of 69/69
BOSANSKI S S S T T T R R R A A A T T T E E E G G G I I I J J J A A A PRELASKA S ANALOGNE NA DIGITALNU ZEMALJSKU RADIODIFUZIJU U FREKVENCIJSKIM OPSEZIMA 174-230 MHz i 470-862 MHz U BOSNI I HERCEGOVINI

STRATEGIJA PRELASKA S ANALOGNE NA DIGITALNU

  • View
    234

  • Download
    4

Embed Size (px)

Text of STRATEGIJA PRELASKA S ANALOGNE NA DIGITALNU

  • BOSANSKI

    SSSTTTRRRAAATTTEEEGGGIIIJJJAAA

    PRELASKA S ANALOGNE NA DIGITALNU ZEMALJSKU RADIODIFUZIJU U FREKVENCIJSKIM OPSEZIMA 174-230 MHz i 470-862 MHz

    U BOSNI I HERCEGOVINI

  • SADRAJ I. SAETAK ................................................................................................................ 1 II. UVOD ..................................................................................................................... 3

    A. SVRHA STRATEGIJE ......................................................................................... 3 B. PRAVNI OKVIR ................................................................................................... 4 C. VREMENSKI OKVIR ............................................................................................ 5

    III. CILJEVI STRATEGIJE ........................................................................................ 6 A. OPTI I POSEBNI CILJEVI ................................................................................. 6 B. OEKIVANI REZULTATI I AKTIVNOSTI ........................................................... 7 C. IZAZOVI UVOENJA DIGITALNE RADIODIFUZIJE ......................................... 8

    IV. PRAVNI I REGULATORNI OKVIR ZA UVOENJE DTT .................................... 9 A. POLAZNE OSNOVE - REGULATORNI ASPEKTI ............................................... 9 B. STANJE U BOSNI I HERCEGOVINI ................................................................. 10 C. STANJE U EVROPI ......................................................................................... 11 D. AUTORSKA PRAVA .......................................................................................... 13 E. POTREBE ZA USVAJANJEM NOVIH PROPISA I PRAVILA ............................. 14 F. IMPLEMENTACIJA ........................................................................................... 14

    V. PROGRAMSKI SADRAJ U DIGITALNOM EMITIRANJU .................................... 16 A. DEFINICIJE PROGRAMSKOG SADRAJA ....................................................... 16 B. KONVERGENCIJA ............................................................................................ 16 C. KVALITET SLIKE .............................................................................................. 17 D. DODATNI SADRAJI ........................................................................................ 18 E. ELEKTRONSKI PROGRAMSKI VODI ............................................................. 19 F. OSOBE SA POSEBNIM POTREBAMA ............................................................... 19

    VI. TEHNIKI ASPEKTI UVOENJA DTT U BIH .................................................. 20 A. TRENDOVI I RESURSI ...................................................................................... 20 B. ANALIZA POTREBNIH RF RESURSA ZA INICIJALNO UVOENJE DTT ........ 22

    VII. DRUTVENO-EKONOMSKI ASPEKTI UVOENJA DTT .................................. 26 A. PRIMJERI FINANSIRANJA UVOENJA DTT U EVROPI ................................. 26 B. MOGUNOSTI I PRIJEDLOG FINANSIRANJA UVOENJA DTT U BIH ......... 28

    VIII. PLAN PROMOCIJE UVOENJA DTT U BIH ................................................... 32 A. PROMOTIVNO - INFORMATIVNA KAMPANJA ............................................... 32 B. PROMOTIVNE AKTIVNOSTI ............................................................................ 33

    IX. DINAMIKI PLAN PRELASKA .......................................................................... 36 X. PRILOZI: .............................................................................................................. 37

    PRILOG 1: DTT FORUM BOSNE I HERCEGOVINE ................................................ 37 PRILOG 2: ISKUSTVA I ANALIZA UVOENJA DTT ............................................... 40

    A. DRAVE EVROPSKE UNIJE ......................................................................... 40 B. DRAVE U REGIONU ................................................................................... 42

    PRILOG 3: SEKTOR KOMUNIKACIJA U BOSNI I HERCEGOVINI .......................... 44 A. PLAN FREKVENCIJA I INFRASTRUKTURA ................................................ 44 B. ANALIZA TRITA KOMUNIKACIJA ........................................................... 47 C. EKONOMSKA ANALIZA TRITA ................................................................ 49 D. ANALIZA ISTRAIVANJA SEKTORA EMITIRANJA U BIH .......................... 53

    PRILOG 4: RELEVANTNI ZAKONI I PROPISI ......................................................... 55 PRILOG 5: POJMOVNIK I SKRAENICE ................................................................. 56

  • Ovo je javni dokument. Doputeno je umnoavanje i rasparavanje dokumenta u tampanom i digitalnom obliku, uz uvjet da je naveden izvor dokumenta i jasno oznaena sva odstupanja od izvornika, kao i autori dodanih i/ili izmijenjenih dijelova teksta.

  • strana 1 od 64

    I. SAETAK Uvoenje digitalne zemaljske (terestrijalne) televizije (dalje: DTT) u BiH, period prelaska s analogne na digitalnu zemaljsku radiodifuziju i gaenje analogne radiodifuzije u frekvencijskim opsezima od 174-230 MHz i 470-862 MHz je obaveza Bosne i Hercegovine koja treba biti uraena u skladu sa vaeim meunarodnim sporazumima iz ove oblasti. Regionalna konferencija o radiovezama za planiranje digitalnog zemaljskog radiodifuznog servisa u dijelovima regija 1 i 3, u frekvencijskom opsegu od 174-230 MHz i 470-862 MHz (RRC06), odrana u enevi 2006. godine u organizaciji Meunarodne unije za telekomunikacije (ITU), je odredila osnovne obaveze za prelazak na digitalno zemaljsko emitiranje za zemlje potpisnice sporazuma GE-06. Zavrni (finalni) akti RRC06 eneva su ratificirani i objavljeni u Slubenom glasniku BiH - Meunarodni ugovori, broj 9/08. Ovim je procedura usvajanja u potpunosti zavrena, to obavezuje Bosnu i Hercegovinu da postupa u skladu sa navedenim sporazumom (GE-06). U skladu sa zadacima DTT Foruma, definiranim u Politici sektora emitiranja (Slubeni glasnik BiH, br.18/07 od 13. 3. 2007.), pratei globalne trendove, najbolju evropsku praksu i meunarodne obaveze Bosne i Hercegovine u ovoj oblasti, a vodei se principima promocije razvoja informatikog drutva u Bosni i Hercegovini, podsticanja daljeg razvoja konkurencije i pluralizma sektora komunikacija, stimuliranja stvaranja uvjeta za kontinuiran razvoj medijskih sloboda i zatiti interesa svih korisnika i operatora u sektoru komunikacija u Bosni i Hercegovini, u smislu nediskriminacijskog pristupa, kvaliteta i cijena usluga, DTT Forum je kroz analizu dosadanjih iskustava drugih zemalja i stanja u Bosni i Hercegovini doao do nekoliko kljunih zakljuaka:

    1. U Bosni i Hercegovini e se najkasnije 01. 12. 2011. godine u potpunosti ugasiti analogna radiodifuzija u UHF opsegu;

    2. U uvoenju digitalne zemaljske televizije u Bosni i Hercegovini e se koristiti DVB-T standard sa MPEG-4 (H.264/AVC) sistemom kompresije;

    3. Tranzicijski period prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju treba biti to krai;

    4. Proces uvoenja digitalne zemaljske radiodifuzije treba se odvijati po fazama (koje prate jedna drugu i koje meusobno zavise);

    5. Sprovesti javnu informativnu kampanju informiranja i educiranja bh. javnosti o procesu uvoenja digitalne zemaljske (terestrijalne) radiodifuzije, predstavljanja prednosti digitalne televizije, te koraka koji se od graana oekuju u osposobljavanju domainstava za prijem digitalnog TV signala u skladu sa zadatim rokovima;

    6. Sprovesti subvencioniranje stanovnitva prilikom kupovine DVB-T prijemnika. Subvencije e znatno ubrzati proces prelaska na DTT, jer je to efikasan nain da se graani potaknu na to bru kupovinu ovih ureaja. Na ovaj nain e se pratiti i penetracija prijemnika na tritu, to e omoguiti TV stanicama da se prije odlue na digitalizaciju svog programa i pristup multipleksu.

    U skladu sa prethodno navedenim zakljucima, potrebno je: - osigurati stabilno, transparentno, tehnoloki neutralno okruenje u sektoru komunikacija i kontinuiran razvoj elektronske komunikacijske infrastrukture usmjerene ka razvoju informatikog drutva u Bosni i Hercegovini;

  • strana 2 od 64

    - napraviti pretpostavke za promoviranje mogunosti u digitalnoj radiodifuziji za zadovoljavanje potreba osoba sa posebnim potrebama; - osigurati stimulativan okvir za poveanje obima i kvaliteta produkcije i smanjenje trokova prenosa / distribucije programa za sve uesnike u digitalnoj radiodifuziji; - osigurati stimulativan okvir za kreiranje ponude usluga sa dodatnom vrijednou u odnosu na postojee analogne radiodifuzne sisteme za sve uesnike u procesu; - osigurati efikasno ostvarivanje i zatitu autorskih i srodnih prava uz koritenje prednosti koje digitalna tehnologija prua u ovoj oblasti; - omoguiti fleksibilnu implementaciju novih servisa i standarda, te uvoenje dodatnih programskih sadraja nakon prestanka rada analognih radiodifuznih stanica i oslobaanja dijela RF spektra; - imati u vidu direktive EU koje propisuju da zemlje lanice trebaju osigurati da alokacija slobodnih frekvencija od strane dravnog regulatora treba biti voena principima transparentnosti, nediskriminacije i objektivnosti. U prilozima Strategije se nalazi vie informacija o radu DTT Foruma, istraivanja i analize koje su raene za potrebe Strategije, kao i dodatni materijal za bolje razumijevanje Strategije i samog procesa prelaska na digitalnu radiodifuziju.

  • strana 3 od 64

    II. UVOD

    A. SVRHA STRATEGIJE Svrha Strategije prelaska s analogne na digitalnu zemaljsku radiodifuziju u frekvencijskim opsezima 174-230 MHz i 470-862 MHz u Bosni i Hercegovini je da kroz strunu analizu postojeeg stanja, utvrivanje potreba i mogunosti razvoja sektora komunikacija u BiH, vodei rauna o nunim pravcima i dinamici prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju, definira optimalno rjeenje, temeljne strateke odrednice i uvjete za tranzicijski period i time postigne uspjeno gaenje analogne zemaljske radiodifuzije u navedenim opsezima. Nadalje, Strategija treba da ostvari pretpostavke za odrivi razvoj sektora komunikacija, efektivno iskoristi mogunosti digitalne radiodifuzije i digitalne dividende, promocije razvoja informacionog drutva u Bosni i Hercegovini i zatiti interese svih korisnika i operatora u sektoru komunikacija u smislu nediskriminacijskog pristupa, kvaliteta i cijena usluga, te ostvarivanja boljih uvjeta za poboljanje mogunosti informiranja, edukacije i zabave graana Bosne i Hercegovine. U tom smislu ovaj dokument sadri analizu i razmatra stanja u Evropi, regionu i Bosni i Hercegovini kroz elemente regulative, programskih sadraja, tehnike, drutveno-ekonomskih aspekata i promocije prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju. Uvoenje digitalne zemaljske (terestrijalne) televizije (dalje: DTT) u BiH, period prelaska s analogne na digitalnu zemaljsku radiodifuziju i gaenje analogne radiodifuzije u navedenom RF opsegu je obaveza Bosne i Hercegovine koja treba biti uraena u skladu sa vaeim meunarodnim sporazumima iz ove oblasti. Strategija prelaska s analogne na digitalnu zemaljsku radiodifuziju u frekvencijskim opsezima 174-230 MHz i 470-862 MHz u Bosni i Hercegovini daje smjernice za rad nadlenih institucija u ovoj oblasti, informira zainteresirane strane u sektoru komunikacija i pribliava ovu tematiku graanima Bosne i Hercegovine.

