of 6/6
W komórce roślinnej nie występują: Lizosomy Centrosomy z centriolami (tylko w komórkach roślin kwiatowych – przyp. red. nauk.). Wici (obecne jednak w niektórych roślinnych komórkach plemnikowych) Wić (flagellum): narząd ruchu obecny w niektórych komórkach zwierzęcych; jest zbudowana z wiązki mikrotubul osłoniętej rozszerzeniem błony komórkowej ER szorstkie ER gładkie RETIKULUM ENDOPLAZMATYCZNE (ER): sieć błonowych pęcherzyków i kanałów biorących udział w procesach metabolicznych; składa się z regionów szorstkich (usianych rybosomami) oraz gładkich Chromatyna: materia zawierająca DNA i białka; w dzielącej się komórce widoczna pod postacią osobnych chromosomów Jąderko: struktura biorąca udział m.in. w produkcji rybosomów; każde jądro zawiera jedno lub więcej jąderek Otoczka jądrowa: podwójna błona otaczająca jądro; „perforowana” przez kompleksy porowe; pozostaje w ciągłości z ER JĄDRO KOMÓRKOWE Błona komórkowa: błona otaczająca komórkę Aparat Golgiego: organella aktywna w syntezie, modyfikowaniu, sortowaniu i wydzielaniu różnych produktów komórki Mitochondrium: organella, w której zachodzi oddychanie komórkowe oraz powstaje większość puli ATP Lizosom: organella trawiąca, w której są hydrolizowane makrocząsteczki Centrosom: bierze udział w podziałach komórkowych; region formowania mikrotubul; składa się z pary centrioli (o nieznanych funkcjach) Peroksysom: organella o różnych wyspecjalizowanych funkcjach metabolicznych; jako produkt uboczny powstaje tu nadtlenek wodoru, ulegający następnie przekształceniu w wodę Mikrokosmki: wypustki błony komórkowej zwiększające pole powierzchni komórki CYTOSZKIELET: utrzymuje kształt komórki; uczestniczy w ruchu komórki; składa się z białek. W skład cytoszkieletu wchodzą: Rybosomy: kompleksy (widoczne jako małe brązowe kropki) biorące udział w syntezie białek; bywają wolne (w cytozolu), jak i przyłączone do ER szorstkiego lub zewnętrznej błony otoczki jądrowej Mikrofilamenty Filamenty pośrednie Mikrotubule 100 CZĘŚĆ DRUGA Komórka Komórka zwierzęca . Rycina 6.9 Badanie Komórka zwierzęca iroślinna Przedstawiony tu ogólny rysunek komórki zwierzęcej zawiera naj- częściej występujące składniki komórek zwierzęcych (w rzeczywi- stości żadna komórka tak nie wygląda). Jak pokazano na przekroju, komórka składa się z różnorodnych składników, wśród których mo- żemy wyróżnić otoczone błonami organelle („małe narządy”). Naj- bardziej wyróżniającą się organellą komórki zwierząt jest zazwyczaj jądro komórkowe. Większa część aktywności metabolicznej odbywa się w cytoplazmie, obejmującej obszar pomiędzy jądrem a błoną komórkową. W półpłynnym medium cytoplazmy – cytozolu – znajdują się liczne organelle oraz inne struktury komórkowe. Całą cytoplazmę przenika też na wskroś labirynt błon zwany retikulum endoplazmatycznym (ER). Retikulum endoplazmatyczne szorstkie Retikulum endoplazmatyczne gładkie Otoczka jądrowa Jąderko Chromatyna JĄDRO KOMÓRKOWE: Błona komórkowa Aparat Golgiego (diktiosom) Mitochondrium Chloroplast: organella odpowiedzialna za fotosyntezę; przekształca energię światła słonecznego w energię chemiczną zmagazynowaną w cząsteczkach cukrów Peroksysom Plazmodesma: kanał biegnący w poprzek ścian komórkowych, łączący cytoplazmy sąsiadujących ze sobą komórek Mikrofilamenty Filamenty pośrednie Mikrotubule CYTOSZKIELET Rybosomy (małe brązowe kropki) Ściana komórkowa: zewnętrzna warstwa utrzymująca kształt komórki i chroniąca ją przed uszkodzeniami mechanicznymi; jest zbudowana z celulozy, innych polisacharydów oraz białek Ściana komórkowa sąsiedniej komórki Wakuola centralna: bardzo dobrze widoczna organella w starszych komórkach roślinnych; jej funkcje obejmują magazynowanie, rozkład zbędnych produktów metabolicznych, hydrolizę makrocząsteczek; wzrost objętości wakuoli jest głównym mechanizmem wzrostu roślin Czytając dalszą część rozdziału, wiele razy natkniesz się na miniaturowe schematy komórek z ryc. 6.9, które służą jako schematy orientacyjne. W każdym wypadku omawiana organella będzie zabarwiona na kolor zgodny z kolorystyką ryc. 6.9. Podczas bardziej szczegółowego omawiania konkretnych organelli schematy orientacyjne pomogą ci zlokalizować daną strukturę na planie całej komórki. W komórce zwierzęcej nie występują: Chloroplasty (ani inne typy plastydów – przyp. red. nauk.). Wakuola centralna Ściana komórkowa Plazmodesmy ROZDZIAŁ SZÓSTY W głąb komórki 101 Komórka roślinna Przedstawiony tu ogólny rysunek komórki roślinnej ukazuje po- dobieństwa i różnice istniejące pomiędzy komórką zwierzęcą a ro- ślinną. Oprócz większości cech charakterystycznych dla komórki zwierzęcej komórka roślinna zawiera organelle zwane plastydami. Najlepiej poznanym typem plastydu jest chloroplast, w którym m.in. zachodzi fotosynteza. Wiele komórek roślinnych ma bardzo dużą wakuolę centralną, inne z kolei mogą mieć jedną lub więcej mniejszych wakuol. Poza wieloma innymi zadaniami wakuole odpo- wiadają także za funkcje, które w komórkach zwierzęcych pełnione są przez lizozymy. Po zewnętrznej stronie błony komórkowej ko- mórki roślinne otacza ściana komórkowa, perforowana przez kanały zwane plazmodesmami.

Badanie Komórka zwierzęca iroślinna - biol.edu.plbiol.edu.pl/wp-content/uploads/2011/05/fragment-podręcznik... · 894 CZĘŚĆ SIÓDMA Zwierzęta – budowa i funkcje Przekarmienie

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Badanie Komórka zwierzęca iroślinna -...

