Marian Pi³rek Z dziej³w kolonii niemieckich w Puszczy

  • View
    226

  • Download
    4

Embed Size (px)

Text of Marian Pi³rek Z dziej³w kolonii niemieckich w Puszczy

  • Marian Pirek

    Z dziejw kolonii niemieckich wPuszczy Sandomierskiej (XVIIIXXw.)Rocznik Kolbuszowski 2, 45-63

    1987

  • M A R IA N PIREK

    Z DZIEJW KOLONII NIEM IECKICH W PUSZCZY SANDOMIERSKIEJ (XVIII XX W.)

    Termin Puszcza Sandomierska rnie jest rozumiany i przedstawiany w ukazanych ju opracowaniach historycznych, zwaszcza co do jej rozlegoci, obszaru a autorami ich byli m.in,: Maria Dobrowolska, Jzef Pwiartek, Stanisaw Bk, Franciszek Kotula, czy tutejszy znany historyk regionalista Kazimierz Skowroski1

    Jednym z nowszych opracowa historycznych Krzysztof Ruszel zwrci uwag na wystpujce dotd rozbienoci interpretacyjne, dotyczce obszaru puszczy, nie zaj jednak w tej mierze wyranie okrelonego stanowiska.

    Interesujco to zagadnienie przedstawi Jzef Pwiartek: ...Mona, co najwyej, stwierdzi o granicy przebiegajcej mniej wicej szerok stref takiej to, a takiej rzeki. I to wanie spostrzeenie odnosi si bdzie do tych orientacyjnych obrzey Puszczy Sandomierskiej, opierajcych si na Wile, Wisoce i Wisoku. San natomiast, podobnie jak mniejszy g, by w swym dolnym biegu rzek typowo wewntrzn Puszczy Sandomierskiej...".1 2 3

    Na przestrzeni wiekw odegraa Puszcza Sandomierska powan rol jako teren przeznaczony na akcj osiedlecz, kiedy na innych terenach kraju stawao si za ciasno. Pod koniec XVI wieku i w pierwszej poowie XVIII wieku, a szczeglnie w okresie wojen z inicjatywy krla i panw maopolskich poczto osiedla jecw wojennych. Wczeniej bya ona schowkiem jak okrela Franciszek Kotula gdzie chronili si ludzie,

    1 J. P w i a r t e k ; P u s z c z a Sandomierska wczoraj i dzi, Towarzystwo Przyjaci Regionu Lasowiackiego w Stalowej Woli, Rzeszw 1980; S t B k , . Stan i potrzeby humanistycznej problematyki naukowej na obszarze Puszczy Sandomierstaej, Rocznik woj. rzeszowskiego 1960/61, Rzeszw 1963; Fr. K o t u l a , Z Sandomierskiej Puszczy, Krakw 1962; K. S k o w r o s k i , Z dziejw osadnictwa nad Wis w XIV wieku, (w:) Medieewalia" w 50 rocznic pracy naukowej Jana Dbrowskiego.2K. R u s z e l , Studia nad kultur ludow Puszczy Sandomierskiej, Rzeszw 1978, s. 79.3 J. Pwiartek, Puszcza Sandomierska wczoraj idzi..., s. 10 11.

    45

  • ktrzy weszli w konflikt z wczesnym prawem, stojcym na stray panw feudalnych monych. 4

    W drugiej poowie XVIII wieku, a wic w okresie zmienionej sytuacji politycznej w wyniku pierwszego rozbioru Polski, dojrzaa myl zasiedlenia tych terenw obcym elementem niemieckim.

    Historiografia dotyczca tego zagadnienia bya ju opracowywana na przeomie XIX i XX wieku. Ostatnio po drugiej wojnie wiatowej nie zostaa wznowiona, a niektre problemy tego zjawiska i procesu historycznego byy, w wskim zakresie, zasygnalizowane w kilku oglnych opracowaniach. Wedug moich analiz historycznych element niemiecki by wykorzystywany, w przededniu drugiej wojny wiatowej a take w okresie okupacji hitlerowskiej, w pewnym stopniu na zgub narodu polskiego.

    Z polskich autorw historykw zaledwie trzech z nich zasuguje na uwag. Pierwszy z nich to Wacaw Tokarz, ktry w pracy pod tytuem Galicja w pocztkach ery jzefiskiej.." ujmuje ten problem raczej drugorzdnie, powicajc mu tylko jeden rozdzia zatytuowany Kolonizacja". Autor podkrela w nim najistotniejsze cechy kolonizacji jzefiskiej, nie wychodzc poza ramy oglnego tematu pracy.

