA

    CADIZ

    HUELVA

    SEVILLA

    Almeria

    Granada

    Kordoba Jaen

    MalagaCadiz

    Sevilla

    Huelva

    Murtzia

    MURTZIA

    Ceuta

    MelillaTenerifekoSanta Cruz Las PalmasKanaria Handia

    LAS PALMAS

    TENERIFEKOSANTA CRUZ

    OZ

    EA

    NO

    AT

    LA

    NT

    IK

    OA

    M E DI T

    E RR A

    NE

    OI T

    SA

    S OA

    B I Z K A I K O G O L K O A

    PO

    RT

    UG

    AL

    F R A N T Z I A

    GALIZIA

    EAE

    ARAGOI

    KATALUNIA

    VALENTZIAKO

    KOMUNITATEA

    GAZTELA

    ETA

    LEON

    GAZTELA-MANTXAEXTREMADURA

    A N D A L U Z I A

    KANARIAR

    IRLAK

    6.3. Euskal Herriko mapa politikoa

    Euskal Herria kontzeptuak herri baten eta kulturabateratu baten izaera historikoari egiten dio errefe-rentzia; euskal herriaren izaerari. Herri hori lurral-de jakin batean zabaltzen da: Euskal AutonomiaErkidegoa eta Nafarroako Foru Erkidegoa biltzenditu, biak ere Espainiako Estatukoak, eta baitaLapurdi, Zuberoa eta Nafarroa Beherea ere,Frantziako Estatukoak horiek, zehazki PirinioAtlantikoetako Departamentukoak.

    a) Euskal Autonomia Erkidegoa

    EAE Espainiako Estatuan dago, eta hiru probin-tziak osatzen dute: Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak.

    Erdi Aroan, hiru lurraldeak Gaztela barnean definitu eta txertatu ziren. AroModernoan, berriz, nork bere autogobernurako arauak finkatu zituen, foruizenarekin ezagutzen ditugunak. Foruek barne antolamendua xedatzen zuten,baita Espainiarekiko harreman modua ere, hiru lurraldeetan oso antzekoak.XVIII. mendean, «salbuetsitako probintzia» izena jaso zuten hiru horiek. XIX.mendean, liberalismoa ezarri zenean, boterea dezentralizatu zen, eta Espainianlurralde batasuna gertatu zen; ondorioz, nominalki, foruak desagertu eginziren. Erreakzio moduan, mugimendu nazionalista bat sortu zen, autogober-nua eta euskal lurraldeen independentzia berriz eskuratzea helburu zuena. XX.mendean barrena, mugimendu nazionalista handitu egin zen, eta AutonomiaEstatutua edo Gernikako Estatutua ezartzea bultzatu zuen, 1979an. Alderdipolitiko nazionalistek agindu dute ordudanik, beste alderdi batzuekin batera.

    Gernikako Estatutuak autogobernurako eskumen sorta zabala aitortu du, etaEusko Jaurlaritzak apurka-apurka onartu egin ditu eskumen horiek. Alabaina,oraindik ere gobernu zentraletik autonomikora eskualdatu gabeko zenbaitkontu ere badira, eta tirabirak sortu dira bien artean.

    Era berean, hiru probintziek eskualdeko barne antolamendua dute. Horrenguztiaren oinarrian ez daude geografia irizpideak bakarrik, baita irizpidesozio-ekonomikoak ere.

    b) Nafarroako Foru Erkidegoa

    Nafarroako antzinako erreinua da Nafarroako Foru Erkidegoaren jatorrizkoardatza. Erdi Aroan, Nafarroako erregearen mendeko lurraldeak gaur egungo-ak baino zabalagoak ziren; izan ere, garai hartan, Bizkaia, Gipuzkoa, Araba,Zuberoa eta Nafarroa Beherea ere barne hartzen zituen. 1512. urtean,Gaztelak konkistatu zuen Nafarroa, nahiz eta Nafarroak bere berezko forueieta erakundeei eutsi. 1841ean foru horiek aldatu zituzten, eta Nafarroak admi-nistrazio autonomia handia izan zuen. Oro har, nafar ugari autogobernurakonahiaren alde agertu dira, eta batzuetan, baita euskal nazionalismoaren inde-pendentziaren alde ere, baina beste askok Nafarroarentzako, eta Nafarroa-rentzako bakarrik, autonomia handiagoa defendatzen dute.