W komrce rolinnej nie wystpuj:LizosomyCentrosomy z centriolami (tylko w komrkach rolin kwiatowych przyp. red. nauk.).Wici (obecne jednak w niektrych rolinnych komrkach plemnikowych)

Wi (flagellum): narzd ruchu obecny w niektrych

komrkach zwierzcych; jest zbudowana z wizki

mikrotubul osonitej rozszerzeniem bony

komrkowej

ER szorstkie ER gadkie

RETIKULUM ENDOPLAZMATYCZNE (ER): sie bonowych pcherzykw i kanaw biorcych udzia w procesach metabolicznych; skada si z regionw szorstkich (usianych rybosomami) oraz gadkich

Chromatyna: materia zawierajca DNA i biaka; w dzielcej si komrce widoczna pod postaci osobnych chromosomw

Jderko: struktura biorca udzia m.in. w produkcji rybosomw; kade jdro zawiera jedno lub wicej jderek

Otoczka jdrowa: podwjna bona otaczajca jdro; perforowana przez kompleksy porowe; pozostaje w cigoci z ER

JDRO KOMRKOWE

Bona komrkowa: bona otaczajca komrk

Aparat Golgiego: organella aktywna w syntezie, modyfikowaniu, sortowaniu i wydzielaniu rnych produktw komrki

Mitochondrium: organella, w ktrej zachodzi oddychanie komrkowe oraz powstaje wikszo puli ATP

Lizosom: organella trawica, w ktrej s hydrolizowane makroczsteczki

Centrosom: bierze udzia w podziaach

komrkowych; region formowania mikrotubul; skada si z pary centrioli (o nieznanych funkcjach)

Peroksysom: organella o rnych wyspecjalizowanych funkcjach metabolicznych; jako produkt uboczny powstaje tu nadtlenek wodoru, ulegajcy nastpnie przeksztaceniu w wod

Mikrokosmki: wypustki bony

komrkowej zwikszajce pole

powierzchni komrki

CYTOSZKIELET: utrzymuje ksztat komrki; uczestniczy w ruchu komrki; skada si z biaek. W skad cytoszkieletu wchodz:

Rybosomy: kompleksy (widoczne jako mae brzowe kropki) biorce udzia w syntezie biaek; bywaj wolne (w cytozolu), jak i przyczone do ER szorstkiego lub zewntrznej bony otoczki jdrowej

Mikrofilamenty

Filamenty porednie

Mikrotubule

100 C Z D R U G A Komrka

Komrka zwierzca

. Rycina 6.9

Badanie Komrka zwierzca irolinna

Przedstawiony tu oglny rysunek komrki zwierzcej zawiera naj-czciej wystpujce skadniki komrek zwierzcych (w rzeczywi-stoci adna komrka tak nie wyglda). Jak pokazano na przekroju, komrka skada si zrnorodnych skadnikw, wrd ktrych mo-emy wyrni otoczone bonami organelle (mae narzdy). Naj-bardziej wyrniajc si organell komrki zwierzt jest zazwyczaj

jdro komrkowe. Wiksza cz aktywnoci metabolicznej odbywa si w cytoplazmie, obejmujcej obszar pomidzy jdrem a bon komrkow. W ppynnym medium cytoplazmy cytozolu znajduj si liczne organelle oraz inne struktury komrkowe. Ca cytoplazm przenika te na wskro labirynt bon zwany retikulum endoplazmatycznym (ER).

M06_0092-0124.indd 100 2012-09-05 10:39:58

Retikulum endoplazmatyczne szorstkie

Retikulum endoplazmatyczne gadkie

Otoczka jdrowa

Jderko

Chromatyna

JDRO KOMRKOWE:

Bona komrkowa

Aparat Golgiego (diktiosom)

Mitochondrium

Chloroplast: organella odpowiedzialna za fotosyntez; przeksztaca energi wiata sonecznego w energi chemiczn zmagazynowan w czsteczkach cukrw

Peroksysom

Plazmodesma: kana biegncy w poprzek cian komrkowych, czcy cytoplazmy ssiadujcych ze sob komrek

Mikrofilamenty

Filamenty porednie

Mikrotubule

CYTOSZKIELET

Rybosomy (mae brzowe kropki)

ciana komrkowa: zewntrzna warstwa utrzymujca ksztat komrki i chronica j przed uszkodzeniami mechanicznymi; jest zbudowana

z celulozy, innych polisacharydw oraz biaek

ciana komrkowa ssiedniej komrki

Wakuola centralna: bardzo dobrze widoczna organella w starszych komrkach rolinnych; jej funkcje obejmuj magazynowanie, rozkad zbdnych produktw metabolicznych, hydroliz makroczsteczek; wzrost objtoci wakuoli jest gwnym mechanizmem wzrostu rolin

Czytajc dalsz cz rozdziau, wiele razy natkniesz si na miniaturowe schematy komrek z ryc. 6.9, ktre su jako schematy orientacyjne. W kadym wypadku omawiana organella bdzie zabarwiona na kolor zgodny z kolorystyk ryc. 6.9. Podczas bardziej szczegowego omawiania konkretnych organelli schematy orientacyjne pomog ci zlokalizowa dan struktur na planie caej komrki.

W komrce zwierzcej nie wystpuj:Chloroplasty (ani inne typy plastydw przyp. red. nauk.).Wakuola centralna ciana komrkowaPlazmodesmy

R O Z D Z I A S Z S T Y W gb komrki 101

Komrka rolinna

Przedstawiony tu oglny rysunek komrki rolinnej ukazuje po-dobiestwa irnice istniejce pomidzy komrk zwierzc aro-linn. Oprcz wikszoci cech charakterystycznych dla komrki zwierzcej komrka rolinna zawiera organelle zwane plastydami. Najlepiej poznanym typem plastydu jest chloroplast, w ktrym m.in. zachodzi fotosynteza. Wiele komrek rolinnych ma bardzo

du wakuol centraln, inne z kolei mog mie jedn lub wicej mniejszych wakuol. Poza wieloma innymi zadaniami wakuole odpo-wiadaj take za funkcje, ktre wkomrkach zwierzcych penione s przez lizozymy. Po zewntrznej stronie bony komrkowej ko-mrki rolinne otacza ciana komrkowa, perforowana przez kanay zwane plazmodesmami.

M06_0092-0124.indd 101 2012-09-05 10:40:19

Centrosomy (z parami centrioli)

Pierwotne wrzeciono kariokinetyczne

Fragmenty otoczki jdrowej

Centromer Mikrotubule niekinetochorowe

Mikrotubule kinetochorowe

KinetochorJderko Otoczka jdrowa

Bona komrkowa

Chromosomy skadajce si z dwch chromatyd siostrzanych

AstrosferaChromatyna (zduplikowana)

232 C Z D R U G A Komrka

Profaza Wkna chromatyny zwijaj si cianiej,

kondensujc si wodrbne chromosomy widoczne pod mikroskopem wietlnym.