    Drugi autor, G. Smlski w pracy Kolonie i stosunki niemieckie w Galicji", uwypukla w formie popularnonaukowej najbardziej charakterystyczne przejawy kolonizacji niemieckiej rnych okresw na ziemiach zaboru austriackiego, wyliczajc szczegowo kolonizowane miejscowoci, przy czym najwicej uwagi powica koloniom jzefiskim.

    Z bardzo interesujcych prac na ten temat, ktrej nie mona byo pomin, jest publikacji wydana przed wybuchem drugiej wojny wiatowej autora H. Lepuckiego Dziaalno kolohizacyjna Marii Teresy i Jzefa II w Galicji 1772 1790". Jest to praca bardzo szczegowa, oparta na rdach archiwalnych. Ujmuje cao zagadnie kolonizacji niemieckiej w Galicji. Do tej pracy docza si kilka tabel zawierajcych dane statystyczne dotyczce badanego terenu.

    Wspomniani ju wyej autorzy w tych opracowaniach stwierdzali due zainteresowanie tym zagadnieniem badaczy niemieckich a szczeglnie na pocztku XIX wieku. Przytaczaj wiele ciekawych pozycji i nazwiska autorw opisujcych krytyczny obraz ycia i dziaalnoci osiedlonych Niemcw na terenie wczesnej Galicji i Bukowiny. Literatura ta jest racej niedostpna dla przecitnego badacza regionalisty.

    Z nowszych publikacji regionalnych nawizujcych do tego problemu i pokazujcych prby regermanizacji w okresie okupacji hitlerowskiej naley wymieni Stanisawa Zabierowskiego Rzeszowskie pod okupacj hitlerowsk" i pod redakcj tego samego autora zbir artykuw innych autorw (wrd nich i Kazimierza Skowroskiego) Studia nad okupacj hitlerowsk poudniowo-wschodniej czci Polski" tom I, II, III, IV.

    4F r. K o t ula, Z Sandomierskiej Puszczy..., s. 18. 46'

    46

  • Pierwsza z tych prac ma charakter popularnonaukowy. Ujmuje niektre kwestie polityki eksterminacyjnej w stosunku do narodu polskiego w wojewdztwie rzeszowskim, w dawnym podziale terytorialnym w foku 1975, momentami nawizujc do procesu wczeniejszego zasiedlania Puszczy Sandomierskiej i Podkarpacia elementem niemieckim, oraz prby wykorzystywania go przez wadze okupacyjne. Natomiast w pierwszym tomie Studiw nad okupacj..." na uwag zasuguje artyku Kazimierza Skowroskiego Wysiedlenia ludnoci polskiej w widach Wisy i Sanu w latach okupacji 1939 1943". Autor przedstawiajc wysiedlenie ludnoci polskiej nawizuje do okresu kolonizacji jzefiskiej i wskazuje na prby odrodzenia kolonii oraz narodowoci niemieckiej.

    Z innych wspczesnych autorw, ktrzy w sposb czstkowy ujmuj to zagadnienie, naley wymieni: Krzysztof Ruszel Studia nad kultur ludow Puszczy Sandomierskiej, Rzeszw 1978; Bolesaw Kumor, Spis wojskowy ludnoci Galicji z 1808 r., (w:) Przeszo Demograficzna Polski, Materiay i Studia t. 10, W-wa, Pozna 1978 i inne.

    W swojej pracy monograficznej Dzikowiec i okolice w przeszoci" jeden z rozdziaw powiciem kolonii niemieckiej Wildenthal kolonia niemiecka. Na przykadzie kolonii jednostkowej przedstawiem proces asymilacji ludnoci niemieckiej i jej wrastania w stosunki spoeczne ludnoci polskiej ssiednich miejscowoci.

    Kolonizacja niemiecka terenw Galicji w okresie panowania cesarzowej Teresy i jej syna Jzefa II nie bya w naszej historii nowoci. Pierwsza fala Niemcw, ktra osiedlia si w Maopolsce, napyna jeszcze z inicjatywy ksicia Bolesawa Wstydliwego w poowie XIII wieku. Mamy wzmianki rdowe m.in. jzyk, nazwiska, ksigi sdowe wiejskie, ktre stwierdzaj, e mielimy do czynienia z osadnikami w rejonie acuta w XIV i XV wieku. Ludno tutaj napywaa przewanie ze lska, ale przecie bya zniemczona. Nastpna fala Niemcw, osiedlia si wanie w okresie panowania cesarza Jzefa II po zaborze Galicji w celach germanizacyjnych.

