Kulturowe nast ؤ™pstwa migracji. Na przykإ‚adzie ... Zbigniew Szmyt Kulturowe nastؤ™pstwa migracji 9

Embed Size (px)

Text of Kulturowe nast ؤ™pstwa migracji. Na przykإ‚adzie ... Zbigniew Szmyt Kulturowe nastؤ™pstwa...

  • Zbigniew Szmyt Kulturowe następstwa migracji

    1

    Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Wydział Historyczny

    Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej

    Zbigniew Szmyt

    Kulturowe następstwa migracji. Na przykładzie buriackiej

    diaspory w Moskwie i buriackich repatriantów z Chin

    Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Zbigniewa Jasiewicza

    Poznań 2011

  • 2

  • Zbigniew Szmyt Kulturowe następstwa migracji

    3

    Pragnąłbym zapewnić, że będę pisał bezstronnie, ale nie ważę się tego przyrzec. Myśl, że mógłbym zawieść ciekawość i oczekiwanie całej Europy, przyprawia mnie o wzburzenie, zdolne zniekształcić mój sąd. Przyłącza się do tego wzgląd na kilka osobistości. Pozostawiam więc moim czytelnikom wyłuskanie prawdy przezierającej spod barwnych osłon namiętności. Podobny los spotka wszystko, cokolwiek zostanie napisane o tej wyprawie: ci, którzy biorą w niej udział, nie zdobędą się nigdy na bezstronność, inni nie są prawdy świadomi.

    Jan Potocki „Podróż do Mongolii” 1805 r.

  • 4

  • Zbigniew Szmyt Kulturowe następstwa migracji

    5

    Spis treści

    1. Wprowadzenie .................................................................................................7

    1.1. Przedmiot, zakres i cele pracy..................................................................10

    1.2. Stan badań ...............................................................................................14

    1.3. Źródła i metody badawcze ......................................................................19

    1.4. Założenia .................................................................................................25

    1.5. Teorie i terminy........................................................................................28

    1.6. Konstrukcja pracy.....................................................................................39

    2. Procesy migracyjne w historii Buriatów..................................................... 42

    2.1. Buriaci – informacje ogólne.................................................................... 42

    2.2. Lokalność, tubylczość, i etnicyzacja przestrzeni..................................... 49

    2.3. Dyskurs etnogentyczny w strategiach zawładnięcia terytorium ............ 66

    2.3.1. Pochodzenie Buriatów..................................................................... 66

    2.3.2. Hunowie, Barguci czy dzieci imperium? Konstruowanie tubylca i

    migranta ............................................................................................76

    3. Buriackie migracje a procesy migracyjne w Federacji Rosyjskiej........... 87

    3.1. Wędrówki ludów po rozpadzie Związku Radzieckiego...........................89

    3.2. Rozbitkowie z sowieckich projektów ......................................................94

    3.3. Migracje zarobkowe. Ruch na zachód, migranci z WNP i ChRL .........100

    4. Buriaci w Moskwie. Diaspora we własnym państwie? ............................115

    4.1. Pierwsi Buriaci w Moskwie - pytanie o początki grupy....................... 115

    4.2. Kontrowersje wokół użycia terminu „diaspora”................................... 122

    4.3.Twierdza Moskwa w imigranckim oblężeniu............................................ 134

    4.3.1. Moskiewski reżym migracyjny i stosunki międzyetniczne ...........134

    4.3.2. Buriaci w stolicznym potoku migracyjnym................................... 138

    4.4. Mechanizmy funkcjonowania diaspory a strategie adaptacji.................142

    4.4.1. Pracownicy najemni....................................................................... 142

    4.4.2. Klasa średnia.................................................................................. 146

    5. Buriaci szenecheńscy – repatrianci z Mongolii Wewnętrznej .................156

    5.1. Proces formowania się grupy Buriatów szenecheńskich.......................157

    5.2. Społeczeństwo wysyłające migrantów – Buriaci w Szenechenie............169

  • 6

    5.3. Powrót na ziemię przodków.................................................................169

    5.4. Z diaspory do diaspory? Rzecz o gościach z przeszłości.....................176

    6. Buriacki model adaptacji?..........................................................................181

    7. Bibliografia.................................................................................................. 184

    8. Aneks............................................................................................................ 200

    8.1. Słowniczek..................................................................................................200

    8.2. Spis map i tabel.......................................................................................... 201

    8.3. Ilustracje......................................................................................................202

  • Zbigniew Szmyt Kulturowe następstwa migracji

    7

    1. Wprowadzenie

    W roku 1913 w zabajkalskim Wierchnieudinsku, przyszłej stolicy Buriacji,

    mieszkało ponad trzystu Polaków i prawie tysiąc dwustu Żydów. W tym samym

    okresie statusem stałego mieszkańca cieszyło się tam trzydziestu sześciu

    Buriatów. Znakomitą większość dwunastotysięcznego miasta stanowili Rosjanie.