Jderka zanikaj.

Kady zduplikowany chromosom skada si zdwch identycznych chromatyd siostrzanych poczonych ze sob za pomoc kohezyny wcentromerach ina caej dugoci ramion (kohezja chromatyd siostrzanych).

Zaczyna si formowa wrzeciono kariokinetyczne (nazwane tak ze wzgldu na ksztat). Jest ono zoone zcentrosomw oraz wychodzcych znich mikrotubul. Promieniste ukady krtszych mikrotubul wychodzcych zcentrosomw nosz nazw astrosfer (gwiazd podziaowych).

Centrosomy oddalaj si od siebie; jest to spowodowane wyduaniem si znajdujcych si pomidzy nimi mikrotubul.

. Rycina 12.6

Badanie Podzia mitotyczny komrki zwierzcej

Prometafaza Otoczka jdrowa ulega fragmentacji.

Wychodzce zkadego centrosomu mikrotubule mog teraz dosta si wobszar jdra komrkowego.

Chromosomy staj si coraz bardziej skondensowane.

Kada zdwch chromatyd kadego chromosomu posiada teraz kinetochor, wyspecjalizowan struktur biakow umiejscowion na centromerze.

Niektre mikrotubule wi si zkinetochorami, stajc si mikrotubulami kinetochorowymi. Chromosomy wykonuj bezadne ruchy, wdrujc tam izpowrotem.

Mikrotubule niekinetochorowe oddziauj ztymi, ktre znajduj si po drugiej stronie wrzeciona.

? Ile czsteczek DNA znajduje si na rysunku przedstawiajcym prometafaz? Ile czsteczek przypada na jeden chromosom? Ile podwjnych helis przypada na jeden chromosom? Aile na jedn chromatyd?

Faza G2 interfazy Otoczka jdrowa otacza jdro

komrkowe.

Jdro komrkowe zawiera co najmniej jedno jderko.

Wwyniku replikacji pojedynczego centrosomu powstaj dwa centrosomy.

Wkomrkach zwierzcych kady centrosom ma dwie centriole.

Zduplikowane podczas fazy S chromosomy nie s widoczne, poniewa nie ulegy jeszcze kondensacji.

Mikrofotografie zmikroskopu wietlnego przedstawiaj dzielce si komrki puca traszki. Kada komrka somatyczna traszki zawiera 22 chro-mosomy (chromosomy s wybarwione na niebiesko, mikrotubule na zielono, afilamenty porednie na czerwono). Dla uproszczenia rysunki przedstawiaj jedynie 6 chromosomw.

Profaza PrometafazaFaza G2 interfazy

M12_0228-0245.indd 232 2012-09-05 10:40:59

Chromosomy potomne

Pytka metafazowa

Wrzeciono

Formujce si jderko

Formujca si otoczka jdrowa

Bruzda podziaowa

Centrosomy na jednym z biegunw wrzeciona

R O Z D Z I A D W U N A S T Y Cykl komrkowy 233

Metafaza Anafaza Telofaza icytokineza

Metafaza Metafaza jest najdusz faz mitozy,

czsto trwajc okoo 20 minut.

Centrosomy znajduj si teraz na przeciwlegych biegunach komrki.

Chromosomy zbieraj si wpytce metafazowej, stanowicej rzekom paszczyzn znajdujc si wpoowie odlegoci pomidzy dwoma biegunami wrzeciona. Centromery chromosomw le wpaszczynie pytki metafazowej.

Kinetochory chromatyd siostrzanych kadego zchromosomw s przyczone do mikrotubul kinetochorowych wychodzcych zprzeciwlegych biegunw.

Anafaza Anafaza jest najkrtsz faz mitozy,

czsto trwajc jedynie kilka minut.

Anafaza zaczyna si, gdy strawione zostaj biaka kohezyny. Pozwala to na natychmiastowe rozdzielenie dwch chromatyd siostrzanych kadej pary. Kada chromatyda staje si wic penoprawnym chromosomem.

Wwyniku skracania mikrotubul kinetochorowych rozdzielone chromosomy potomne wdruj do przeciwlegych kocw komrki. Poniewa mikrotubule wi si zchromosomem wrejonie jego centromeru (do kinetochorw), pierwsze zaczynaj si porusza wanie centromery (zszybkoci okoo 1 m/min).

Wraz zwyduaniem mikrotubul niekinetochorowych wydua si caa komrka.

Gdy koczy si anafaza, oba koce komrki s wyposaone wrwnorzdne ikompletne zestawy chromosomw.

Telofaza Wkomrce formuj si dwa jdra

potomne.

Otoczka jdrowa rekonstruuje si zfragmentw otoczki jdrowej komrki rodzicielskiej iinnych fragmentw systemu bon wewntrznych.

Jderka zostaj odtworzone.

Chromosomy staj si mniej skondensowane.

Mitoza, podzia jdra komrkowego na dwa genetycznie identyczne jdra potomne, jest zakoczona.

Cytokineza Podzia cytoplazmy jest zwykle bardzo

zaawansowany podczas pnej telofazy, adwie komrki potomne powstaj krtko po zakoczeniu mitozy.

Wkomrkach zwierzcych podczas cytokinezy dochodzi do utworzenia bruzdy podziaowej, ktra dzieli komrk na dwie poowy.

M12_0228-0245.indd 233 2012-09-05 10:41:11

652 C Z P I TA Historia ewolucyjna rnorodnoci biologicznej

Rozdzia 31 Przegld Z A G A D N I E N I E 31.4

Grzyby rnicoway si, tworzc rnorodne linie ewolucyjne (s. 641648)

Gromada Wyrniajce cechy morfologiigrzybw icykli rozwojowych

Chytridiomycota Zarodniki opatrzone (grzyby skoczkowe) wici

Zygomycota Wytrzymae (grzyby zygosporangium jako sprzniowe) stadium pciowe

Glomeromycota Tworz mikoryz(grzyby arbuskularnkbniaczkowe) zrolinami

Ascomycota Zarodniki pciowe (askospory)(grzyby powstaj endogenicznie workowe) wworkach; grzyby workowe tworz rwnie ogromn liczb zarodnikw bezpciowych (konidia).

Basidiomycota Rozbudowany owocnik(grzyby podstawczakowypodstawkowe) (bazydiokarp) zawiera wiele podstawek produkujcych zarodniki pciowe (bazydiospory).