  • strana 4 od 64

    B. PRAVNI OKVIR Radiofrekventni spektar (RF) je ogranien resurs svake drave. Sporazumom iz tokholma 1961. godine dio RF spektra u VHF opsegu (Band I 47-68 MHz (kanali 2-4) i Band III 174-230 MHz (kanali 5-12)) i u UHF opsegu (Band IV 470-582 MHz (kanali 21-34) i Band V 582-862 MHz (kanali 35-69)) predvien je za analognu radiodifuziju. Razvojem tehnologije i uslijed ukazane potrebe za bolje iskoritenje RF spektra, juna 2006. godine u organizaciji ITU (Meunarodne unije za telekomunikacije), na Regionalnoj konferenciji o radiovezama za planiranje digitalnog zemaljskog radiodifuznog servisa u dijelovima regija 1 i 3, u frekvencijskom opsegu od 174-230 MHz i 470-862 MHz (RRC - 06) usvojen je regionalni sporazum (GE-06) koji predvia uvoenje digitalne i potpuno gaenje analogne televizije u Evropi, Africi i dijelu Azije. GE-06 je odredio 17. juni 2015. kao kraj prelaznog perioda. Poslije ovog datuma sve administracije mogu slobodno koristiti sve frekvencije koje su im dodijeljene u planu GE06 za digitalne servise. Nakon ovog datuma analogna radiodifuzija se nee tititi u navedenom opsegu. Tokom prelaznog perioda (izmeu 17. juna 2007. i 17. juna 2015.) poela je primjena samo dijela digitalnog plana GE-06 za koji je iznaeno rjeenje za uticaj na postojee analogne zemaljske televizije u dogovoru sa susjednim administracijama. Takoer, prema preporuci Evropske komisije (COM (2005) 204) sve lanice EU bi trebale najkasnije do 2012. godine u potpunosti iskljuiti analognu zemaljsku radiodifuziju i prijei na digitalnu zemaljsku radiodifuziju. Dana 20. 6. 2007. godine na 14. sjednici Vijea ministara BiH razmatrani su i usvojeni Izvjetaj o ueu Bosne i Hercegovine na Regionalnoj konferenciji o radiovezama za planiranje digitalnog zemaljskog radiodifuznog servisa u dijelovima regija 1 i 3, u frekvencijskom opsegu od 174-230 MHz i 470-862 MHz (RRC06, dalje: Konferencija) i Zavrni dokument sa Konferencije, te je Predsjednitvo BiH 20. avgusta 2007. godine donijelo Odluku o usvajanju istih dokumenata u skladu sa Zakonom o postupanju zakljuivanja i izvravanja meunarodnih ugovora (Slubeni glasnik BiH,br.29/00). Zavrni (finalni) akti RRC06 eneva su ratificirani i objavljeni u Slubenom glasniku BiH - Meunarodni ugovori, broj 9/08. Ovim je procedura ratifikacije u potpunosti zavrena, to obavezuje Bosnu i Hercegovinu da postupa u skladu sa navedenim sporazumom. Nadalje, Politika sektora emitiranja (Slubeni glasnik BiH, br.18/07 od 13. 3. 2007.) navodi da s obzirom na ekonomsku situaciju u BiH, dinamiku zamjene analogne tehnologije u digitalnu utvrditi zakljuno sa 2014. godinom. Zadaci DTT Foruma su definirani u Politici sektora emitiranja (Slubeni glasnik BiH, br.18/07 od 13. 3. 2007.), te je u skladu sa zakljucima sa 50. sjednice Vijea ministara BiH, od 29. 5. 2008. godine, DTT Forum Bosne i Hercegovine izradio Prijedlog strategije prelaska s analogne na digitalnu zemaljsku radiodifuziju u frekvencijskim opsezima 174-230 MHz i 470-862 MHz u Bosni i Hercegovini.

  • strana 5 od 64

    C. VREMENSKI OKVIR U skladu sa lanom 12. Zavrnih akata, Sporazum GE-06 stupio je na snagu 17. juna 2007. godine u 00.01 sati po UTC-u1, a razdoblje tranzicije e trajati do 17. juna 2015. godine u 00.01 po UTC-u. Uzimajui u obzir opredijeljenost Bosne i Hercegovine ka evropskim integracijama, vano je potovati preporuku Evropske komisije (COM(2005)204) - da sve zemlje lanice u potpunosti preu na digitalnu zemaljsku radiodifuziju najkasnije do kraja 2011. godine. Imajuu u vidu meunarodne obaveze Bosne i Hercegovine, navedene preporuke i datume, te dinamiku uvoenja DTT-a u susjednim administracijama, DTT Forum je kroz analizu stanja u Bosni i Hercegovini i najbolje prakse doao do sljedeih zakljuaka:

    - tranzicijski period treba biti to krai; - proces uvoenja digitalne zemaljske radiodifuzije treba se odvijati

    po fazama (koje prate jedna drugu i koje meusobno zavise). Stoga, usvaja se slijedei vremenski okvir za uvoenje digitalne zemaljske radiodifuzije u Bosni i Hercegovini: I - najkasnije do 1. 11. 2009. godine potrebno je pokrenuti eksperimentalno emitiranje DVB-T u Bosni i Hercegovini za MUX A i MUX B.

    Ovaj period bi omoguio svim uesnicima u digitalnom emitiranju da se prilagode novom nainu radiodifuzije i poslovanja u skladu sa novim regulatornim okvirom. Prije ovog perioda potrebno je zavriti procedure dodjele privremenih dozvola za sve uesnike u digitalnoj zemaljskoj radiodifuziji.

    II najkasnije do 1. 6. 2010. godine potrebno je pokrenuti zvaninu tranzicijsku fazu simultanog emitiranja na MUX A i MUX B.

    Najmanje tri mjeseca prije poetka tranzicijske faze potrebno je zavriti proceduru dodjele dozvola za sve uesnike u digitalnoj zemaljskoj radiodifuziji.

    III Najmanje est mjeseci prije konanog gaenja analogne zemaljske radiodifuzije potrebno je zavriti tendersku proceduru i odabir nosilaca dozvola za MUX C i MUX D, koji e poeti sa radom nakon potpunog gaenja analogne zemaljske radiodifuzije. IV Sa ciljem osiguranja tehnikih preduslova prijema DTT-a, korisnici dozvola MUX A i MUX B e osigurati da najmanje 85% (pokrivenost) stanovnitva bude u mogunosti da prima digitalni zemaljski TV signal do 01.10.2011. godine. V - Dana 01.12.2011. godine u 00.01 sati, analogna radiodifuziju u cijeloj Bosni i Hercegovini prestaje sa radom u opsegu IV (470-582 MHz - kanali 21-34) i V (582-862 MHz - kanali 35-69).

    1 Koordinirano svjetsko vrijeme

  • strana 6 od 64

    III. CILJEVI STRATEGIJE

    A. OPTI I POSEBNI CILJEVI Pratei globalne trendove, najbolju evropsku praksu i meunarodne obaveze Bosne i Hercegovine u ovoj oblasti, cilj Strategije je odreivanje optimalnog rjeenja za brz i efikasan prelazak s analogne na digitalnu zemaljsku radiodifuziju u frekvencijskim opsezima od 174-230 MHz i 470-862 MHz. U interesu uesnika u sektoru komunikacija i graana Bosne i Hercegovine date su osnovne strateke smjernice, principi i kriteriji prelazaka na digitalnu zemaljsku radiodifuziju, te predloene mjere za stimuliranje razvoja sektora komunikacija i potpuno iskoritenje mogunosti digitalne radiodifuzije. Strategija se zasniva na principima promocije razvoja informatikog drutva u Bosni i Hercegovini, podsticanja daljeg razvoja konkurencije i pluralizma sektora komunikacija, stimuliranja stvaranja uvjeta za kontinuiran razvoj medijskih sloboda i zatiti interesa svih korisnika i operatora u sektoru komunikacija u Bosni i Hercegovini, u smislu nediskriminacijskog pristupa, kvaliteta i cijena usluga. Prednosti digitalnih u odnosu na analogne radiodifuzne sisteme su brojne za sve zainteresirane strane, te se ogledaju prvenstveno kroz vei i kvalitetniji broj servisa, a naroito u slijedeim mogunostima: Za Bosnu i Hercegovinu: - vea efikasanost koritenja frekvencijskog spektra; - upotreba osloboenog dijela spektra za nove servise; - nove trine mogunosti usljed oslobaanja dijela spektra; - kreiranje novih ekonomskih mogunosti i zaposlenja; - promocija razvoja novih tehnologija; - poveanje konkurentnosti za pruaoce usluga; - podsticanje razvoja medijskog pluralizma; - mogunost poveanja produkcije lokalnih sadraja; - doprinos razvoju irokopojasnih usluga i informatikog drutva; Za pruaoce usluga: - diferencijacija ponude sadraja; - interaktivni sadraji i usluge, te mogunost uvjetnog pristupa; - smanjenje trokova prenosa i emisije; - konvergencija tehnologije i usluga. Za krajnje korisnike: - poboljanje kvaliteta slike i zvuka; - vei izbor programskih sadraja; - novi servisi za graane sa posebnim potrebama; - unapreenje dodatnih servisa i poveana mobilnost; - konvergencija usluga. Potrebno je svim subjektima ukljuenim u proizvodnju, prenos i emitiranje TV programa omoguiti to povoljnije uvjete tranzicije na potpunu digitalnu zemaljsku radiodifuziju.

  • strana 7 od 64

    Proizvoae programa treba rasteretiti obaveze izgradnje sopstvenih sistema za prenos/distribuciju/difuziju njihovih programa. Na taj nain proizvoai programa se mogu posvetiti svojoj osnovnoj djelatnosti i racionalizaciji trokova svog poslovanja. To e povoljno uticati na odrivost emitera, a time i jaanje pluralizma medija, kvaliteta i obima lokalnih sadraja. S druge strane, operatori mrea bi lake mogli da uvode nove multimedijalne usluge. Neophodno je ohrabriti i ubrzati proces uspostavljanja Korporacije za produkciju, prenos i emitiranje digitalnog programa JRTV sistema BiH. Time bi se zapoeo stimulisan, harmonizovan, ali i kontrolisan proces uvoenja DTT u Javnom radiotelevizijskom sistemu u Bosni i Hercegovini. Sveobuhvatni cilj Strategije je da se proces prelaska na digitalne radiodifuzne sisteme uini prihvatljivim, a njegovi pozitivni efekti dostupnim najveem dijelu stanovnitva. Vaan faktor uspjeha tog cilja su efikasna, jasna i blagovremena promotivna kampanja, jasno definirane obaveze i datumi, te stoga ovaj dokument treba da omogui dovoljno informacija svim relevantnim subjektima kako bi na vrijeme planirali i sproveli aktivnosti iz svoje nadlenosti.

    B. OEKIVANI REZULTATI I AKTIVNOSTI U skladu sa preuzetim meunarodnim obavezama i opredijeljenou procesu evropskih integracija Bosne i Hercegovine, a samim tim i uvaavanjem preporuka i smjernica vezanih za proces prelaska s analognih na digitalne radiodifuzne sisteme, te na osnovu znanja i iskustva prelaska s analogne na digitalnu radiodifuziju u zemljama Evrope i analize stanja u Bosni i Hercegovini, slijede osnovni oekivani rezultati:

    1. U Bosni i Hercegovini e se najkasnije 01.12.2011. godine u potpunosti ugasiti analogna radiodifuzija u UHF opsegu;

    Dana 01.12.2011. godine u 00.01 sati, analogna radiodifuzija u cijeloj Bosni i Hercegovini prestaje sa radom u opsegu IV (470-582 MHz - kanali 21-34) i V (582-862 MHz - kanali 35-69). Zbog obaveze univerzalne usluge prijema programa Javnog RTV sistema Bosne i Hercegovine, VHF opseg u bandu I (47-68 MHz - kanali 2-4) i bandu III (174-230 MHz - kanali 5-12), ugasit e se kada najmanje 90% domainstava u Bosni i Hercegovini bude u prilici da prima DTT signal, a najkasnije do 1. 12. 2012. godine u 00.01 sati.