    Nafarroako Foru Erkidegoak 1982. urtean eskuratu zuen bere AutonomiaEstatutua. Bertan, Parlamentuak dauka botere legegilea, eta Foru Aldundiak,berriz, botere betearazlea.

  • 107

    Behatu honako irudi honi, eta erantzun jarraiandituzun galderei:

    a) Adierazi zein hiri den irudikoa, eta azaldu zerkdeitzen duen zure arreta.

    b) Adierazi zer adierazten den integrismoislamiarra esatean.

    c) Zergatik hartzen dute parte Estatu Batueknazioarteko ordena mantentzeko lanean?Arrazoitu zure erantzuna.

    d) Adierazi zein diren honako herrialde hauetakohiriburuak: Estatu Batuak, Kanada, Brasil,Venezuela, Kolonbia, Ekuador, Argentina, Txileeta Guatemala.

    e) Aurkitu mapan honako hiriburu hauek, etazehaztu zein herrialderi dagozkion: Habana,San Jose, Asuncion, Montevideo, Port-au-Prince eta La Paz.

    Adierazi erregimen ez-demokratikoenezaugarriak.

    Definitu honako kontzeptu hauek:

    — Demokrazia.

    — GKE.

    — Babes herri.

    — Konstituzio.

    — Parlamentu edo Legebiltzar.

    Osatu honako taula honetako datuak:

    3.

    4.

    5.

    6.

    7.

    8.

    9.

    4. unitatea106

    Osatu honako taula hau:

    Lotu Euskal Autonomia Erkidegoaren erakunde antolamendua adierazten duten honako zutabe hauek:

    ARIKETAK1.

    2.

    4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoa

    Parlamentua

    Probintziak Foru Aldundia

    Eskualdeak

    Udalerriak Udala

    MilitarraNATO

    OCDE

    NAFTA

    MERCOSUR

    LPEE

    OUA

    EBBatu diren

    berriak

    PolitikoaLiga Arabiarra

    NBE

    ACNUR

    FAO

    OME

    UNESCO

    UNICEF

    Demokratikoak

    Ordezkaritza

    Parlamentua

    Konstituzioa

    Diktadura

    Zentsura

    Erkidegoak edo autonomia erkidegoak

    MAPAKONTZEPTUALAHonako honekinidentifikatzen da

    ESTATU BARNEKOERAKUNDEAK

    VarsoviakoItuna

    ESTATUAZ HARAGOKO

    ERAKUNDEAK

    Ekonomikoa eta politikoa

    ERREGIMEN POLITIKO MOTAK

    HamabostenEuropa

    Ez-demokratikoakedo autoritarioak

    Askatasun gabezia

    ESTATUA NAZIOA

    Osatu honako esaldi hauek:

    • Barakaldo probintzian dago, Autonomia

    Erkidegoan.

    • Gijon probintzian dago, Autonomia

    Erkidegoan.

    • Girona probintzian dago, Autonomia

    Erkidegoan.

    • Palma probintzian dago, Autonomia

    Erkidegoan.

    • Merida probintzian dago, Autonomia

    Erkidegoan.

    Erantzun honako galdera hauei:

    a) Zer da Nazio Batuen Erakundea?Arrazoitu zure erantzuna.

    b) Adierazi zein diren gobernu zentralizatu etadezentralizatu baten arteko aldeak.

    c) Zer zen Varsoviako Ituna?

    d) Zein dira, lurraldeari begira, Nazio BatuenErakundearen eta Europar Batasunaren arteko alderik garrantzitsuenak?

    Egin idazlan bat Euskal Herriko lurraldeetakoadministrazioari eta politikari buruz, zureprobintzian finkatuz.