Z A G A D N I E N I E 31.5 Grzyby odgrywaj gwn rol wobiegu substancji pokarmowych, oddziaywaniach ekologicznych oraz su czowiekowi (s. 648652) c Grzyby jako saprotrofy. Grzyby s odpowiedzialne za gwny

obieg pierwiastkw chemicznych pomidzy wiatem biotycznym iabiotycznym.

c Grzyby jako organizmy mutualistyczne. Niektre endofity pomagaj chroni roliny przed rolinoercami ipatogenami, nato-miast inne grzyby pomagaj niektrym zwierztom wtrawieniu tka-

PODSUMOWANIE ZAGADNIE KLUCZOWYCH

Z A G A D N I E N I E 31.1 Grzyby s organizmami heterotroficznymi odywiajcymi si przez absorpcj (s. 636638) c Odywianie iekologia. Wszystkie grzyby s organizmami he-

terotroficznymi (cznie zsaprotrofami isymbiontami), ktre zdo-bywaj substancje pokarmowe drog absorpcji. Wydzielaj enzymy rozkadajce zoone czsteczki na mniejsze, ktre mog zosta wchonite.

c Budowa ciaa. Wikszo grzybw ma budow strzpkow, nie-wiele gatunkw ronie wycznie jako jednokomrkowe drode. Wformie wielokomrkowej grzyby skadaj si zgrzybni, sieci rozga-zionych strzpek przystosowanych do absorpcji. Grzyby mikory-zowe maj wyspecjalizowane strzpki, ktre umoliwiaj tworzenie zrolinami stosunkw obustronnie korzystnych.

Z A G A D N I E N I E 31.2 Grzyby tworz zarodniki podczas pciowych ibezpciowych cykli rozwojowych (s. 638640) c Rozmnaanie pciowe. Cykl pciowy obejmuje zlanie cytopla-

zmy (plazmogamia) izlanie jder (kariogamia) zporednim stadium heterokariotycznym, wktrym komrki maj haploidalne jdra od dwch rodzicw. Faza diploidalna bdca wynikiem kariogamii jest krtkotrwaa ipodlega mejozie, tworzc haploidalne zarodniki.

c Rozmnaanie bezpciowe. Wiele grzybw, zarwno strzp-kowych, jak idrody, rozmnaa si bezpciowo. Obecnie dane wpostaci sekwencji DNA umoliwiaj mikologom klasyfikowanie grzybw, nawet jeli nieznane jest stadium pciowe.

Z A G A D N I E N I E 31.3 Przodkiem grzybw by wodny, jednokomrkowy, zaopatrzony wwi przedstawiciel pierwotniakw (s. 640641) c Pochodzenie grzybw. Dowody molekularne wspieraj hipo-

tez, wedug ktrej grzyby izwierzta pochodz od wsplnego jednokomrkowego przodka zaopatrzonego wwi.

c Czy mikrosporydia s blisko spokrewnione zgrzybami? Jednokomrkowe pasoyty zwane mikrosporydiami mog by pier-wotniakami blisko spokrewnionymi zgrzybami albo mog stanowi wczesn lini ewolucyjn grzybw.

c Wyjcie na ld. Grzyby znajdoway si wrd najwczeniej-szych organizmw, ktre opanoway ldy, prawdopodobnie jako symbionty wczesnych rolin ldowych.

grzybw dokonujcych tzw. biaej zgnilizny. Maj nadziej na roz-szyfrowanie szlakw metabolicznych, poprzez ktre biaa zgnili-zna rozkada drewno, aby wykorzysta je do produkcji masy celu-lozowej.

Wpozostaych rozdziaach tej czci zajmiemy si blisko spo-krewnionym krlestwem zwierzt, do ktrego, jako ludzie, nale-ymy.

P Y T A N I A K O N T R O L N E 31.5 1. Jakie korzyci czerpi glony porostowe ze wspycia zgrzybami? 2. Jakie cechy charakterystyczne grzybw patogenicznych wpy-

waj na ich efektywne przenoszenie? 3. A CO JELI? Jak rnioby si ycie na Ziemi od tego, ktre

znamy obecnie, gdyby nie rozwiny si mutualistyczne stosunki pomidzy grzybami iinnymi organizmami? Sugerowane odpowiedzi znajdziesz wDodatku A.

M31_0636-0653.indd 652 2012-09-05 10:34:49

R O Z D Z I A T R Z Y D Z I E S T Y P I E R W S Z Y Grzyby waciwe 653

nek rolinnych. Porosty s wysoko zintegrowanym zwizkiem symbiotycznym grzybw iglonw lub sinic.

c Grzyby jako patogeny. Okoo 30% znanych gatunkw grzy-bw jest pasoytami, gwnie rolin. Niektre grzyby wywouj rwnie choroby uczowieka.

c Praktyczne wykorzystanie grzybw. Wiele grzybw ludzie spoywaj, ainne wykorzystuj do produkcji serw, napojw alko-holowych lub wypieku chleba. Antybiotyki wytwarzane przez grzyby lecz infekcje bakteryjne. Badania genetyczne na grzybach prowadz do ich zastosowania wbiotechnologii.

SPRAWD SWOJ WIEDZ

TEST

1. Ktra zcech charakterystycznych czy w s z y s t k i e grzyby? a. symbiotyczne b. heterotroficzne c. opatrzone wici d. patogeniczne e. saprotroficzne. 2. Ktra cecha widoczna u grzybw skoczkowych potwierdza

hipotez, e stanowi najwczeniejsz ga ewolucji grzy-bw?

a. brak chityny wcianie komrkowej b. strzpki cenocytyczne c. zarodniki opatrzone wici d. tworzenie odpornych zygosporangiw e. pasoytniczy tryb ycia. 3. Ktra zkomrek lub struktur zwizana jest z b e z p c i o w y m

rozmnaaniem grzybw? a. zarodniki workowe b. zarodniki podstawkowe c. zygosporangia d. konidiofory e. owocniki workowe. 4. Korzyci przystosowawcze zwizane zwkienkowatym cha-

rakterem grzybni wi si gwnie z: a. zdolnoci tworzenia haustoriw ipasoytowaniem na

innych organizmach b. unikaniem rozmnaania pciowego do momentu zmiany

rodowiska c. potencjaln zdolnoci zasiedlania prawie wszystkich

siedlisk ldowych d. rosncym prawdopodobiestwem kontaktu midzy

rnymi typami kojarzeniowymi e. dobrym przystosowaniem powierzchni do rozwoju

inwazyjnego iodywiania absorpcyjnego. 5. Fotosyntezujcym symbiontem porostu jest czsto: a. mech b. glon zielony c. glon brunatny d. grzyb workowiec e. drobna rolina naczyniowa. 6. Ktre zwymienionych niej organizmw uwaane s za naj-

bliszych krewnych grzybw? a. zwierzta b. roliny naczyniowe

c. mchy d. glony brunatne e. luzorola.Poprawne odpowiedzi znajdziesz wDodatku A.