    2. U uvoenju digitalne zemaljske radiodifuzije u Bosni i Hercegovini e

    se koristiti DVB-T standard sa MPEG-4 (H.264/AVC) sistemom kompresije.

    3. Nadlene institucije e izraditi odriv pravni i regulatorni okviri za to

    skorije uvoenje digitalne zemaljske radiodifuzije i omoguavanje pokretanja procesa prelaska s analognih na digitalne zemaljske radiodifuzne platforme i njihovog daljeg nesmetanog razvoja.

    4. Napraviti potrebne specifikacije za DVB-T prijemnike koji e se

    koristiti u Bosni i Hercegovini.

  • strana 8 od 64

    5. Osigurati stabilno, transparentno, tehnoloki neutralno okruenje u sektoru komunikacija i kontinuiran razvoj elektronske komunikacione infrastrukture usmjerene ka razvoju informatikog drutva u Bosni i Hercegovini.

    6. Napraviti pretpostavke za promoviranje mogunosti digitalne

    radiodifuzije za zadovoljavanje potreba osoba sa posebnim potrebama. 7. Osigurati stimulativan okvir za poveanje obima i kvaliteta produkcije i

    smanjenje trokova prenosa / distribucije programa za sve uesnike u digitalnoj radiodifuziji.

    8. Osigurati stimulativan okvir za kreiranje ponude usluga sa dodatnom

    vrijednou u odnosu na postojee analogne radiodifuzne sisteme za sve uesnike u procesu.

    9. Osigurati efikasno ostvarivanje i zatitu autorskih i srodnih prava uz

    koritenje prednosti koje digitalna tehnologija prua u ovoj oblasti. 10. Omoguiti fleksibilnu implementaciju novih servisa i standarda, te

    uvoenje dodatnih programskih sadraja nakon prestanka rada analognih radiodifuznih stanica i oslobaanja dijela RF spektra.

    C. IZAZOVI UVOENJA DIGITALNE RADIODIFUZIJE Za uspjeno provoenje Strategije prelaska na digitalno zemaljsko televizijsko emitiranje posebno je vano da kljuni subjekti, poevi od izvrnih, zakonodavnih i regulatornih tijela, urade sve potrebno u svojoj nadlenosti i da prue znaajnu podrku cijelom procesu prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju. Posebno je vano usvajanje krajnjeg roka za gaenje analogne zemaljske radiodifuzije. Aktivno ukljuivanje emitera u proces prelaska na digitalno emitiranje je znaajno jer e se suoiti sa velikim izazovima u novom poslovnom okruenju. Poboljanje njihove ponude postojeih i novih sadraja i usluga dominantno e uticati na povjerenje i podrku procesu. Ukoliko bolja ponuda izostane, ovaj proces moe da se suoi s otporom onih koji ne vide nikakav interes u prelasku na novu tehnologiju jer im donosi i vanredne izdatke. To bi otvorilo i pitanje opstanka onih emitera koji blagovremeno ne prepoznaju sve prednosti digitalizacije i ne ukljue se u implementaciju cijelog procesa. Treba imati u vidu da gaenje analognog prenosa moe imati znaajne negativne posljedice u sluaju neuspjeha ovog procesa. Potencijalno loe upravljanje ovim procesom, bez blagovremenog uoavanja ogranienja za realizaciju zacrtanih ciljeva i rokova, rezultiralo bi onemoguavanjem graana da ostvare prijem zemaljskog radijskog i televizijskog signala na dosadanji nain, kroz slobodan pristup, i znaajno otetilo cijeli sektor komunikacija. Za sve subjekte koji se prepoznaju kao nosioci ovog procesa to bi bilo vrlo negativno i otealo bi njihovu poziciju jer bi se moglo desiti da takav razvoj dogaaja izazove otpor segmenata drutva prema cijelom procesu.

  • strana 9 od 64

    IV. PRAVNI I REGULATORNI OKVIR ZA UVOENJE DTT

    A. POLAZNE OSNOVE - REGULATORNI ASPEKTI Cilj Strategije je da stvori odriv regulatorni okvir za uvoenje sistema digitalne radiodifuzije i omogui prelazak s analognih na digitalne radiodifuzne sisteme i njihov nesmetan dalji razvitak, uz stimuliranje cijelog sektora komunikacija i brige o zatiti krajnjih korisnika. Prenos DVB-T signala se vri pomou zemaljskih predajnika koji se najee nalaze na istim lokacijama kao i dosadanji predajnici namijenjeni analognoj televiziji. U Evropi se vode rasprave da li koristiti MPEG-2 ili MPEG-4 kompresijski standard2. Sve drave koje kasnije kreu s uvoenjem digitalne televizije, kreu odmah sa DVB-T MPEG-4 (H.264) standardom, te tako prelaze jednu stepenicu i smanjuju trokove neizbjene zamjene tehnologije. Koritenjem H.264 kodeka (MPEG-4) propusnost bi se udvostruila, to bi omoguilo da u jednom multipleksu egzistira oko osam TV programa i dodatnih usluga, tj. sadraja. Veina zemalja Evrope sa razvijenijom infrastrukturom, nakon uvoenja DTT u SDTV formatu radi na uvoenju HDTV formata. U tu svrhu planira se korienje kombinacije HDTV/H.264/DVB-T2, te se razvija i mobilna TV, gdje dominira DVB-H, standard usvojen za zemlje EU. Za razliku od analogne televizije kod koje slabljenjem signala opada i kvalitet slike, kod digitalne televizije toga nema. Naime, kvalitet je jednako dobar s opadanjem jaine signala do take kada se vie ne zadovoljavaju minimalni uvjeti za prijem. Vano je spomenuti da analogna televizija za emitiranje jednog TV programa koristi jedan frekvencijski kanal, dok se kod DVBT odailjanja na jednom kanalu moe prenositi i do 10 programa ( ovakav ''paket'' programa se naziva DVB multipleks), pa se time ujedno tedi frekvencijski spektar kao ogranieni dravni resurs. Ovaj tehnoloki napredak uvodi i odreene neminovne promjene u nainu organiziranja produkcijsko prenosno - emisionog lanca, odnosa meu subjektima, pojave novih subjekata, ali i koncepta regulatornog okvira u sektoru komunikacija. Nadalje, period tranzicije, tj. istovremeni prenos i emitiranje (simulcast) i analognih i digitalnih TV signala veliko je finansijsko optereenje za radiodifuziju uope. Zbog toga se preporuuje ubrzan prelazak i oekuje usvajanje odgovarajueg pravnog i regulatornog okvira, kao i usvajanje povoljnih ekonomskih i tehnikih uvjeta. Posebnu panju je potrebno usmjeriti na lokalne i regionalne radiodifuzne sisteme. U tom smislu, pravnim i regulatorim okvirom treba jasno definirati prava i obaveze razliitih aktera u ovom procesu. Takoer, treba voditi rauna o obimu i strukturi potreba socijalno ugroenih grupa stanovnitva i osoba sa posebnim potrebama.

    2 (engl. Moving Picture Experts Group - MPEG) - Radna grupa strunjaka za standardizaciju digitalnih formata pokretne slike je radna grupa naunika, ISO/IEC standarda, koji se bave pronalaenjem, objavljivanjem i razvojem standarda za kompresiju i kodovanje video i audio signala. Radna grupa je nastala 1988. godine u Otavi, Kanada. Broji oko 350 stalnih lanova iz industrijskih, univerzitetskih i pronalazakih institucija. Zvanini naziv je ISO/IEC JTC1/SC29 WG1.

  • strana 10 od 64

    B. STANJE U BOSNI I HERCEGOVINI Prema Zakonu o komunikacijama Bosne i Hercegovine (Slubeni glasnik BiH, br. 31/03), Regulatorna agencija za komunikacije, u saradnji s Vijeem ministara, upravlja radiofrekventnim spektrom u skladu sa meunarodnim sporazumima. Agencija preduzima odgovarajue mjere u cilju osiguranja efikasne i nesmetane upotrebe radiofrekventnog spektra Bosne i Hercegovine. Agencija usvaja plan namjene radiofrekventnih opsega kojim se definiraju radiofrekvencije ili radiofrekventni opsezi namijenjeni za individualne radiokomunikacije i individualne grupe korisnika. Shodno odredbama Zakona o komunikacijama, dunosti Regulatorne agencije za komunikacije su:

    a) proglaavanje pravila u oblasti emitiranja i telekomunikacija i osiguranje njihovog potivanja; b) izdavanje dozvola emiterima i operaterima telekomunikacija u skladu s odredbama ovog zakona i praenje potivanja uvjeta izdatih dozvola; c) planiranje, upravljanje, namjena i dodjela frekvencijskog spektra, praenje njegovog koritenja, kao i odravanje i objavljivanje plana koritenja frekvencijskog spektra za cijelu teritoriju Bosne i Hercegovine.

    Regulatorna agencija za komunikacije je tokom 2008. godine prela na novi reim izdavanja dozvola u emitiranju, u namjeri da uskladi proceduru izdavanja dozvola u BiH sa pristupom koji se koristi u zemljama EU. Slijedei pretpostavku da konvergencija telekomunikacija, medija i sektora informacionih tehnologija zahtijeva jedinstveni regulatorni okvir kojim e biti obuhvaene sve transmisione mree i usluge, EU je u 2002. godini usvojila novi regulatorni okvir za mree i usluge elektronskih komunikacija3. Usvojivi tehnoloki neutralan pristup, novi regulatorni okvir predvia razliita ovlatenja/dozvole za razliite uloge u lancu vrijednosti s obzirom na to da svaki od njih igra razliitu ulogu i ima specifine obaveze: - Dozvola za mrene operatore, zaduene za izgradnju i odravanje infrastrukture. Takva dozvola regulira odnos izmeu vlasnika infrastrukture i pruaoca usluge i sadraja. - Dozvola za pruaoce usluge, zaduene za sklapanje paketa razliitih TV kanala i drugih usluga koje se pruaju pretplatnicima uz plaanje mjesene pretplate. Takva dozvola regulira s jedne strane odnos izmeu pruaoca usluge i pretplatnika, a s druge strane odnos izmeu pruaoca usluge i pruaoca sadraja (TV stanice koje se prenose putem mree). - Dozvola za pruaoce sadraja, podrazumijeva organiziranje i raspored TV programa koji se prenosi putem mree, i koji su odgovorni za sadraj, ali za razliku od analognih zemaljskih radiodifuznih stanica, ne i za dostavu sadraja gledaocima, s obzirom na to da se kanal emitira putem kabla, satelita, drugih telekomunikacionih mrea ili DTT mree.

    3 Ovaj se regulatorni okvir sastoji od etiri specifine Direktive: Direktiva 2002/21/EC Evropskog parlamenta i Vijea od 7. marta 2002. godine o Optem regulatornom okviru za elektronske komunikacijske mree i usluge (Okvirna direktiva), Direktiva 2002/20/EC Evropskog parlamenta i Vijea od 7. marta 2002. godine o ovlatenju elektronskih komunikacijskih mrea i usluga (Direktiva o ovlatenju), Direktiva 2002/19/EC Evropskog parlamenta i Vijea od 7. marta 2002. godine o pristupu i interkonekciji elektronskih komunikacijskih mrea i pripadajue opreme (Direktiva o pristupu), Direktiva 2002/22/EC Evropskog parlamenta i Vijea od 7. marta 2002. godine o univerzalnoj usluzi i pravima korisnika u vezi s elektronikim komunikacijskim mreama i uslugama (Direktiva o univerzalnoj usluzi).