    Definitu honako kontzeptu hauek:

    — Estatu

    — Erregimen totalitario

    — Udal

    — Europar Batasuna

    — Nazioen Elkartea

    ..................................................

    ......................

    ..................................................

    ........................

    ..................................................

    ......................

    ..................................................

    ..........................

    ..................................................

    ................

    10.

    Beti ez dator bathonako honekin

    Honako hauetan

    banatzen da

    Probintzia gobernua • • Parlamentua edo Legebiltzarra

    Tokiko gobernua • • Foru Aldundia

    Autonomia gobernua • • Udalerria

    ESTATUAREN BOTEREAK

    Botere legegilea

    ESKUMENAK INSTITUZIOAK

    Botere betearazlea

    Botere judiziala ESTATU ZAHARRAK

    SESB

    GAUR EGUNGO ESTATUAK

    Txekoslovakia

    Jugoslavia

    Honakohauetan

    antolatzen da

  • 1094. unitatea

    EBALUAZIOA Gizarteen antolamendu politikoa

    2.

    Irakurri arretaz honako testu hau, eta erantzungalderei:

    a) Definitu nazioa kontzeptua.

    b) Aipatu ezagutzen dituzun Estaturik gabekonazioak.

    c) Egin idazlan bat, Latinoamerikako Estatu gehienek gaur egun duten egoerari buruz.

    Behatu mapa mutu honi, eta egin ondorenadierazten zaizkizun jarduerak:

    a) Adierazi mapan 2003. urtera arte EuroparBatasuneko kide izan diren herrialdeak. Etaadierazi, beste kolore batekin, data horretatikaurrera batu diren herrialdeak.

    b) Zer herrialdek osatu zuten, hasiera batean,Europar Batasuna? Adierazi zehatz-mehatznola joan diren txertatzen beste herrialdeakbata bestearen atzetik.

    c) Zer ekarri zuen Maastrichteko Itunak?

    d) Adierazi mapan zein diren HamabostenEuropako herrialde guztien hiriburuak.

    1. Lotu honako zutabe hauek:

    Erantzun honako galdera hauei:

    a) Zertan datza botere banaketa? Zer erregimen politikori dagokio?

    b) Zein dira Saharaz azpiko Afrikaren arazonagusiak?

    c) Zer ekarri zuen Agiri Bakunak? Noiz sinatu zuten?

    d) Zer dira Autonomia Estatutuak? Noizkoak dira Euskal Autonomia Erkidegokoaeta Nafarroako Foru Erkidegokoa?

    Definitu honako kontzeptu hauek:

    — Eskualde.

    — Udalerri.

    — Europako Kontseilua.

    — Europako Parlamentua edo Legebiltzarra.

    — Errepublika.

    3.

    4.

    5.

    108

    PROZEDURA

    4. unitatea

    Gizarteen antolamendu politikoaOrganigrama bat osatzea

    Organigrama bat hainbat alorretako instituzioen eta erakundeen irudikapen grafikoa da: alor ekono-mikokoa, alor politikokoa, alor sozialekoa... Organigrama bati esker, erakunde horiek ez ezik, barne egi-turak, beraien arteko harremanak, erakunde bakoitzaren osaketa eta beste hamaika datu interesgarriere ezagut daitezke. Organigrama bat egiteko, honako pauso hauek eman behar dira:

    1. Azterketaren helburua zehazteaLehenik eta behin, egin nahi dugun azterketaren esparrua mugatu behar da. Esate baterako, honakohonetan, Europar Batasuneko erakundeen antolamendua aztertuko dugu, horrenbestez, Europar Bata-suna idatziko dugu, izenburu gisa, organigramaren goiko aldean.