KONTEKST EWOLUCYJNY

7. Przyjmuje si, e symbioza grzybglon tworzca porost ewolu-owaa wiele razy niezalenie wrnych grupach grzybw. Nie-mniej jednak porosty tworz trzy wyranie okrelone formy wzrostu plech (patrz ryc. 31.23). Jakie badania mgby prze-prowadzi, eby sprawdzi nastpujce hipotezy:

Hipoteza 1: Porosty skorupiaste, liciowate ikrzaczkowate re-prezentuj grup monofiletyczn.

Hipoteza 2: Kada forma wzrostu porostw reprezentuje ewo-lucj zbien (konwergencj) poprzez grzyby zrnicowane taksonomicznie.

DOCHODZENIE NAUKOWE

8. NARYSUJ TO Trawa Dichanthelium lanuginosum ronie na glebach geotermalnych ijest gospodarzem grzyba rodzaju Cur-vularia. Regina Redman zMontana State University wraz ze wsppracownikami przeprowadzia eksperymenty terenowe, by sprawdzi wpyw Curvularia na tolerancj tej trawy na tem-peratur. Uprawiali roliny, ktre nie zawieray (E) izawieray (E+) endofit Curvularia, na glebach o rnej temperaturze idokonywali pomiaru masy rolinnej oraz liczby nowych p-dw, ktre te roliny wytworzyy. Narysuj wykres supkowy wynikw okrelajcych zaleno masy rolinnej od tempera-tury izinterpretuj go.

Temp. Obecno Masa Liczba nowychgleby Curvularia rolin (g) pdw

30C E 16,2 32 E+ 22,8 60 35C E 21,7 43 E+ 28,4 60 40C E 8,8 10 E+ 22,2 37 45C E 0 0 E+ 15,1 24

rdo: R.S. Redman iin., Thermotolerance generated by plant/fungal sym-biosis, Science, 298, 2002, s. 1581.

NAUKA, TECHNOLOGIA ISPOECZESTWO

8. Jak czytae, grzyb workowiec wywoujcy zgorzel kasztana, ktry, jak si szacuje, zniszczy 4 miliardy drzew wAmeryce Pnocnej, zosta przypadkowo sprowadzony z Azji. Stosun-kowo niedawno grzyb Discula destructiva, introdukowany na wschodnie obszary Ameryki Pnocnej wlatach osiemdziesi-tych XX wieku, zniszczy wniektrych miejscach ponad 80% drzew derenia (Cornus stricta). Dlaczego roliny s szczeglnie wraliwe na grzyby sprowadzone zinnych regionw? Jaki ro-dzaj dziaalnoci ludzkiej mg si przyczyni do rozprzestrze-niania si chorb rolin? Czy sdzisz, e naley si spodziewa, i wprzyszoci dojdzie do introdukcji grzybowych patogenw rolin? Dlaczego?

M31_0636-0653.indd 653 2012-09-05 10:35:00

724 C Z P I TA Historia ewolucyjna rnorodnoci biologicznej

Wiele dowodw kopalnych i analiz molekularnych wskazuje, e stekowce oddzieliy si od pozostaych ssakw okoo 180 milionw lat temu, atorbacze oddzieliy si od oyskowcw okoo 140 milionw lat temu. Systematyka molekularna pomaga wwyjanianiu zwizkw ewolucyjnych pomidzy rzdami oyskowcw, chocia cigle nie wypracowano jednego, zgodnego drzewa filogenetycznego. Przedstawione tutaj drzewo ilustruje jedn zaktualnych hipotez, zakadajc poczenie rzdw oyskowcw wcztery gwne klady.

. Rycina 34.35

Badanie Rnorodno ssakw

Stekow

ce (5 gatunkw

)To

rbacze

(324 gatunki)o

yskow

ce (5010 gatunkw

)

CarnivoraCetartiodactylaPerissodactylaChiropteraEulipotyphlaPholidota (uskowce)

RodentiaLagomorphaPrimatesDermoptera (latawce)Scandentia (wiewireczniki)

ProboscideaSireniaTubulidentataHyracoidea Afrosoricida (zotokrety i tenrekowate) Macroscelidea (ryjkonosy)

Xenarthra

MarsupialiaPRZODEK SSAKW

Prawdopodobne drzewo filogenetyczne ssakw.Z prawej strony drzewa wymieniono wszystkie 20 rzdw ssakw, ktre wspczenie yj. Rzdy zaznaczone wytuszczon czcionk zostay scharakteryzowane na nastpnej stronie.

Monotremata

Ten klad wyewoluowa w Afryce, kiedy kontynent by odizolowany od innych mas ldowych. Zaliczane s do niego zarwno najwiksze zwierzta ldowe na Ziemi (sonie afrykaskie), jak i gatunki, ktrych masa nie przekracza 10 gramw.

Wszyscy czonkowie tego kladu, ktrzy przeszli radiacj przystosowawcz w Ameryce Poudniowej, nale do rzdu Xenarthra. Jeden gatunek, pancernik dugoogonowy, spotykany jest na poudniu Stanw Zjednoczonych.

Jest to najwikszy klad oyskowcw. Zaliczane s do niego gryzonie, ktre, w liczbie okoo 1770 gatunkw, dotychczas stanowi najliczniejszy rzd ssakw. Ludzie nale do rzdu Primates.

Do tego zrnicowanego kladu nale ssaki ldowe i wodne, a take nietoperze jedyne latajce ssaki. Wzrasta liczba dowodw kopalnych, w tym pochodzce z eocenu skamieniaoci wielorybw z nogami, wspierajcych umieszczenie wielorybw w tym samym rzdzie (Cetartiodactyla), do ktrego zaliczane s winie, krowy i hipopotamy.