  • strana 11 od 64

    S obzirom da je prethodna Dozvola za vrenje usluga kablovske distribucije RTV programa obuhvatala regulaciju kablovskih distributera i kablovskih TV stanica, odnosno prualaca RTV sadraja, Agencija je zapoela proces uspostavljanja odvojene regulacije za distributere RTV programa i pruaoce audiovizuelnih medijskih usluga (sadraja), a sve u cilju uvoenja ravnopravne konkurencije i poboljanja kvaliteta usluga na tritu komunikacija BiH. Novi regulatorni okvir obuhvata: Pravilo o nainu dodjele i uvjetima dozvole za audiovizuelne medijske usluge (AVM) je stupilo na snagu u martu 2008. godine, ime su se stekli uvjeti za zapoinjanje procesa izdavanja Dozvole za pruanje audiovizuelnih medijskih usluga. Radi se o dozvoli za koju se mogu prijaviti sva pravna lica sa sjeditem u BiH, a koja su, u skladu sa zakonom, registrirana za obavljanje radio i televizijskih djelatnosti. Dobijanjem ove dozvole stiu se prava pruanja audiovizuelnih medijskih usluga bez obzira na nain distribucije, izuzimajui zemaljsko emitiranje. Audiovizuelne usluge koje se pruaju moraju biti u skladu sa Kodeksom o emitiranju RTV programa, kao i ostalim pravilima i propisima Agencije koji se odnose na emitirani sadraj. Ova dozvola je tehnoloki neutralna jer se primjenjuje na sav RTV sadraj, bez obzira na nain prenosa signala. Pravilo o nainu dodjele i uvjetima dozvole za distribuciju RTV programa je stupilo na snagu u jesen 2008. godine i time su se stekli uvjeti za zapoinjanje procesa izdavanja Dozvole za distribuciju RTV programa. Ova regulacija je, takoer, tehnoloki neutralna jer e se opseg primjene Dozvole proiriti na sve pruaoce usluge prenosa programskih sadraja do krajnjih korisnika, bez obzira na vrstu distribucione mree. Pored kablovske distribucije, primjena Dozvole e, dakle, biti mogua i na druge tehnologije distribucije RTV programa: beinu, satelitsku/DTH, ali i eventualne budue oblike distribucije. Trenutno u Bosni i Hercegovini dozvole za emitiranje imaju tri lanice Javnog RTV sistema i 45 televizijskih stanica (privatne i javne). Do sada je izdato i 15 AVM dozvola. Pozitivni pravni propisi u Bosni i Hercegovini4 predstavljaju dobaru polaznu osnovu koju treba dodatno upotpuniti na nain da se dobije kvalitetan pravni okvir za uvoenje digitalne radiodifuzije u Bosni i Hercegovini.

    C. STANJE U EVROPI U oblasti reguliranja digitalnog emitiranja dobra praksa zemalja EU, kao i zemalja iz okruenja, prvenstveno se odnosi na tehniki, sadrajni i ekonomski aspekt, ali ne i pravni aspekt u uem smislu te rijei. Dokumenti koji se bave analizom stanja u pojedinim zemljama u najveem dijelu razrauju upravo navedena pitanja. Meutim, kada je u pitanju pravno reguliranje ove materije, praksa ide od uopenog regulatornog okvira u nekim zemljama (koji je potrebno naknadno doraivati) do detaljnijeg reguliranja s odreenim specifinostima (procedura izdavanja dozvola, datum gaenja analognih televizijskih predajnika) u drugim zemljama.

    4 Vie informacija u Prilogu: Relevantni zakoni i propisi

  • strana 12 od 64

    Evropska unija je usvojenim aktima dala osnovne smjernice za uvoenje digitalne televizije ukazujui na prednosti prelaska na digitalne radiodifuzne sisteme, pruajui informacije o procesu prelaska zemalja lanica i ubrzanju tranzicijskog procesa, uspostavljanju prioriteta u procesu prelaska i sl. Prema predmetu reguliranja, legislativa EU koja se dijelom odnosi i na digitalno emitiranje moe se podijeliti u tri grupe: - elektronske komunikacije 5 - audiovizuelne usluge 6 - konkurencijsko pravo7 Pitanja prenosa i samog sadraja posebno se reguliraju, ali pri tome treba imati u vidu vezu koja postoji izmeu njih posebno u pogledu garantiranja medijskog pluralizma, kulturne razliitosti i zatite potroaa. Kada je u pitanju regulacija televizijskog emitiranja, znaajno je spomenuti konvencije Vijea Evrope, koje su obavezujue za zemlje koje su ih ratificirale ili su im pristupile.8 Pristup Evropske unije reguliranju digitalne televizije doveo je do znaajnih promjena koje su uslijedile nakon usvajanja novog regulatornog okvira 2002. godine. Isti podrazumijeva odvojene dozvole za razliite subjekte: - Dozvola za mrene operatore, zaduene za izgradnju i odravanje infrastrukture. Takva dozvola regulira odnos izmeu vlasnika infrastrukture i prualaca usluge i sadraja. - Dozvola za pruaoce usluge, zaduene za sklapanje paketa razliitih sadraja (TV kanala) i drugih usluga koji se pruaju pretplatnicima uz plaanje mjesene pretplate. Takva dozvola regulira s jedne strane odnos izmeu prualaca usluge i pretplatnika, a s druge strane odnos izmeu prualaca usluge i prualaca sadraja (TV stanice koje se prenose putem mree). - Dozvola za pruaoce sadraja koji su urednici kanala, zadueni da organiziraju raspored TV programa koji se prenosi putem mree i koji su odgovorni

    5Regulatorni okvir za elektronske komunikacijske mree i usluge uspostavljen 2002. godine Direktiva 2002/21/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 7. marta 2002. o zajednikom regulatornom okviru za elektronske komunikacijske mree i usluge (Okvirna Direktiva) Direktiva 2002/19/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 7.marta 2002. o meusobnom povezivanju elektronskih komunikacijskih mrea i pripadajue opreme (Direktiva o pristupu) Direktiva 2002/20/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 7. marta 2002. o odobrenjima za elektronske komunikacijske mree i usluge (Direktiva o odobrenjima) Direktiva 2002/22/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 7. marta 2002. o univerzalnoj usluzi i pravima korisnika u vezi sa mreama i uslugama u elektronskim komunikacijama (Direktiva o univerzalnoj usluzi) Direktiva 2002/58/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 12. jula 2002. o obradi linih podataka i zatiti privatnosti u u sektoru elektronskih komunikacija (Direktiva o privatnosti i elektronskim komunikacijama) 6 Direktiva 89/552/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 3. oktobra 1989. o koordinaciji odreenih odredbi utvrenih zakonom, podzakonskim aktom ili upravnom radnjom u dravama lanicama u pogledu obavljanja djelatnosti televizijskog emitiranja, dopunjena i izmijenjena Direktivom 97/36/EZ, te Direktivom 2007/65/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 11. decembra 2007. 7Oblasti koje pokriva ovo pravo odnose se i na digitalno emitiranje a sa ciljem ouvanja i poticanja konkurencije u slobodnoj trinoj ekonomiji 8 Evropska konvencija o prekograninoj televiziji uz Protokol Evropska konvencija o ljudskim pravima i osnovnim slobodama

  • strana 13 od 64

    za sadraj, ali, za razliku od analognih zemaljskih emitera, ne i za dostavu sadraja gledaocima s obzirom na to da se kanal emitira putem kabla, satelita, ostalih telekomunikacijskih mrea ili DTT mree. Digitalna radiodifuzija predstavlja jednu od glavnih platformi pristupa Informacionom drutvu u skladu s Akcionim planom e-Evrope 2005. i novim Stratekim okvirom za Evropsko informaciono drutvo i audiovizuelnu politiku Evropske unije - i2010. Navedeni akcioni plan definira prelazak na digitalnu radiodifuziju, te upuuje na izradu smjernica i uvjeta za njegovu implementaciju. Naime, Evropska komisija je 2003. godine u svom Saoptenju COM(2003) 5412 prepoznala prednosti prelaska s analognih na digitalne radiodifuzne sisteme i dala osnovne smjernice dravama za sprovoenje tranzicionog procesa. Grupa za nadzor radio frekvencijskog spektra EU (RSPG)3 je iste godine objavila miljenje u vezi s uvoenjem digitalnih sistema i njihovim uticajem na koritenje spektra, te ukazala na prepreke pri ubrzanom procesu tranzicije. Grupa je inicirala odreeni broj sastanaka drava lanica EU, sa ciljem da se na osnovu prethodnih istraivanja provoenja procesa tranzicije u pojedinim dravama postigne odreeni stepen usklaenosti u vezi s pitanjem dinamike, rokova, regulative i usvojenih tehnikih rjeenja. Ubrzavanje procesa tranzicije i definiranje rokova na nivou EU imali su za cilj da doprinesu prevazilaenju trenutne neusklaenosti trita digitalne televizije. U maju 2005. godine Evropska komisija je objavila Saoptenje COM(2005) 2044 vezano za ubrzavanje tranziciijskog procesa. Informacija je praena radnim dokumentom SEC (2005) 661 koji sadri detaljnije informacije o procesu prelaska na digitalne radiodifuzne sisteme drava lanica. U septembru 2005. Evropska komisija je, takoer, objavila Saoptenje COM(2005) 4615 u cilju uspostavljanja prioriteta u procesu prelaska na digitalne radiodifuzne sisteme, a u kontekstu Regionalne konferencije o radiokomunikacijama, odrane 2006. godine u enevi. U cilju postizanja zajednikih pristupa za upotrebu spektra koji e biti osloboen nakon prelaska na digitalne radiodifuzne sisteme, Evropska komisija je objavila Saoptenje COM(2007) 7006 kojim se daju smjernice za to efikasnije koritenje spektra koji e omoguiti digitalna dividenda. Evropska komisija je u cilju usklaivanja razliitih stavova i nivoa progresa u dravama lanicama EU, kao i zbog prednosti usaglaenog procesa tranzicije, predloila definiranje zajednikog pristupa u vezi s pitanjem vremenskih rokova za potpuni prelazak na digitalne radiodifuzne sisteme, te se oekuje da e poetak 2012. biti krajnji rok za povlaenje svih analognih TV stanica.

    D. AUTORSKA PRAVA Jedan od bitnih elemenata trita komunikacija su svakako autorska prava, te i u digitalnoj zemaljskoj radiodifuziji treba obratiti panju na potivanje vaeih zakonskih i podzakonskih odredbi u Bosni i Hercegovini iz ove oblasti. Svi subjekti u ijoj je to nadlenosti duni su osigurati potpunu primjenu zakona kojima se ureuje zatita autorskih i srodnih prava i intelektualnog vlasnitva, i u tome se pridravati najviih meunarodnih standarda.

  • strana 14 od 64

    E. POTREBE ZA USVAJANJEM NOVIH PROPISA I PRAVILA U principu, proizvodnja, prenos i emitiranje digitalnih radiodifuznih signala posmatraju se sa pravnog aspekta za sljedee kategorije: proizvoai programskih sadraja (audio-vizuelnih medijskih sadraja), multipleks operatori i operatori mrea. U veini drava Evropske unije regulativom je odvojeno licenciranje proizvoaa programskog sadraja od multipleks operatora i operatora mree. Proizvoau programskog sadraja treba ostaviti mogunost odabira mree i operatora kada se za to stvore uvjeti. Praksa je pokazala da se interakcijom proizvoaa programskih sadraja, multipleks operatora i operatora mrea odravaju dinamika na tritu, konkurencija i kvalitet usluga. U skladu sa Zakonom o Javnom RTV sistemu Bosne i Hercegovine (Slubeni glasnik BiH, br.78/05), a posebno lanovima 1, 3, 5, 9, 11, 12, 17, 19, 26, i 27, neophodno je obezbijediti univerzalnu uslugu prijema TV signala lanicama Javnog RTV sistema Bosne i Hercegovine u digitalnoj radiodifuziji. U izradi regulatornog okvira za digitalnu radiodifuziju treba posebno posvetiti panju izradi i potivanju propisa koja ureuju pitanja medijske koncentracije i mehanizama kontrole, pristupa mreama na nezavisnu produkciju i osiguranje medijskog pluralizma, te se i u tome pridravati najviih meunarodnih standarda i najbolje prakse. U smislu zatite trita i potroaa u Bosni i Hercegovini, potrebno je prije poetka tranzicijske faze izraditi odluku o minimalnim tehnikim uvjetima i karakteristikama opreme koja e se koristiti u digitalnoj zemaljskoj radiodifuziji. Regulatorni okvir za digitalno emitiranje treba da stimulira razvoj sektora komunikacija, da jasno razdvaja djelatnost proizvodnje sadraja od njegovog prenosa i distribucije, zatiti postojee korisnike dozvole u tranzicijskom periodu, te promovira brzi prelazak s analognog na digitalno emitiranje. Takoer, potrebno je predvidjeti izdavanje posebnih dozvola za druge usluge koje e se moi pruati u digitalnom zemaljskom sistemu radiodifuzije imajui u vidu nove tehnike mogunosti, pri emu treba voditi rauna o zatiti krajnjih korisnika. Nadlene institucije e usvojiti jasno definiran akcioni plan prije poetka tranzicijskog perioda kako bi se na vrijeme provele potrebne procedure. Isti treba predvidjeti svaku fazu provoenja Strategije, prije svega usvajanje potrebnog pravnog i regulatornog okvira, odreivanje vremenskih okvira, kao i plan subvencioniranja i iskoritenja digitalne dividende.