    W lady cesarza id niektrzy magnaci szlachcice, by sobie tym sposobem zaskarbi jego wzgldy, szczeglnie na terenach wschodnich Galicji i Lodomerii. Niektrzy historycy (G. Smlski) jako przykad czsto wymieniaj hrabiego Miera. By on take wacicielem dbr kameralnych leajskich na pocztku XIX wieku.

    Kolonie Jzefiskie powstaway w latach 1781 1789.Ujmuje to nastpujca tabela.5

    5 Tabel opracowano na podstawie skorowidza miejscowoci podanego w pracy H. L e p u c k i , Dziaalno kolonizacyjna Marii Teresy i Jzefa II w Galicji 1772-------1790, Lww 1938 (nie ujte zostay wszystkie).

    47

  • T a b e la 1

    L.p. N azw a kolonii Rokzaoenia

    Wyznania: katolicy ew angelicy e reformatorzy r

    1 Sandlautem 1783 2 Rani schau 1783 e r3 W ildenthal 1783 4 H ohenbach 1783 k e r5 Josephsdorf 1783 6 K liszw 1784 7 P adew K olonia 1783 e8 R eichsheim 1783 e r9 Schonanger 1783 10 T uszw K olonia 1783 k e r11 R auchersdorf K lein 1783 e12 R auchersdorf Gross 1783 13 Steinau 1783 e r14 Taneufsau 1783

    Cesarz Jzef II sprowadzi niemieckich kolonistw do Galicji z wyran dnoci germanizacyjn. Stao si to po ogoszeniu tak zwanego patentu tolerancyjnego" i wydanie drugie patentu zawierajcego korzyci materialne dla osiedlecw.

    Po wcieleniu Galicji w skad terytorialny Austrii, poczli napywa na ten teren Niemcy, szczeglnie kupcy i rzemielnicy nceni chci szybkiego zysku i wzbogacenia si. Osiedlali si przede wszystkim w miastach (m. in. Lww, Brody, Sambor, Zamo, Jarosaw, Rzeszw). Przybya na ten teren Galicji caa masa urzdnikw, ktra miaa organizowa administracj terenow. Po ukazaniu si patentu cesarskiego w 1774 r., ktry dopuszcza protestantw do mieszczastwa, liczba ich w miastach jeszcze bardziej wzrosa.

    W dalszych celach polityki dworu cesarskiego Jzefa II byo osiedlenie Niemcw we wsiach galicyjskich. W tym celu wyda listy cesarskie zapraszajce Niemcw do osiedlenia si w dawnych krlewszczyznach z trych utworzono dobra kameralne. Najwicej tych dbr byo wanie w Puszczy Sandomierskiej, ktre dwr cesarski uzna za swoj wasno. Ogem przy zajciu Galicji byo w kraju: 3 kasztelanie, 3 klucze dbr stoowych i 1 miasto; z dbr koronnych byo: 72 starostwa, 152 dzierawnych kluczw i wsi, 200 wjtostw.6 W kluczu raniowskim na przykad utworzono dobra kameralne z siedzib w Dzikowcu, ktre obejmoway

    6K. C z e r e m y s k i ; O dobrach koronnych R/cc/ypospolitcj wedle rde miarodajnych, Lww 1870, s. 22.

    48

  • krlewszczyzny Raniowa i Bratkowic. Rwnoczenie z polecenia

    cesarza udali si wysannicy do rnych ziem niemieckich w celu cignicia obietnicami i namow osadnikw, przeznaczajc dla nich zabrane dobra krlewskie. Zarzdy tych dbr kameralnych puciy w obieg ze swej strony osobne proklamacje i zaproszenia do osiedlenia si na tych terenach, z wyliczeniem nawet korzyci ofiarowanych kolonistom. Akcj cignicia kolonistw zorganizowano po czci w sposb redniowieczny, po czci za w ten sposb jaki stosowano w Austrii przy zaciganiu onierzy do armii z poudniowych krajw niemieckich. W tym celu wysano do