Powizania filogenetyczne ssakw

M34_0698-0735.indd 724 2012-09-05 10:43:55

R O Z D Z I A T R Z Y D Z I E S T Y C Z WA R T Y Krgowce 725

Rzdy Cechy charak- Rzdy Cechy charak- iprzykadowe gatunki terystyczne iprzykadowe gatunki terystyczne

MarsupialiaKangury, oposy, koala

Zarodek koczy rozwj wtorbie matki

Monotremata Dziobaki, kolczatki

Proboscidea Sonie

Tubulidentata Mrwniki

Duga imuskularna trba; gruba iluna skra; grne siekacze wyduone wciosy

Zby skadaj si zwielu cienkich rurek poczonych zbin; jedz mrwki itermity

Sirenia Manaty, diugonie

Hyracoidea Gralki

Zwierzta wodne; petwowate koczyny przednie, brak koczyn tylnych; rolinoerne

Krtkie nogi; krtki, krpy ogon; zoony, wielokomorowy odek

Xenarthra Leniwce, mrwkojady, pancerniki

Rodentia Wiewirki, bobry, szczury, jeozwierze, myszy

Zredukowane zby lub brak zbw; rolino-erne (leniwce) lub drapiene (mrwkojady ipancerniki)

Dutowate, stale rosnce siekacze cierane wtrakcie gryzienia; rolinoerne

Lagomorpha Krliki, zajce, szczekuszkowate

Primates Lemury, mapy, szympansy, goryle, ludzie

Dutowate siekacze; tylne nogi dusze ni przednie iprzystosowane do biegania iskakania; rolinoerne

Przeciwstawne kciuki; oczy skierowane na wprost; dobrze rozwinita kora mzgowa; wszystkoerne

Carnivora Psy, wilki, niedwiedzie, koty, asice, wydry, foki, morsy

PerissodactylaKonie, zebry, tapiry, nosoroce

Ostre, szpiczaste ky itrzonowce do rozrywania pokarmu, misoerne

Kopyta znieparzyst liczb palcw na kadej stopie; rolinoerne

CetartiodactylaParzystokopytneOwce, winie, bydo, jelenie, yrafy

Cetaceans Wieloryby, delfiny, morwiny

Racice zparzyst liczb palcw na kadej stopie, rolinoerne

Zwierzta wodne; opywowe ciao, petwowate odna przednie, brak odny tylnych; gruba warstwa izolacyjnej tkanki tuszczowej; misoerne

Chiroptera Nietoperze

Eulipotyphla Owadoerne: niektre krety, niektre ryjwki

Przystosowane do aktywnego lotu; szerokie fady skry rozcigaj si od wyduonych palcw do tuowia ing; miso-erne lub rolinoerne

Dieta skada si gwnie zowadw iinnych maych bezkrgowcw

Gralek przyldkowy (Procavia capensis)

Wiewirka pospolita (Sciurus vulgaris)

Kolczatka

So afrykaski

Manat

Tamandua

Zajc wielkouchy

Kojot

Muflon kanadyjski

Delfin skonozby(Lagenorhynchus obliquidens)

Koala

Mrwnik

Marmozeta lwia (Leontopithecus rosalia)

Nosoroec indyjski(Rhinoceros unicornis)

Trachops cirrhosus

Gwiazdonos

Skadaj jaja; brak sutkw; mode ss mleko zsierci matki

M34_0698-0735.indd 725 2012-09-05 10:44:02M34_0698-0735.indd 725 2012-09-05 10:44:02

894 C Z S I D M A Zwierzta budowa ifunkcje

Przekarmienie iotyo

Przekarmienie, spoywanie wicej kalorii ni organizm potrze-buje do prawidowego metabolizmu, powoduje otyo, nadmierne nagromadzenie si tuszczu (Rycina 41.22). Otyo za przy-czynia si do wielu problemw zdrowotnych, wtym do najpospo-litszego typu cukrzycy (typ 2), raka okrnicy ipiersi oraz chorb ukadu krenia powodujcych atak serca i udar. Szacuje si, e wStanach Zjednoczonych zpowodu otyoci umiera rocznie 300 tys. osb.

Naukowcy odkryli kilka mechanizmw homeostatycznych, ktre pomagaj regulowa mas ciaa. Dziaajc jako cykle sprz-e zwrotnych, mechanizmy te kontroluj przechowywanie ime-tabolizm tuszczu. Szereg hormonw reguluje dugoterminowy itymczasowy apetyt wwyniku oddziaywania na orodek sytoci wmzgu (Rycina 41.23). Sie komrek nerwowych przekazuje i integruje informacje z ukadu trawiennego w celu uwolnienia hormonw regulacyjnych.

Mutacje, ktre powoduj, e myszy s przewlekle otye, odgry-waj gwn rol w pogbianiu naszej wiedzy o sytoci. Myszy zmutacjami wgenach ob lub db jedz arocznie imaj znacznie wiksz mas ni myszy zprawidowymi genami. Doug Coleman zJackson Laboratory wMaine zbada, jak mutacje ob idb zak-caj prawidow kontrol apetytu (Rycina 41.24). Na podstawie swoich dowiadcze Coleman wywnioskowa, e gen ob musi wy-twarza czynnik sytoci, agen db jest zwizany zodpowiedzi na ten czynnik.

Klonowanie genu ob pozwolio wykaza, e odpowiada on za produkcj hormonu obecnie znanego jako leptyna (z gr. lepto chudy). Gen db koduje receptor leptyny. Leptyna ireceptor lep-tyny s podstawowymi skadnikami zespou cykli dugofalowo re-gulujcych apetyt. Leptyna jest produktem komrek tuszczowych, dlatego jej stenie wzrasta wraz ze wzrostem objtoci tkanki tuszczowej, dajc mzgowi sygna powstrzymujcy apetyt (patrz

100 m c Rycina 41.22 Komrki tuszczowe zbrzucha czowieka. Wkna tkanki cznej (kolor ty) oplataj komrki tuszczowe (adipocyty) magazynujce tuszcz (barwiona mikrofotografia SEM).

m Rycina 41.23 Kilka hormonw regulujcych apetyt. Hormony wydzielane przez rne narzdy itkanki docieraj do mzgu przez krwiobieg. Hormony wpywaj na obszar mzgu kontrolujcy orodek sytoci, ktry wytwarza impulsy nerwowe sprawiajce, e czujemy si godni lub najedzeni (peni). Zielona strzaka wskazuje bodziec pobudzajcy apetyt; czerwone strzaki przedstawiaj supresanty apetytu.

Wytworzona przez tkank tuszczow (adipocyty) leptyna powstrzymuje

apetyt, gdy jej stenie wzrasta. Gdy tkanka tuszczowa si zmniejsza,

stenie leptyny obnia si i apetyt wzrasta.

Wydzielana przez cian odka grelina jest jednym z sygnaw, ktry wywouje uczucie godu, gdy zblia si pora posiku. U osb odchudzajcych si wzrost stenia greliny moe by jednym z powodw trudnoci pozostawania na diecie.

Wzrost stenia glukozy we krwi po posiku pobudza trzustk do wydzielania insuliny (patrz ryc. 41.21). Oprcz innych funkcji insulina powstrzymuje apetyt przez oddziaywanie na mzg.

Hormon PYY, wydzielany przez jelito cienkie po spoyciu

pokarmu, zmniejsza aknienie, przeciwdziaajc pobudzajcemu

apetyt wpywowi greliny.