    F. IMPLEMENTACIJA Imajui u vidu navedeno, kljuni subjekti za realizaciju Strategije su: - Parlament i Vijee ministara Bosne i Hercegovine, su odgovorni za blagovremeno usvajanje adekvatnog pravnog okvira i finansiranje ili subvencioniranje dijelova procesa. Posebno vano je usvajanje krajnjeg roka za gaenje analogne zemaljske radiodifuzije.

  • strana 15 od 64

    - Regulatorna agencija za komunikacije je zaduena za pravovremeno donoenje adekvatnog regulatornog okvira, izdavanje dozvola i ostalih poslova iz svoje nadlenosti vezanih za proces prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju. - Ostale nadlene institucije su zaduene za ispunjavanje obaveza iz Politike sektora emitiranja i ove Strategije, te u skladu sa svojim resornim obavezama za koordiniranje mjerama Politike i za maksimalno pruanje podrke procesu prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju. - Emiteri (komercijalni i javni) su vrlo bitni subjekti ovog procesa i svojom dinamikom ukljuivanja odreuju njegov uspjeh. Emiteri e morati zapoeti proces prilagoavanja i imati snanu ulogu u promociji procesa jer su sa jedne strane ponuai novih i kvalitetnijih usluga, a sa druge strane znaajan korisnik novih digitalnih sistema distribucije. Poboljanje njihove ponude postojeih i novih sadraja i usluga dominantno e uticati na povjerenje i podrku procesu. - Ostali znaajni subjekti, koji svojim aktivnim ueem mogu znaajno uticati na dinamiku i rezultate implementacije Strategije i procesa prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju, su obrazovne ustanove, udruenja potroaa i udruenja emitera, ponuai prijemnike opreme (STB i IDTV), te, naravno, krajnji korisnici. - Obaveze iz Politike sektora emitiranja (Slubeni glasnik BiH, br.18/07 od 13.03.2007. godine) Vijea ministara BiH, Vlade Federacije BiH i Vlade Republike Srpske izmeu ostalog navode: - obezbijediti javnim RTV servisima finansijske i tehnike uslove za uvoenje digitalnih tehnologija; garantirati zatitu i promociju medijskog pluralizma; pripremanje javnosti za digitalno emitiranje, a to podrazumijeva uspostavljanje odgovarajueg informiranja i obuke pri koritenju digitalne opreme i novih usluga, u saradnji sa javnim RTV servisima; garantiraju razvoj javnih RTV servisa kao esencijalnog faktora povezanosti demokratskih drutava, ime se omoguava univerzalni pristup svakog pojedinca programima javnih RTV servisa, usvajanje Strategije digitalnog emitiranja; Strategijom se mora definisati brz prelazak sa analognog na digitalno emitiranje iz razloga visoke cijene simultanog emitiranja; Strategija takoe treba da zatiti interese javnosti kao i privatnih i nekomercijalnih RTV stanica; s obzirom na znaaj radiodifuzije za demokratske, drutvene i kulturne potrebe svakog drutva, drava mora imati poseban interes i obezbijediti zajedno sa entitetima dodatna sredstva za razvoj prenosne mree kako bi graani koji plaaju RTV taksu mogli da primaju RTV signale; izrade Projekt digitalizacije sa jasno definiranim fazama uspostavljanja infrastrukture u predvienim vremenskim intervalima; da podstakne osnivae, entitetske vlade i direkcije za privatizaciju da saine programe i utvrde modele privatizacije javnih RTV stanica koje se finansiraju iz javnih fondova; s obzirom na znaaj javnih RTV servisa obavezuje se Vijee ministara, Vlada Federacije i Vlada Republike Srpske da kod predstojee privatizacije telekom operatora obezbijede da budui vlasnici ispune obaveze naplate RTV takse kao to je definisano Zakonom o Javnom RTV sistemu BiH.

  • strana 16 od 64

    V. PROGRAMSKI SADRAJ U DIGITALNOM EMITIRANJU S aspekta programskog sadraja, cilj Strategije je stvaranje regulatornih i tehnolokih okvira koji e omoguiti nesmetanu implementaciju raznih tehnolokih formata programskog sadraja. Pri stvaranju takvih okvira treba polaziti od pretpostavke da je u toku proces konvergencije servisa i mrea koji vodi viestrukim nainima isporuke sadraja, ukljuujui i one koje nisu predmet ove Strategije. Takoer, treba imati u vidu stvaranje regulatornih i tehnolokih okvira radi efikasnog ostvarivanja i zatite autorskih i srodnih prava uz koritenje prednosti koje digitalna tehnologija prua u ovoj oblasti - te svakako iskoristiti stvaranje regulatornih i tehnolokih okvira koji e u odreenom obimu omoguiti praenje programskog sadraja i osobama sa posebnim potrebama.

    A. DEFINICIJE PROGRAMSKOG SADRAJA Termin programski sadraj oznaava audiovizuelni sadraj razliitih formata veliine slike, kao i sve druge forme multimedijalnog sadraja koje se mogu prenositi i prezentirati u buduem digitalnom okruenju (zvuk, pokretna slika, statina slika, tekst, interaktivnost i dr.). Programski sadraj se, u smislu naina distribucije, moe podijeliti na linearne i nelinearne audiovizuelne servise. Termin servis oznaava sveukupan nain isporuke odreenog programskog sadraja krajnjem korisniku koji ukljuuje i nain dostupnosti takvog sadraja (free-to-air, pay-tv, itd.). Proizvoa programskog sadraja (prualac / provajder) sastavlja i/ili kreira odreene programske sadraje s ciljem prezentiranja krajnjem korisniku, odnosno gledaocu. to se tie tematskog variranja ponuenih radiodifuznih sadraja, sutina konteksta, odnosno tematike, kao i novinarske forme itd., ostaje veoma bliska analognoj televiziji, kao uostalom i veini klasinih masovnih medija. U odnosu na nain na koji proizvoa sadraja sastavlja sadraj radi prezentiranja krajnjem korisniku, moe se napraviti podjela na: proizvoae cjelokupnih programa (koji obuhvataju informativne, obrazovne, kulturne, sportske, zabavne i dr. sadraje), proizvoae specijaliziranih sadraja koji emitiraju preteno sadraj iste teme (informativne, obrazovne, kluturne, sportske, zabavne i dr.), te proizvoae koji se bave reklamiranjem i prodajom roba i usluga.

    B. KONVERGENCIJA Termin konvergencija u sektoru komunikacija oznaava ujedinjavanje servisa, sistema i mrea u oblasti radiodifuzije, telekomunikacija i raunarske industrije. Oigledno je da su internet servisi, sistemi i mree postigli visok nivo konvergencije. Meutim, to ne znai da e sve to je povezano sa multimedijom konvergirati u jednu industriju, ili koncept jednog servisa ili samo jedne mree. Mnogo je vjerovatnije da e doi do odreenog stepena kooperacije izmeu RTV difuzije, telekomunikacija i raunarske industrije, to e dovesti do irokog raspona servisa i ureaja na kojima se prezentira sadraj (terminala). Ono to davalac servisa i mrea gleda kao konvergenciju, korisnik moe posmatrati kao divergenciju usluga i ureaja.

  • strana 17 od 64

    Digitalni radiodifuzni sistemi, kao to je porodica DVB sistema, su dizajnirani kao servisi iz jedne prema vie taaka tipa jednosmjerne komunikacije. Njihove karakteristike variraju. DVB-S (satelitska distribucija) i DVB-C (kablovska distribucija) imaju relativno visok kapacitet od 30 Mb/s, ali im je prijemnik fiksan. DVB-T ima opseg u rasponu od 0.02, 1.2 i 5-24 Mb/s i moe da se prima pomou fiksnog, stolnog ili mobilnog prijemnika. Radio i televizijski sadraj je kodiran u MPEG formatu, ali se isto tako moe prenositi preko internet protokola (IP) ili ubaen u MPEG transportni niz. IP je nezavisan od prezentacijskog i transportnog nivoa, te se moe koristiti preko bilo koje mree, ukljuujui i radiodifuzne mree, a bez konverzije protokola. Stoga IP protokol olakava konvergenciju izmeu telekomunikacijskih i radiodifuznih mrea. Budui interaktivni servis multimedije bi, najvjerovatnije, sadravao sljedee komponente:

    prenos ka korisnicima koritenjem digitalne radiodifuzne mree; prijemnike sa memorijom i funkcijama koji e obezbijediti interaktivnost i

    pristup TV programima u vremenu koje vie odgovara korisniku; prenos od korisnika koritenjem telekomunikacijskih mrea.

    Pretpostavka je da e glavni servis u budunosti biti klasina radiodifuzija, sa dodatnim servisima koji obezbjeuju vie informacija. Pravci u kojima se otvaraju novi tehnoloki formati za prezentiranje audiovizuelnog i multimedijalnog sadraja mogu se podijeliti i u sljedee kategorije:

    Pay-TV Mobilna TV Televizija visoke rezolucije (HDTV) Interaktivna televizija

    Imajui u vidu da se konvergencijom mrea i usluga prua mogunost razdvajanja proizvodnje programskih sadraja od njihovog prenosa i distribucije, te se time omoguava proizvoaima programskih sadraja koncentriranje samo na proizvodnju programskih sadraja, to jeste njihova osnovna djelatnost, u okviru regulative treba precizirati zasebne kategorije subjekata, odnosno jasno razdvojiti djelatnost proizvodnje sadraja od njegovog prenosa i distribucije. Stvaranje regulatornih i tehnolokih okvira mora uzeti u obzir proces konvergencije, kao i potencijalne posljedice na oblast koju regulira ova Strategija.

    C. KVALITET SLIKE Visok kvalitet slike, tj. standard visoke razluivosti televizije, podrazumijeva prikaz slike u veoj rezoluciji od sadanjih i format prikaza 16:9. Na primjer, na nekadanjim obinim televizorima rezolucija je bila 768x576. Meutim, kada je u pitanju digitalno emitiranje, za kvalitetan prikaz potrebno je imati i ekran koji podrava HD rezoluciju. Vrhunska rezolucija HD sada iznosi 1920x1080, mada su donedavno strunjaci i rezoluciju 1280x720 proglaavali zadovoljavajuom za digitalni prijem. U zadnje vrijeme svi TV aparati HD Ready (to je jeftinija varijanta od HD) ve imaju 1366 x 768. Prema sadanjoj gruboj procjeni, oko 10 posto populacije ima TV prijemnike 16:9 formata sa rezolucijom preko 1200.