    Granica pomiędzy kolonialnym miastem i tubylczym stepem była niezwykle

    wyraźna. W danym przypadku wyznaczała ją rzeka Selengą. Zwolniony z

    miejskiego więzienia austriacki jeniec wojenny – Przecław Smolik tak oto

    opisywał przekroczenie tej rzeki: Uwiązany na potwornie grubej, drucianej linie

    prom, przewiózł nas gładko przez ogromną i bystrą Selengę na drugi brzeg [...]

    Za mną pozostało miasto z monumentalną białą „tjurmą” tu ż nad rzeką, z

    brudnemi, śpiącemi jeszcze o tej porze ulicami; za mną pozostał o kilka wiorst

    od miasta odległy obóz jeńców; za mną została Rosja, niewola... Przede mną

    step – bez żandarmów, policji, turm, obozów komendantów i straży, - step nie

    mający końca, zaludniony z rzadka przez miłujących wolność i gościnnych,

    skośnookich koczowników Mongołów (Smolik 1925: 12).

    Dziś, wiek później, granice etniczne i społeczne nie są tak wyraźne. Coraz

    trudniej jest też usytuować je w przestrzeni geograficznej. Dawny, rosyjski

    Wierchnieudinsk został skolonizowany przez tubylczych Buriatów. Most na

    rzece Selendze przekraczają codziennie ciężarówki wiozące belki zrębowe. To

    mieszkańcy wsi przemieszczają się do Ułan-Ude, bo tak dziś nazywa się stolica

    Republiki Buriacji. Ponownie złożone skrupulatnie wiejskie chaty, jak niegdyś

    jurty, zapewniają Buriatom dużą mobilność. Na przedmieściach, w okolicznych

    lasach, powstają nowe buriackie osiedla - nahalovki. Nierzadko spotkać tam

    można pasącą się krowę, prawie każdy uprawia ziemniaki. Doświadczeni

    mieszczanie nazywają ich pogardliwie „golovarami”. Podczas jazdy

    rozklekotanym liniowym koreańskim mikrobusem, marszczą znacząco brwi, za

    każdym razem, gdy usłyszą charakterystyczny buriacko-rosyjski pidżyn

    prowincjusza. To język nowej fali buriackiej migracji. Język, w którym każdy

    mówi trochę inaczej, ale którego nie sposób pomylić z niczym innym.

    Prawdopodobnie już w najbliższych latach większość Buriatów stanowić będą

  • 8

    mieszkańcy miast. Buriackie migracje nie ograniczają się zresztą do terenów

    Zabajkala. Kilkutysięczne buriackie społeczności występują w Irkucku,

    Moskwie i Sankt Petersburgu. Imigranci z Buriacji zakładają organizacje

    ziomkowskie w Chinach, Mongolii, krajach Unii Europejskiej i w Stanach

    Zjednoczonych. Przemiany polityczne i gospodarcze, jakie dotknęły

    społeczności syberyjskie w ostatnich dwóch dekadach wiążą się też w dużej

    mierze ze zmianą statusu granic państwowych. Wcześniejsza silnie

    zmilitaryzowana, nieprzekraczalna granica staje się teraz kapitałem dla ludności

    przygranicznej. W procesie tym ważną rolę odgrywają syberyjskie diaspory

    zamieszkujące terytoria po drugiej stronie granicy. W przypadku Buriatów taką

    społecznością są żyjący w Mongolii Wewnętrznej Buriaci szenecheńscy. Na

    naszych oczach formuje się nowy model etniczności miejskiej - transregionalnej

    i transnarodowej - zasadniczo odmienny od opisów znanych nam z

    dwudziestowiecznych monografii poświęconych rdzennym ludom syberyjskim.

    Bardzo długo w analizach antropologicznych etniczność przypisana była do

    określonego terytorium. Tak zwany „metodologiczny terytorializm” zakładał

    nierozdzielną łączność pomiędzy społeczeństwem, państwem i terytorium (Faist

    2010: 31). Dobrym przykładem tego typu myślenia jest przedmiot akademicki

    „mapa etniczna świata” – jeden z rudymentarnych przedmiotów w edukacji

    początkowej każdego etnologa/antropologa. Zbi