LeptynaPYY

Insulina

Grelina

M41_0875-0897.indd 894 2012-09-05 10:37:09

R O Z D Z I A C Z T E R D Z I E S T Y P I E R W S Z Y Odywianie zwierzt 895

rednia masa ciaa (g)

ryc. 41.23). Odwrotnie, utrata tuszczu obnia stenie leptyny, sy-gnalizujc mzgowi, aby zwikszy apetyt. Wtaki sposb sygnay sprzenia zwrotnego dostarczane przez leptyn utrzymuj ilo tkanki tuszczowej wnormie.

Wiedza oleptynie moe prowadzi do leczenia otyoci, ale po-zostaje jeszcze wiele niejasnoci. Po pierwsze, leptyna peni skom-plikowane funkcje, m.in. wrozwoju ukadu nerwowego. Po drugie, najbardziej otyli ludzie maj nienormalnie wysokie stenie lep-tyny, ktrej jako nie udaje si wpyn na odpowied orodka sy-toci mzgu. Jest pewne, e wtej wanej dziedzinie fizjologii czo-wieka jest jeszcze duo do zbadania.

Otyo aewolucjaMimo e obecnie gromadzenie tuszczu moe by niebezpieczne dla zdrowia, mogo ono by zalet w naszej ewolucyjnej prze-szoci. Nasi przodkowie na afrykaskiej sawannie prowadzili zbieracko-owiecki tryb ycia; prawdopodobnie mogli przetrwa gwnie dziki nasionom iinnym produktom rolinnym itylko od czasu do czasu udao im si co upolowa lub wykorzysta resztki misa ze zwierzt zabitych przez inne drapieniki. Wtakiej sytu-acji, gdy po okresie objadania si nastpowa okres godu, dobr naturalny mg preferowa osobniki, ktrych fizjologia pozwalaa si objada ponad miar, zwaszcza gdy tusty pokarm by rzadk okazj. Takie osobniki z genami sprzyjajcymi magazynowaniu wysokoenergetycznych czsteczek mogy prawdopodobnie atwiej przetrwa gd ni ich chudzi towarzysze. Moe wic nasz obecny apetyt na tuste pokarmy jest czciowo ewolucyjn pozostaoci po czasach, gdy poywienie nie byo tak powszechnie dostpne.

Zaleno pomidzy magazynowaniem tuszczu a ewolucyjn adaptacj zwierzt jest czasami skomplikowana. Wemy pod uwag utuczone potomstwo ptakw morskich zwanych petrelami (Rycina 41.25). Ich rodzice musz pokonywa due odlegoci wposzukiwaniu poywienia. Wiksza cz pokarmu, ktry przy-nosz swoim piskltom, jest bardzo bogata w lipidy. Fakt, e tuszcz ma dwa razy wicej kalorii ni inne paliwa, minimalizuje liczb wypraw po pokarm. Jednak rosnce pisklta petreli potrze-

m Rycina 41.25 Utuczony petrel. Piskl petrela (po prawej) jest zbyt cikie, by lata, ipowinno schudn, zanim rozwinie skrzyda. Gdy jego rodzicom nie udaje si zdoby poywienia, energi dostarcza pisklciu zmagazynowany tuszcz.

. Rycina 41.24 Dochodzenie naukoweJakie funkcje peni geny ob idb wregulacji apetytu?

DOWIADCZENIE Margaret Dick ie, Katherine Hummel iDoug Coleman zJackson Laboratory wBar Harbor wMaine wykryli, e myszy ze zmutowanymi genami ob lub db jedz arocznie iwy-stpuje unich owiele wikszy przyrost masy ciaa ni umyszy majcych oba geny niezmuto-wane (typu dzikiego) oznaczone jako ob+, db+.

Badajc funkcje obu genw, Coleman zmierzy mas ciaa par mo-dych myszy zrnymi genotypami, anastpnie chirurgicznie po-czy ukady krenia kadej pary. Ta procedura zapewniaa, e kady czynnik krcy wukadzie krwiononym jednej myszy powinien zo-sta przeniesiony do krwiobiegu drugiej. Po kilku tygodniach po-nownie zmierzy mas kadej myszy.

WYNIKI

Parowanie genotypw(kolor czerwony oznaczageny zmutowane; kreska oznacza parowanie) pocztkowa kocowa

ob+, db+ 20,3 23,6

ob+, db+ 20,8 21,4

ob, db+ 27,6 47,0

ob, db+ 26,6 44,0

ob, db+ 29,4 39,8

ob+, db+ 22,5 25,5

ob, db+ 33,7 18,8

ob+, db 30,3 33,2

WNIOSEK Poniewa umyszy ob przyrost masy ciaa jest mniejszy, gdy chirurgicznie doczona jest do niej mysz ob+ wporwnaniu zdoczon mysz ob, Coleman wywnioskowa, e mysz ob nie moe wyprodukowa czynnika sytoci, ale moe reagowa na ten czynnik, gdy jest on obecny. Aby wyjani spadek masy ciaa myszy ob, ktra za porednictwem krwiobiegu otrzymuje czynniki od myszy db, wysun wniosek, e mutacja db blokuje odpowied na czynnik sytoci, ale nie jego produkcj. Dalsze badania molekularne potwierdziy prawdziwo obu stwier-dze Colemana. Gen ob+ produkuje leptyn, czynnik sytoci, pod-czas gdy produktem genu db+ jest receptor leptyny. Dlatego myszy zmutacj ob nie mog produkowa leptyny, amyszy zmutacj db wytwarzaj czynnik sytoci, leptyn, lecz nie mog na niego reagowa.

RDO D.L. Coleman, Effects of parabiosis of obese with diabetes and normal mice, Diabetologia 9, 1973, s. 294298.

A CO JELI? Przypumy, e pobierzesz krew od myszy typu dzi-kiego imyszy db. Jak sdzisz, wktrej znich bdzie wysze ste-nie leptyn idlaczego?

Otya mysz ze zmutowanym genem ob (po lewej) obok myszy typu dzikiego.

M41_0875-0897.indd 895 2012-09-05 10:37:25

1148 C Z S M A Ekologia

52Aby pomc zrozumie koncepcj bada ekologicznych, ryc.

52.2 przedstawia szkic organizacyjny ostatniej czci naszej ksiki.Ten rozdzia rozpoczyna si od oglnego opisu ekologii oraz

czynnikw biotycznych iabiotycznych, ktre maj wpyw na roz-mieszczenie i liczebno organizmw. Wnastpnych trzech roz-dziaach omwimy bardziej szczegowo ekologi populacyjn, biocenoz iekosystemw. Wostatnim rozdziale zajmiemy si bada-niami nad ekologi krajobrazu, ale take ekologi globaln; zoba-czymy, jak ekolodzy zdobywaj wiedz biologiczn na temat zmian wprowadzanych przez czowieka, by mc przewidzie ich konse-kwencje, co pozwoli zachowa biornorodno kuli ziemskiej i przywraca waciwe funkcjonowanie ekosystemom naszej pla-nety.