  • strana 18 od 64

    Proizvoai TV prijemnika sa ravnim ekranom snano podravaju uvoenje HDTV. Proizvoai indirektno utiu na televizijske stanice da proizvode sadraj na HDTV standardu, ali isto tako i na krajnje korisnike da se odluuju na kupovinu ovih prijemnika. Programski sadraji HDTV kvaliteta zahtijevaju prenosni kapacitet koji je priblino etiri puta vei nego pri prenosu programa standardne kvalitete digitalnog emitiranja (SD). Zbog toga su razvijeni standardi koji omoguuju smanjivanje potrebnog prenosnog kapaciteta, a istovremeno ne dovode do smanjenja kvalitete, tako da se programi mogu efikasno prenositi preko mree za zemaljsko digitalno emitiranje. Nakon potpunog prelaska na digitalnu zemaljsku radiodifuziju potrebno je predvidjeti prostor za emitiranje sadraja u rezoluciji visoke kvalitete (HDTV).

    D. DODATNI SADRAJI Slijedi pregled odreenih usluga dodatnog sadraja koji mogu biti dostupni uvoenjem digitalne televizije.

    1. Poboljani teletekst Rije je o poboljanoj verziji teleteksta sa sadrajem i kvalitetom usporedivom s internet stranicama.

    2. Interaktivni multimediji Moda najzanimljivija usluga omoguena digitalizacijom je interaktivni multimedij. Ukoliko je gledaocu omogueno na neki nain da komunicira sa sadrajem koji je ponuen, dobit emo interaktivnu TV, tj. interaktivni multimedij. Za tako neto potrebna je dvosmjerna komunikacija koja se postie povratnim kanalom izmeu STB i sadraja. Povratni kanal moe npr. biti obina 56 kbps modemska veza ili irokopojasna poput ADSL. Prema podacima RAK-a za 2006. godinu, 10% graana koristi irokopojasne mree. Meutim, ve na poetku 2008. godine broj ovakvih korisnika iznosi 20%. U Strategiji nije predvieno definiranje opsega koji bi se koristili za povratni kanal za potrebe interaktivnosti. Potrebno je proizvoaima programskog sadraja regulirati naine za povratni kanal putem drugih infrastruktura (telekomunikacione, kablovske i dr.) kao i uvjete njihovog koritenja za potrebe interaktivnosti.

    3. Interaktivne usluge Mogua upotreba interaktivne DTV moe biti: glasanje, kupovina, klaenje, bankarstvo, igre, kvizovi, odnosno itanje i slanje elektronske pote, e-uprave i slino. S obzirom da ove vrste interaktivnih usluga nisu direktno povezane sa programskim sadrajem, potrebno ih je definirati posebnom regulativom koja bi se odnosila na oblast davalaca interaktivnih usluga.

    4. Prevodi (titlovi) Za razliku od analogne slike, DTT omoguava da prevod bude dodatna aplikacija koja se prikazuje istovremeno sa slikom, ali nije dio nje same (slian princip kao na filmovima na DVD-u).

  • strana 19 od 64

    E. ELEKTRONSKI PROGRAMSKI VODI Elektronski programski vodi (EPG Electronic Programming Guide) nam omoguava pretraivanje itavog televizijskog sadraja koji smo u stanju primiti, slino kao na internet portalima. Digitalna radiodifuzija koja podrazumijeva vei broj programa i dodatnih servisa postaje sve kompleksnija usluga za pristup i koritenje od strane krajnjeg korisnika. Iz tog razloga, EPG postaje jako vano sredstvo koje omoguava krajnjem korisniku da jednostavno i lako pretrauje i pristupa velikom broju programa i usluga. Poto se EPG namee kao jedini nain za lak i kontroliran pristup servisima digitalnih distribucionih sistema, on postaje osnovni alat na koji e se gledaoci oslanjati prilikom navigacije kroz razne ponude kanala. Nain dizajniranja EPG-a i nain prezentacije informacija krajnjem korisniku znaajano e uticati na gledaoca koji e kanal odabrati. Potrebno je predvidjeti odreene mjere kojima e se osigurati pluralizam i dostupnost raznolikog sadraja do krajnjeg korisnika kroz sistem EPG, te stvoriti obavezu operatorima multipleksa i provajderima sadraja da obezbijede mogunost za sve korisnike digitalnih servisa da pristupe EPG-u.

    F. OSOBE SA POSEBNIM POTREBAMA Prednosti koje se dobijaju uvoenjem digitalizacije, kao i pojava novih servisa u podruju sadraja, trebale bi u odreenoj mjeri biti dostupne i osobama sa posebnim potrebama. Evropska komisija je u novembru 2007. prezentirala inicijativu e-Ukljuivanje (e-Inclusion) koja se bavi problemom pristupa IKT tehnologiji osoba sa posebnim potrebama. Isto tako, formirana je i specijalna radna grupa ISO/IEC koja se bavi problemima pristupa (ISO/IEC JTC 1 Special Working Group on Accessibility). Uzimajui to u obzir, kao i vaan socijalni elemenat ovoga problema, potrebno je regulirati da odreeni provajderi programskog sadraja na dravnom i regionalnom nivou budu obavezni odreeni dio programskog sadraja podrati servisima koji e omoguiti praenje i osobama sa posebnim potrebama. Potencijalni servisi koji osobama sa posebnim potrebama mogu omoguiti praenje programskog sadraja u digitalnom okruenju su:

    Zvuni opisi Titlovi Titlovi koji se mogu odvojeno dodavati na sliku Dodatni video (za znakovni jezik) Govorni titlovi

    U skladu sa drutveno-ekonomskim i tehnolokim uvjetima, potrebno je definirati obavezne servise koji omoguuju praenje programskog sadraja osobama sa posebnim potrebama.

  • strana 20 od 64

    VI. TEHNIKI ASPEKTI UVOENJA DTT U BIH

    A. TRENDOVI I RESURSI

    1. Trend u daljem razvoju Sve ee korisnici Dozvole za emitiranje TV programa sklapaju ugovore s operatorima, pruaocima javnih telekomunikacijskih usluga (Internet servis provajderima i mrenim operatorima) kao distributerima njihovog programa. Ovaj trend se pojavio prije nekoliko godina i sve je prisutniji na tritu. Na slici 1. prikazan je navedeni trend u daljem razvoju lanca emitiranja programa.

    Slika 1. Prikaz trenda u razvoju trita u analognom emitiranju

    Ovaj trend je razumljiv, a nastaje kao rezultat sljedeih faktora:

    1. poveanja zona servisa RTV stanice stanica ima potrebu za prenosom programa do udaljenih emisionih lokacija;

    2. liberalizacijom sektora telekomunikacija i stvaranjem novih operatora - koji iznajmljuju kapacitete svoje mree po znaajno povoljnijim uvjetima;

    3. potrebama za poveanjem efikasnosti rada stanice i optimilizacije ljudskih i tehnikih potencijala.

    U ovakvim sluajevima, stanica vrlo esto posjeduje samo Dozvolu za zemaljsko emitiranje radiotelevizijskog programa, dok se problematika dobivanja dozvola i odravanje i rad prenosnih sistema do emisionih lokacije delegira drugim uesnicima na tritu. Napominjemo da i pojedine stanice posjeduju vlastiti prenosni sistem, meutim, takav sistem nema znaajnu ulogu na tritu s obzirom da se gradi iskljuivo za vlastite potrebe i uglavnom je, bez obzira na njegovu veliinu i tehnologiju, u segmentu distribucije.

    Stanica n

    1. Proizvodnja sadraja 3. Prenos (NSP) 4. Emitiranje 2. Distribucija

    Stanica 2

    Stanica 1

    X

    X X

    X

  • strana 21 od 64

    2. Lanac vrijednosti DTT

    Na strani proizvodnje sadraja, pored ve tradicionalno prisutnih stanica kao proizvoaa sadraja (uglavnom programa), pojavljuju se i pruaoci drugih usluga, tj. aplikacija. Na slici 2. uoavaju se dalja segmentacija i uvoenje novih uesnika u lanac emitiranja programa. Takoer, na strani emitiranja pojavljuje se novi tehnoloki segment, a to je formiranje konanog sadraja koji e se emitirati po jednoj frekvenciji (multipleksiranje). Ovaj vaan tehnoloki segment rjeava se DTT multiplekserom putem kojeg se vri pakovanje odreenog broja programa koji se emitiraju i njihova priprema za digitalno emitiranje. Pitanja prava i obaveza korisnika dozvole DTT multipleksa su bitna kategorija regulacije trita emitiranja u svakoj dravi.

    Stanica n

    1. Proizvodnja sadraja i aplikacija (CASP)

    3. Prijenos (NSP)

    5. Emitovanje Prijem 2. Distribucija

    Stanica 1

    DTT MUX

    DTT MUX

    DTT MUX

    4. Formiranje sadraja (DTTMUX

    operater)

    Aplikacija 1

    Aplikacija n

    X

    X X

    X

    X

    X X

    X

    Slika 2. generalna shema lanca (budueg trita) DTT Generalno, funkcioniranje ovakvog trita moe se opisati na sljedei nain: - Proizvoai sadraja i aplikacija (ovdje e se koristiti izraz Content and Aplication Service Provider - CASP) obezbjeuju sadraj i aplikacije. Ovaj sadraj se doprema (distribuira) do taaka interkonekcije sa davateljima javnih telekomunikacijskih usluga (Netvork servis provider - NSP), gdje se ovakav sadraj koncentrira i pakuje sa sadrajima drugih CASP-ova. - NSP obezbjeuje prenos programa (sadraja) do DTT multipleks operatera gdje se izdvaja sadraj iz prenosne mree, te putem svog DTT multipelksa prosljeuje na emisione lokacije. Radi pojanjenja, jedan NSP moe u svojoj mrei prenositi vei broj razliitih TV programa, a DTT MUX operator izdvaja samo one TV programe koji imaju dozvolu za emitiranje u mrei ovog DTT MUX operatora. Oigledno da e se sa poetkom uvoenja DTT u BiH morati izvriti revizija prava i obaveza svih uesnika na ovako prikazanom tritu.

  • strana 22 od 64

    B. ANALIZA POTREBNIH RF RESURSA ZA INICIJALNO UVOENJE DTT Nakon sagledavanja moguih segmenata budueg trita i prepoznavanja uesnika na takvom tritu treba analizirati potrebne radiofrekventne resurse za njihov nesmetan rad. Cilj ovog dijela je obrazloiti: 1 izbor TV kanala za inicijalno digitalno zemaljsko emitiranje, 2 izbor emisionih lokacija za inicijalno emitiranje, i 3 utvrivanje potrebnih prenosnih kapaciteta za programsko napajanje ovih sistema. Predoena analiza usmjerena je na problematiku inicijalnog uvoenja digitalne zemaljske radiodifuzije i podrazumijeva postizanje to veeg pokrivanja u navedenom periodu.

    1. Struktura DTT plana Radiofrekventni spektar (RF) je ogranien resurs svake drave. U organizaciji ITU (Meunarodne unije za telekomunikacije), sporazumom iz tokholma 1961. godine, predvien je opseg za analognu radiodifuziju, te je 2006. godine u enevi usvojen regionalni sporazum (GE-06) koji predvia uvoenje digitalne i potpuno gaenje analogne televizije u Evropi, Africi i dijelu Azije. GE-06 je odredio 17. juni 2015. kao kraj prelaznog perioda. Delegacija Bosne i Hercegovine je na spomenutoj regionalnoj radiokomunikacijskoj konferenciji (RRC-06) dogovorila, po miljenju strunjaka za radiodifuziju, odlian plan frekvencija za digitalnu zemaljsku radiodifuziju. Dana 20. 6. 2007. godine, na 14. sjednici Vijea ministara BiH, razmatran je i usvojen Izvjetaj o ueu Bosne i Hercegovine na Regionalnoj radiokonferenciji RRC 06 eneva i Zavrni dokument sa Konferencije Regionalni sporazum planiranje digitalnog zemaljskog broadcast servisa u Regionu 1 u frekvencijskim opsezima 174-230 MHz i 470-862 MHz - te je Predsjednitvo BiH, 20. avgusta 2007. godine, donijelo Odluku o usvajanju istih

    dokumenata u skladu sa Zakonom o postupanju zakljuivanja i izvravanja meunarodnih ugovora (Slubeni glasnik BiH, br. 29/00). Na slici 3. je prikazana geografska struktura DTT plana u BiH. U skladu sa principima planiranja, a na osnovu tehnikih ogranienja planiranja digitalnih mrea i propagacionih uvjeta, bh. plan sadri 9 allotmenta (allotment teritorija u kojoj funkcionira jedna SFN mrea). Svakom allotmentu je dodijeljena 1 VHF i 7 UHF frekvencija (u tabeli 1. umjesto frekvencija dati su brojevi kanala)9.