    2. Lehen mailako erakundeen zehaztasunak eta ezaugarriak adierazteaBigarrenik, kontzeptu edo terminorik garrantzitsuenak hartu, eta baliorik handiena emango diegu,lehen mailako erakunde gisa izendatuz. Kontzeptu horiek (instituzioak, erakundeak...) laukizuzenen bar-nean edo beste forma geometriko batzuen barnean sartu behar ditugu, gero, kontzeptu edo instituziohoriek definituko dituzten elementuak zehazteko: beren osaketa edo egitura, esaterako. Gure kasuan,Europako Kontseiluari eskainiko diogu lehen mailako izaera hori.

    3. Bigarren mailako erakundeen zehaztasunak eta ezaugarriak adierazteaHirugarren lekuan, bigarren mailakotzat jotzen ditugun erakundeak sartuko ditugu. Horretarako, kon-tuan izan behar ditugu instituzio horien mendekotasun harremanak edo mendeko izaera. Bigarren mai-lako kontzeptu horiek ere lehen mailakoen forma geometrikoetan sartuko ditugu, baina bigarren mai-lakoak direla adierazteko, forma txikiagoak izango dira edo letra mota aldatuko diegu. Adibidez, gurekasuan, laukizuzenetan sartuko ditugu honako instituzio hauek: Europako Batasuneko Kontseilua,Europako Parlamentua edo Legebiltzarra eta Europar Batzordea.

    4. Hirugarren mailako erakundeen zehaztasunak eta ezaugarriak adierazteaLaugarrenik, gainerako instituzio garrantzitsuak gehituko ditugu, tamainaren eta letra motaren bitartezaurrekoetatik bereizita; haatik, aurreko forma geometrikoa erabiliko dugu hauekin ere; laukizuzena, ale-gia. Aztergai dugun adibidean, honako hauek gehituko genituzke: Justizia Auzitegia, Kontu Auzitegia,Ekonomia eta Gizarte Batzordea eta Erkidegoen Batzordea.

    5. Edukiak harremanetan jartzeaAzkenik, gezien bitartez instituzio edo erakunde guztiak lotu behar dira. Horretarako, horien ondoan berenfuntzioak eta mendeko harremanak atzematen lagunduko diguten kontzeptuak ezarri behar ditugu.

    EUROPAR BATASUNEKO ORGANIGRAMA

    EUROPAKO LEGEBILTZARRAEstatuetako diputatuordezkariak

    EUROPAKO BATZORDEAEstatuetako kideindependenteak

    ERKIDEGOENBATZORDEA

    Estatu guztietakoordezkariak

    EKONOMIA ETAGIZARTE BATZORDEAEstatu guztietakoordezkariak

    JUSTIZIAAUZITEGIA

    Estatuek izendatutakoepaileak

    KONTUAUZITEGIA

    Estatuek izendatutakoepaileak

    EUROPAKO KONTSEILUAHerrialde kideen Estatuburuakedo Gobernuburuak

    MINISTROEN KONTSEILUAMinistroak, sektorearenarabera

    ILDO POLITIKOAKEZARRI

    Aholku eman

    kontrol juridikoa

    aurrekontuen kontrola

    neur

    ri be

    tear

    azle

    ak p

    ropo

    satu

    Lege

    biltz

    arre

    n ko

    ntro

    la

    akordioakbete

    aurrekontuakelaboratu

    neurriak etaakordioakproposatzen ditu

    legebiltzarrarenkontrola

    Nazioa kontzeptua«Mugimendu nazionalista koherentea izandadin, batean edo komunean duten elementu-ren bat izan behar du oinarrian nazio kontzeptuzehaztugabeak; izan arrazazko kontzientzia edoilusioa, izan hizkuntza, kultura, erlijioa edo geo-grafia, edo izan elementu horietako biren edogehiagoren arteko nahasketa.»

    HERDER, H.: Europa XIX. mendean, 1830/1880.

    Budapest •

    Tripoli •

    Ankara •

    Caracas •

    Dakar •

    Otawa •

    Turkia

    Senegal

    Libia

    Venezuela

    Kanada

    Hungaria

    • Hego Amerika

    • Asia

    • Europa

    • AfrikaIparraldea

    • Ipar Amerika

    •MendebaldekoAfrika

    Euroa Europar Batasuneko moneta da.