Z A G A D N I E N I E 52.1Ekologia czy wszystkie dziedziny bada biologicznych ipomaga wpodejmowaniu decyzji rodowiskowych.

Korzenie ekologii tkwi gboko wnauce (patrz rozdzia 1). Przy-rodnicy tacy jak Arystoteles czy Darwin dugo obserwowali orga-nizmy w naturze i systematycznie zapisywali swoje obserwacje. A poniewa dogbne zrozumienie mogo nastpi przy uyciu metody opisowej nazywanej h i s t o r i n a t u r a l n , staa si ona fundamentaln czci ekologii. Obecnie ekolodzy nadal obser-wuj rodowisko, uywaj jednak innych narzdzi od genetycz-nych po globalne ktre mogyby wprawi wzdumienie Arysto-telesa iDarwina.

Nowoczesna ekologia jest nauk cile eksperymentaln. Eko-lodzy stawiaj hipotezy, manipuluj rodowiskiem iobserwuj re-zultaty. Na przykad naukowcy zainteresowani wpywem zmian klimatu na przeywalno drzew mog wywoywa susz bd po-wodzie wwarunkach eksperymentalnych, zamiast czeka dziesi-ciolecia na suche lub wilgotne lata zoczekiwanym poziomem opa-dw. Takie wanie podejcie zastosowa Paul Hanson wraz ze

m Rycina 52.1 Dlaczego wale szare migruj?

Z A G A D N I E N I A K L U C Z O W E

52.1 Ekologia czy wszystkie dziedziny bada biologicznych ipomaga wpodejmowaniu decyzji rodowiskowych.

52.2 Interakcje midzy organizmami irodowiskiem decyduj orozmieszczeniu gatunkw.

52.3 Biomy wodne s zrnicowanymi idynamicznymi systemami, ktre pokrywaj wiksz cz kuli ziemskiej.

52.4 Struktura irozmieszczenie biomw ldowych s kontrolowane przez klimat ijego zakcenia.

O M W I E N I E

Zakres ekologii

Wysoko na niebie grupa satelitw okra Ziemi. Nie s one jednak wykorzystywane w telefonii satelitarnej, ale do transmitowania danych dotyczcych corocznych mi-gracji wala szarego (Rycina 52.1). Opuszczajc swoje miejsce rozrodu w pobliu Kalifornii Dolnej, dorose i nowo narodzone wale szare (Eschrichtius robustus) pokonuj niewiarygodn od-lego 8000 kilometrw. Zmierzaj do Oceanu Arktycznego, aby tam ywi si skorupiakami, wieloszczetami iinnymi bezkrgow-cami, ktrych zagszczenie w okresie letnim jest w tym rejonie ogromne. Satelity pomagaj biologom ledzi rwnie inn podr tych waleni: powrt znad krawdzi zagady. Wiele lat temu polo-wania na wieloryby zredukoway populacj do zaledwie kilku ty-sicy osobnikw. Obecnie, po 70 latach ochrony, wicej ni 20 000 wali szarych migruje co roku do Oceanu Arktycznego.

Jakie czynniki rodowiskowe decyduj o rozmieszczeniu geo-graficznym wali szarych? Jak zmiany w ich poywieniu wpywaj na wielko populacji? Tego rodzaju pytania s tematem bada ekologii (z gr. oikos dom, logos nauka), nauki o zaleno-ciach midzy organizmami a rodowiskiem. Te zalenoci uka-daj si hierarchicznie od poziomu organizmalnego do globalnego (Rycina 52.2).

Wprowadzenie do ekologii inauki obiosferze

M52_1146-1173.indd 1148 2012-09-05 13:58:06

R O Z D Z I A P I D Z I E S I T Y D R U G I Wprowadzenie do ekologii inauki obiosferze 1149

Ekolodzy pracuj na rnych poziomach hierarchii biologicznej: od osobnika do planety. Poniej przedstawiamy przykadowe problemy badawcze dla kadego ztych poziomw.

. Rycina 52.2

Dochodzenie naukowe Zakres bada ekologicznych

6 Ekologia biosferyBiosfera to najwikszy ekosystem suma wszystkich ekosystemw ikrajobrazw na-szej planety. Ekologia biosfery bada, jak regionalne zmiany przepywu energii ikre-

nia materii wpywaj na funkcjonowanie irozmieszczenie organizmw wcaej biosferze.b Jak przepyw wody woceanie wpywa na rozmieszczenie skorupiakw na caej planecie?

3 Ekologia biocenozBiocenoza to grupa organizmw zrnych gatunkw yjcych na tym samym terenie. Ekologia biocenoz (biocenologia) zaj-muje si badaniami dotyczcymi interakcji midzygatunko-wych, takich jak drapienictwo czy konkurencja, iich wpywem na struktur iorganizacj biocenozy.b Jakie czynniki wpywaj na zrnicowanie gatunkowe organizmw tworzcych biocenoz lasu?

4 Ekologia ekosystemwEkosystem to biocenozy danego terenu oraz wszystkie czynniki abiotyczne (biotop), zktrymi organizmy wchodz w interakcje. Ekologia ekosystemw bada przepyw energii icykle biogeoche-miczne pomidzy organizmami arodowiskiem.b Jakie czynniki kontroluj produktywno fotosyntezy wekosystemie trawiastym klimatu umiarkowanego?

5 Ekologia krajobrazuKrajobraz to mozaika powizanych ekosystemw. Ekologia krajo-brazu bada ianalizuje czynniki kontrolujce przepyw energii ikre-nie materii oraz migracje organizmw midzy rnymi ekosystemami.b W jakim stopniu szpaler drzew rosncych wzdu rzeki pozwala na dyspersj zwierzt?

1 Ekologia organizmwEkologia organizmw zawiera takie poddyscypliny, jak ekologia fizjologiczna, ewolucyjna ibehawioralna. Zajmuje si ona tym, jak budowa, fizjologia i(uzwierzt) behawior organizmu odpowiadaj na wyzwania stwarzane przez rodowisko.b Jak rekiny moty dokonuj wyboru partnera?

2 Ekologia populacyjnaPopulacja to grupa osobnikw tego samego gatunku zajmujcych ten sam ob-szar. Ekologia populacyjna analizuje czynniki wpywajce na wielko popu-lacji oraz bada, jak idlaczego zmieniaj si one wraz zupywem czasu.b Jakie czynniki rodowiskowe wpywaj na tempo rozmnaania myszaka lenego?

M52_1146-1173.indd 1149 2012-09-05 13:58:15