    9 Vrlo esto se u tehnikoj literaturi frekvencija navedena u tabeli zamjenjuje izrazima DTT multipleks ili SFN mrea (Single Frequency Network). Naime, ovi sinonimi su mogui s obzirom da jedan DTT multipleks napaja jednu SFN mreu, a koja radi na jednoj od frekvencija datih u prethodnoj tabeli.

  • strana 23 od 64

    Slika 3. Struktura DTT plana BiH (allotmenti)

    U tabeli 1. Allotment-i su imenovani prema glavnom referentnom objektu.

    Ovo dalje znai da u svakom allotment-u postoji osam SFN mrea na kojima se moe emitirati od pet do deset TV kanala standardne kvalitete slike (dakle 40 80 TV kanala ukupno). Od izbora naina kompresije (H.264 MPEG-4) i izbora DVB-T sistema (naredna tabela) zavisi broj TV kanala koji se mogu emitirati u jednom allotmentu. U sluajevima kada se eli to prije obezbijediti to vee inicijalno pokrivanje, uobiajeno je koristiti DVB-T C2 standard iji je kapacitet cca 20Mb/s (vidi tabelu 2.). U sljedeoj tabeli dat je pregled tehnikih karakteristika DVB-T standarda:

    Tabela 2. - DVB-T varijante sistema i vrijednosti neto protok u (Mbit/s)10 Oznaka

    varijante sistema

    Tip modulacije Kodni omjer Neto protok u (Mbit/s)

    za razliite vrijednosti zatitnog intervala (guard intervals (GI))

    GI= 1/4 GI=1/8 GI=1/16 GI=1/32

    8 Mhz variants

    A1 QPSK 1/2 4.98 5.53 5.85 6.03

    A2 QPSK 2/3 6.64 7.37 7.81 8.04

    A3 QPSK 3/4 7.46 8.29 8.78 9.05

    A5 QPSK 5/6 8.29 9.22 9.76 10.05

    A7 QPSK 7/8 8.71 9.68 10.25 10.56

    B1 16-QAM 1/2 9.95 11.06 11.71 12.06

    B2 16-QAM 2/3 13.27 14.75 15.61 16.09

    B3 16-QAM 3/4 14.93 16.59 17.56 18.10

    B5 16-QAM 5/6 16.59 18.43 19.52 20.11

    B7 16-QAM 7/8 17.42 19.35 20.49 21.11

    C1 64-QAM 1/2 14.93 16.59 17.56 18.10

    C2 64-QAM 2/3 19.91 22.12 23.42 24.13

    C3 64-QAM 3/4 22.39 24.88 26.35 27.14

    C5 64-QAM 5/6 24.88 27.65 29.27 30.16

    C7 64-QAM 7/8 26.13 29.03 30.74 31.67

    Pretpostavljanjem standarda DVB-T C2 i GI= utvrdili smo i konaan kapacitet jednog DTT multipleksa (DTTMUX) koji je 19.91Mb/s odnosno kapacitet jedne SFN mree. Polazei od ove pretpostavke, a s ciljem omoguavanja to veeg broja TV

    10 GI (guard interval) - zatitni interval QAM Quadrature amplitude modulation - kvadraturna amplitudna modulacija QPSK Quadrature phase-shift keying - etverofazna digitalna fazna modulacija

  • strana 24 od 64

    kanala u jednom DTTMUX-u, potrebno je izvriti adekvatan izbor kompresije TV signala kako bi se to vie TV kanala moglo smjestiti u jedan DTTMUX. Kako je za jedan program standardne kvalitete slike potrebno oko 2-2.5 Mbit/s, ako se koristi MPEG-4 kompresija, kroz jedan DTTMUX-a je mogue prenijeti 8 do 10 TV kanala standardne kvalitete slike (SD), zavisnosti od ostalih sadraja (audio, TTX, EPG, MHP, dodatni servisi). Vano je napomenuti da je MPEG-4 kompatibilan sa novim standardom DVB-T2 koji je usvojen nedavno, a omoguava poveanje kapaciteta DTTMUX-a za nekih 30% (dva - tri dodatna TV kanala standardne kvalitete slike).

    2. Izbor inicijalnih digitalnih kanala

    Poetak digitalnog emitiranja odvija se u frekvencijskom prostoru u kojem ve radi analogna zemaljska radiodifuzija. Regionalna radiokomunikacijska konferencija RRC06 bavila se pitanjima budueg emitiranja. Ista konferencija nije mogla da nae rjeenje kako e se izvriti prelazak s analogne na potpunu digitalnu zemaljsku radiodifuziju, te je ostavila administracijama drava potpisnica da one to urade u skladu sa stanjem trita u svakoj zemlji pojedinano. Izbor i broj kanala za inicijalno uvoenje utvrivale su administracije na nivou podregiona. BiH je sa Hrvatskom, Srbijom, Crnom Gorom, Maarskom, Slovenijom i Austrijom dogovorila da se inicijalno uvoenje vri na po dva kanala u svakom allotmentu. Izbor kanala je trebao da bude takav da uzrokuje minimalne promjene u dosadanjem koritenju postojeih analognih TV stanica. Koritenje svakog pojedinanog kanala e se posebno usaglaavati na meunarodnim koordinacionim sastancima. Izmjetanje postojeih korisnika sa jedne frekvencije na drugu predstavlja ve samo po sebi obiman i sloen posao. S tim u vezi, RAK e u narednom periodu izvriti detaljnu analizu opravdanosti odravanja novih javnih poziva za dodjelu TV frekvencija i uspostaviti stroije kriterije pod kojima e dozvoljavati izmjene tehnikih aneksa za analognu zemaljsku radiodifuziju TV kanala.

    3. Izbor inicijalnih emisionih lokacija Kako je ranije napomenuto, izrada digitalnog frekventnog plana bila je uvjetovana:

    - propagaciono - tehnikim ogranienjima DTT sistema i - postojanjem referentnih objekata emisionih lokacija u BiH.

    Na sljedeoj slici prikazani su plan i prijedlog zamjenskih lokacija (crvene strelice) u Bosni i Hercegovini za uvoenje digitalne zemaljske radiodifuzije. Razlog za ovaj izbor zamjenskih lokacija je nepostojanje emisione infrastrukture na svim lokacijama na osnovu kojih je pravljen plan.

  • strana 25 od 64

    Slike 4. i 5. - Referentne i zamjenske lokacije za inicijalno emitiranje DTT programa.

    4. - Izbor ovih lokacija je vren u skladu sa prethodno navedenim zakljucima. 5. - Prikaz pokrivanja sa zamjenskih lokacija i procjena pokrivenosti broja stanovnika.

    Tabela 3. Analiza prijema TV signala Prijem sa sobnom antenom Prijem sa krovnom antenom

    Pokrivena povrina 21.474 km2 Pokrivena povrina 41.943 km2 Pokrivena populacija 36.91% Pokrivena populacija 78.27%

    Da bi se osiguralo pokrivanje veeg procenta stanovnitva BiH treba provesti dalje aktivnosti na izboru dopunskih lokacija u svakom allotmentu.

  • strana 26 od 64

    VII. DRUTVENO-EKONOMSKI ASPEKTI UVOENJA DTT Ekonomsko pitanje uvoenja digitalno zemaljske radiodifuzije (dalje DTT) podrazumijeva analizu trita elektronskih medija u Bosni i Hercegovini i analizu uvoenja DTT-a u drugim zemljama. Detaljni trokovi i kalkulacija cijena prelaska na digitalnu radiodifuziju nisu prikazani s obzirom na stalne promjene cijena na ovom tritu. Isto vai i za trokove paralelnog emitiranja digitalne i analogne zemaljske radiodifuzije (simulkast), pri emu je jasno da ovaj tranzicijski period mora biti to krai. Drutveno-ekonomska analiza tei sagledavanju prednosti i nedostataka uvoenja DTT-a za sve interesne skupine kako je prikazano u tabeli 4. Tabela 4: Prednosti uvoenja DTT za pojedine interesne skupine

    Uesnik Ulaganje Korist Proizvoai

    audiovizuelnog medijskog sadraja

    - nova studijska oprema - nove produkcijske metode

    - nii trokovi transmisije - vei prihodi od oglaavanja - novi prihodi

    Mreni / multipleks operatori

    - nova oprema za prenos - novi sistem antena - dijelom nove veze

    - manja potronja energije - racionalizacija opreme - jeftinije nadgledanje

    programa

    Korisnici / gledaoci - nova oprema za prijem - dijelom novi sistemi antena

    - bolja slika, zvuk i dodatne usluge

    - multikanalno okruenje

    Proizvoai opreme

    - usvajanje novih tehnologija - nova oprema

    - novi radna mjesta - prodajne mogunosti - racionalizacija proizvodnje i

    materijala

    Dravna/javna administracija

    - finansiranje informatikih tehnologija

    - subvencije za opremu i servis

    - edukativna i promotivna kampanja

    - vea konkurencija i medijski pluralizam

    - prihod od digitalne dividende

    Cilj ekonomske analize trita emitiranja je sagledati stanje u kojem se sektor nalazi i koliko je spreman za izazove koji se nameu prelaskom s analogne na digitalnu zemaljsku radiodifuziju.

    A. PRIMJERI FINANSIRANJA UVOENJA DTT U EVROPI Iz primjera drugih zemalja vidljivo je da porast u trokovima u vezi sa dvostrukom transmisijom iznosi izmeu 40% i 70%. Uteda energije poslije tranzicije e biti proporcionalno vea budui da jedan novi transmiter zamjenjuje tri ili etiri stara. Dokumenti EU u vezi sa politikom prelaska s analogne na digitalnu radiodifuziju danas su, uglavnom, fokusirani na zemaljsku (terestrijalnu) platformu. Na primjeru analiziranih zemalja moe se zakljuiti da Strategija i implementacija prelaska na digitalnu radiodifuziju moraju uzeti u obzir i obuhvatiti sve prednosti i nedostatke

  • strana 27 od 64

    za uesnike i ukljuiti sve interesne grupe. Naglasak se stavlja na dodanu vrijednost i nove servise koji e biti ostvareni prelaskom na digitalnu radiodifuziju. U tabeli 8. dat je kratak pregled drutveno-ekonomske analize uvoenja DTT u pojedinim zemljama. Tabela 5: Pregled uvoenja DTT u pojedinim dravama, sa najvanijim elementima

    DRAVA OPIS

    Austrija

    - Austrijska vlada je podrala godinji fond za digitalizaciju u iznosu od 6,75 miliona eura. Analiza trokova pokazala je da digitalna mrea treba biti komercijalnog karaktera, funkcionalni biznis model koji se ne oslanja na dravne subvencije.

    eka

    - Vladino kofinansiranje prelaska na digitalno emitiranje TV programa dijeli se na direktno i indirektno: a) Finansiranje informacionih kampanja, te monitoring trita, i b) Kompenzacija nabavke osnovne opreme za prijem za odabrane grupe graana uz pomo evropskih grantova.

    Italija

    - Svi koji su imali pristup analognoj TV moraju imati pristup i digitalnoj. Prelazak na digitalnu TV mora biti finansijski prihvatljiv za veinu graana i izvodiv za zemlju. Omoguiti pluralizam sa novom tehnologijom i omoguiti novim operatorima da pristupe sistemu. - 110 miliona eura iz dravnog budeta kao pomo domainstvima pri kupovini prijemnika u iznosu od 50 do 70 EUR.

    Njemaka

    - Primarni cilj je bio poveanje znaaja, snage i postojanja terestrijalne transmisije emitiranja signala uvoenjem digitalne TV. Podaci koji ukazuju na uspjenu tranziciju na digitalnu televiziju u Berlinu, bazirani su na kratkoj fazi tranzicije paralelnog emitiranja u trajanju od 10 mjeseci, finansijskoj i drugoj podrci proizvoaima privatnih programa, finansijskoj podrci za domainstva sa niskim primanjima, te vrlo intenzivnoj kampanji informiranja javnosti o prednostima koritenja digitalne terestrijalne televizije u odnosu na analognu.

    panija

    - Circulus vitrosus: nije bilo dovoljno zanimljivog sadraja na DTT, potroai ne kupuju set-top box-ove, niska tranja, nema ekonomije obima, visoka cijena, TV operatori ne odvajaju budet za kreiranje novih sadraja. - U drugoj fazi, free-to-air - DTT je poeo nuditi interaktivne sadraje poput javnih servisa i e-Vlade. TV stanice se obavezuju ne samo da obezbijede sadraje, ve i na jau promotivnu kampanju kroz svoje analogne kanale. Vlada e dodatno ovo podrati kroz poreske olakice.

    Hrvatska - Vlada R Hrvatske je predvidjela djelimino subvencioniranje nabavke STB i snanu informativnu kampanju.

    Slovenija

    - Proces prelaska na digitalnu televiziju treba biti trino orijentiran, ali i podran mjerama javne politike. - Kompatibilnost opreme koju korisnici ve posjeduju sa novom opremom; oprema potrebna za prelazak na digitalnu televiziju treba biti pristupana i dostupna veini stanovnika. - Jedan od uzroka problema u poetnoj fazi uvoenja DTT u Sloveniji je slaba penetracija STB-ova uslijed odsustva promotivno-informativne kampanje i subvencije nabavke STB. Od posebnog je znaaja kompatibilnost opreme koju korisnici ve posjeduju sa novom opremom. Agencija za potu u elektronske komunikacije (APEK) Republike Slovenije objavila je dokument koji sadri minimalne tehnike zahtjeve za DVB-T prijemnike koji se koriste u Republici Sloveniji.

  • strana 28 od 64

    B. MOGUNOSTI I PRIJEDLOG FINANSIRANJA UVOENJA DTT U BIH Evropske institucije imaju uputstva prihvatljivih formi javne podrke:

    1. Investiranje u mreu transmisije u zonama slabe pokrivenosti signalom i

    zonama smanjenog komercijalnog interesa investitora (ruralna podruja, slabo naseljene teritorije);

    2. Kompenzaciono finansiranje javnih RTV stanica za trokove emitiranja koristei sve tehnologije emitiranja i na taj nain obezbjeujui pokrivenost velikog procenta stanovnitva;

    3. Subvencije korisnicima za kupovinu digitalnih prijemnika, koji su u skladu sa specifikacijama za DVB-T prijemnike koji e se koristiti u Bosni i Hercegovini.

    4. Finansijska kompenzacija za emitere koji zbog specifinih interesa moraju iskljuiti analogno emitiranje prije isteka postojeih dozvola, ako e to omoguiti raspoloivi kapacitet za digitalno emitiranje.

    1. Subvencije ugroenim kategorijama graana Na osnovu iskustava drugih zemalja, te analize preporuka institucija EU, predlae se subvencioniranje stanovnitva prilikom kupovine DVB-T prijemnika. Subvencije e znatno ubrzati proces prelaska na DTT jer je to efikasan nain da se graani potaknu na to bru kupovinu ovih ureaja. Na ovaj nain e se pratiti i penetracija prijemnika na tritu, to e omoguiti TV stanicama da se prije odlue na digitalizaciju svog programa i pristup multipleksu. Jedino poticanjem stanovnitva na bru tranziciju moe se izbjei zaarani krug u kojem su se nale mnoge zemlje (npr. Slovenija i panija), kada stanovnitvo nije motivirano na kupovinu set-top box-a, kada TV stanice zbog niske penetracije nemaju motiv da preu na digitalno emitiranje, kada zbog malog broja stanica na multipleksu cijena emitiranja za svaku stanicu raste itd. Radi jednakog odnosa prema cijelom stanovnitvu i mogunosti praenja penetracije predlae se subvencioniranje svih domainstava u odreenom procentu koji e se naknadno utvrditi. Predlae se subvencioniranje dijela cijene prosjenog DVB-T prijemnika koji zadovoljava propisane tehnike standarde. Trenutno nije mogue odrediti apsolutni iznos vrijednosti bona zbog stalne promjene cijena prijemnika, ali e ovaj iznos biti odreen u aktualnom trenutku. Subvencija e se vezati za RTV taksu, tj. samo domainstva koja ispunjavanju svoju zakonsku obavezu i plaaju taksu dobit e bon za subvencioniranje. Tako e se znatno poveati stopa naplate ove zakonske obaveze, te e se taj fond moi iskoristiti za digitalizaciju Javnog RTV sistema BiH i poboljanje ponude programskog sadraja. Radi dodatnog ubrzanja procesa digitalizacije i skraivanje vremena simultanog emitiranja na analognoj i digitalnoj platformi, potrebno je ograniiti vrijeme trajanja bona na est mjeseci od poetka faze tranzicije.

  • strana 29 od 64

    2. Zatita potroaa i konkurentskih odnosa

    U procesu prelaska na digitalno zemaljsko emitiranje posebnu panju treba svakako obratiti i na zatitu potroaa. Jedan od naina zatite potroaa jeste uvoenje obaveze stavljanja naljepnice DTT Forum preporuuje za one prijemnike koji zadovoljavaju propisane tehnike standarde. Tako bi se zatitili potroai od nabavke neadekvatnih ureaja, a da se pritom ne narue konkurentski odnosi na tritu. Stoga je potrebno jasno definirati tehnike specifikacije i standarde opreme koji moraju biti zadovoljeni.11 U skladu sa pozitivnim propisima, u Bosni i Hercegovini nije dozvoljena bilo kakva zabrana ili uvjetovanje prilikom uvoza i prodaje robe ili vezana prodaja proizvoda, ime bi se, izmeu ostalog, krile i odredbe Zakona o konkurenciji (Slubeni glasnik BiH, br.48/05, Zakon o izmjeni Zakona o konkurenciji Slubeni glasnik BiH, br.76/07. Naravno, nadlene institucije u Bosni i Hercegovini se mogu odluiti da naprave neku vrstu izuzea s obzirom da je rije o ekonomskim uslugama od opeg interesa. Promotivna kampanja uvoenja DTT u BiH treba svakako ukljuivati i zatitu potroaa. U tom pogledu potrebno je napraviti plan za edukaciju potroaa o DTT uope, kao i o nainu i vrstama planiranih subvencija za kupovinu samo onih prijemnika koji zadovoljavaju propisane tehnike standarde. Sve navedeno treba biti u skladu sa Zakonom o zatiti potroaa u Bosni i Hercegovini (Slubeni glasnik BiH,br. 26/06).

    3. Javni RTV sistem BiH U veini evropskih drava znaajnu ulogu u prelazu na DTT imaju javni RTV servisi. U mnogim dravama ustanovljena je ekonomska podrka za operatore i korisnike, pri emu su vlade drava obezbijedile mehanizme indirektne finansijske podrke (od poreskih podsticaja i kredita, do direktnih subvencija za operatore i krajnje korisnike) za proces tranzicije. U skladu sa Zakonom o Javnom RTV sistemu Bosne i Hercegovine (Slubeni glasnik BiH,br.78/05), neophodno je obezbijediti univerzalnu uslugu prijema TV signala lanicama Javnog RTV sistema BiH u digitalnoj zemaljskoj radiodifuziji, te u skladu s evropskom praksom i preporukama Vijea Evrope (Rec(2003)9 i Rec1641(2004)) garantirati da se javni RTV servisi, kao esencijalni faktor koherentnosti demokratskih drutava, odravaju i u digitalnom okruenju kako bi se osigurao univerzalni pristup pojedinca programima javnih RTV servisa, imajui u vidu njihovu znaajanu ulogu pri tranziciji na digitalnu zemaljsku radiodifuziju. Takoer, bitno je omoguiti da Javni RTV sistem BiH bude nosilac procesa prelaska na DTT zbog dominantne pozicije na tritu emitiranja u BiH i vodee uloge koju ima. Nadlene institucije imaju odgovornost za adekvatno djelovanje Javnog RTV sistema i pomo u procesu. Subvencioniranje graana treba biti vezano za RTV taksu, to e omoguiti poveanje stope naplate. Ta sredstva treba iskoristiti za finansiranje dijela procesa

    11 Primjeri drugih zemalja pokazuju razliita rjeenja ovog problema. SAD su, npr., usvojile zakon da uvezena TV oprema mora biti kompatibilna za prijem digitalnog signala. Pri tome, tokom cijelog procesa prelaska na digitalni signal trgovci mogu nastaviti sa prodajom kontingenta nekompatibilnih TV prijemnika, s tim da su u obavezi upozoriti kupce i istai naljepnice sa upozorenjem do kada vrijede TV prijemnici koji nisu kompatibilni za prijem digitalnog signala. Francuska je, takoer, u martu 2008. godine usvojila zakon kojim je propisano da svi TV prijemnici koji se prodaju u Francuskoj moraju imati ugraen DVB-T prijemnik.

  • strana 30 od 64

    digitalizacije JRTVS. Adekvatnija regulacija nenaplaenih potraivanja bi Javnom RTV sistemu donijela dodatne prihode i olakala neophodno investiranje.

    4. Ostale TV stanice

    Sve TV stanice na tritu u BiH (privatne i javne) e se u periodu simultanog emitiranja sresti sa poveanim trokovima, izmeu ostalog za zakup multipleksa i investicije u digitalizaciju postojee opreme. Nakon perioda tranzicije njihovi trokovi e se znatno smanjiti za istu pokrivenost koju imaju trenutno, tj. proporcionalno za eventualno veu pokrivenost teritorija i stanovnitva Bosne i Hercegovine. Vodei rauna posebno o ostalim TV stanicama (privatne i ostale javne), potrebno je da zvanini tranzicijski period simultanog emitiranja bude to krai i da se u to kraem roku ugasi analogna zemaljska radiodifuzija.

    5. Digitalna dividenda

    Prelaskom na digitalnu zemaljsku radiodifuziju doi e do oslobaanja znaajnog dijela frekventnog spektra, to predstavlja posebnu korist za Bosnu i Hercegovinu. Nadlene institucije treba da odlue kako e upotrijebiti osloboene frekvencije. Nakon gaenja analogne zemaljske radiodifuzije, osloboene frekvencije mogu se koristiti za razliite namjene, prvenstveno za uvoenje novih telekomunikacijskih servisa, kao i za uvoenje novih programskih sadraja i poveanja zona pokrivenosti. Koritenje osloboenih frekvencija u najirem smislu predstavlja digitalnu dividendu. Digitalna dividenda za svaku dravu predstavlja nov i znaajan izvor prihoda. Bosna i Hercegovina treba da odredi kako e u budunosti koristiti slobodne frekvencije. Vano je naglasiti da digitalna dividenda izuzetno varira od zemlje do zemlje. Male zemlje, ije se frekvencije prepliu s ostalim u okruenju, ne mogu postii digitalnu dividendu kao to je, npr., u Velikoj Britaniji koja ima veliku korist zahvaljujui svom geografskom poloaju. Naime, frekvencije ne poznaju dravne granice, te stoga zemlje moraju saraivati sa susjedima i obavezno osigurati da transmisija u jednoj zemlji ne ometa transmisiju u drugoj. Potrebno je paljivo razmotriti potencijalne korisnike raspoloivih frekvencija, zatim postaviti tehnika ogranienja da bi se sprijeilo ometanje i osmisliti efikasnu alokaciju. Direktive EU propisuju da zemlje lanice trebaju osigurati da alokacija slobodnih frekvencija o