istota i dylematy bezpieczeństwa demokratycznego państwa

Embed Size (px)

Text of istota i dylematy bezpieczeństwa demokratycznego państwa

  • N r 2 ( 1 ) / 2 0 1 5 d e s e c u r i t a t e . u p h . e d u . p l J u l - D e c

    Tomasz KU1

    Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach2

    Instytut Nauk Spoecznych i Bezpieczestwa

    kuctomek@o2.pl

    ISTOTA I DYLEMATY BEZPIECZESTWA

    DEMOKRATYCZNEGO PASTWA

    ABSTRAKT: Celem artykuu jest odpowied na zasadniczy dylemat pojawiajcy si w organizacji i funkcjonowaniu demokratycznych pastw. Polega on na koniecznoci zapew-nienia bezpieczestwa przy jednoczesnej ochronie okrelonego katalogu wartoci, w tym praw i wolnoci obywateli. Autor podejmuje prb teleologicznej analizy pojcia bezpie-czestwo pastwa w warunkach funkcjonowania demokracji konstytucyjnej. Po okreleniu oglnych desygnatw tego pojcia, rozpatruje je w kontekcie relacji ochrony struktur pa-stwa do zabezpieczenia interesw personalnych i grupowych ogu obywateli. Wskazuje na ich aksjologiczno-prawne aspekty sformalizowane w ustawie zasadniczej oraz podkrela sy-nergiczn wspzaleno pomidzy bezpieczestwem struktur organizacji pastwowej a bez-pieczestwem spoeczestwa narodu.

    SOWA KLUCZOWE: bezpieczestwo pastwa, bezpieczestwo narodowe, demokracja

    THE ESSENCE AND DILEMMAS OF THE DEMOCRATIC COUNTRYS SECURITY

    ABSTRACT: The goal of this article is to an answer to a fundamental dilemma that appears in the organisation and functioning of democratic countries. It arises from the necessity to pro-vide national security while simultaneously ensuring a specific catalogue of values, including citizen laws and freedoms. The author attempts a teleological analysis of the conception of na-tional security in the conditions of a constitutional democracy. After defining the general characteristics of the security conception, the author investigates them in terms of relations between the security of national structures and personal and group interests of the citizens. The author points out their axiological and legal aspects formalised in the fundamental law and underlines the synergic interdependence between the security of national organisational structures and the security of the society the nation.

    KEYWORDS: state security, national security, democracy

    1 Mgr Tomasz Ku pracownik resortu obrony narodowej, doktorant w Instytucie Nauk Spoecznych i Bezpieczestwa Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach w dyscyplinie nauk o bezpieczestwie. Obszar zainteresowa naukowych: teoria bezpieczestwa, bezpieczestwo midzynarodowe, suby specjalne, w tym proces ich instytucjonalizacji i warunki uytecznoci w demokratycznym pastwie prawnym.

    2 Siedlce University of Natural Sciences and Humanities, Social Science and Security.

  • S t r o n a | 83

    N r 2 ( 1 ) / 2 0 1 5 d e s e c u r i t a t e . u p h . e d u . p l J u l - D e c

    WPROWADZENIEKluczowym problemem pojawiajcym si w zwizku z funkcjonowaniem wspczesnych

    demokracji konstytucyjnych jest okrelenie, jaka jest teleologiczna pojemno pojcia bezpieczestwa pastwa. Od zarania funkcjonowania organizacji pastwowej bezpieczestwo pastwa identyfikowane byo przez pryzmat ochrony interesw wadcy, czy te struktur aparatu wadzy, a organy i instytucje powoane do jego zapewnienia pozostaway w bliskim, usugowym zwizku z organem wadczym. Zasadnicza rnica na tym polu wystpuje w demokracjach konstytucyjnych. We wspczesnych organizacjach demokratycznych spoeczestw, bezpieczestwo pastwa podporzdkowane jest zapewnieniu szerokiej ochrony i obrony jego czonkw. Wobec czego, zadaniem aparatu pastwowego, w tym instytucji bezpieczestwa jest penienie suebnej roli wobec suwerena, ktrym w warunkach demokracji jest og spoeczestwa. Problemy w funkcjonowaniu demokratycznego pastwa prawnego mog pojawia si w wyniku faszywej identyfikacji celu dziaania organizacji pastwowej. Zwizane jest to z tradycyjnym postrzeganiem bezpieczestwa pastwa przez pryzmat ochrony struktur i organw pastwowych oraz co szczeglnie destrukcyjne, zabezpieczenia interesw orodka politycznego sprawujcego wadz. Szczeglnego znaczenia nabiera to w warunkach funkcjonowania demokracji konstytucyjnych, w ktrych do priorytetw naley transparentno ycia publicznego oraz ochrona praw obywatelskich, a konsekwencjami s ograniczenia i wyzwania organizacji sfery bezpieczestwa.

    POJCIE BEZPIECZESTWA Jednoznaczne zdefiniowanie pojcia bezpieczestwa jest utrudnione ze wzgldu na fakt,

    e rozpatrywa je naley w kontekcie podmiotu bezpieczestwa, co powoduje, e ocena ta nacechowana bdzie relatywizmem i emocjonalnym subiektywizmem. Pojmowane subiek-tywnie bezpieczestwo zwizane jest z okrelonym stanem psychiki i wiadomoci podmiotu wywoanym postrzeganiem zjawisk ocenianych, jako niekorzystne lub niebezpieczne. W zwizku z tym, z powodu zmiennego ewolucyjnego charakteru desygnatw pojcia, zwi-zanego z odniesieniem podmiotu do otoczenia mona mwi o pewnym pesymizmie defini-cyjnym bezpieczestwa3.

    Z pewnoci jest ono jedn z podstawowych potrzeb zarwno jednostek, jak i zbiorowoci ludzkich, tak na poziomie pastw, jak rwnie w wymiarze globalnym. Sformu-owana przez A. Maslowa piramida potrzeb czowieka hierarchizuje bezpieczestwo na dru-gim szczeblu w kategorii potrzeb podstawowych4. Zasadnym jest rwnie przyjcie takiego usytuowania tej potrzeby w stosunku do pastw. Pomimo zmieniajcej si roli pastw naro-

    3 R. Ziba, Wprowadzenie. Pozimnowojenny paradygmat bezpieczestwa midzynarodowego [w:] R. Ziba (red.), Bezpieczestwo midzynarodowe po zimnej wojnie, Warszawa 2008, s. 16.

    4 http://mfiles.pl/pl/index.php/ Hierarchia_potrzeb#Teoria_hierarchii_potrzeb_A._H._Maslowa, (10.03.2014).

  • S t r o n a | 84

    N r 2 ( 1 ) / 2 0 1 5 d e s e c u r i t a t e . u p h . e d u . p l J u l - D e c

    dowych, jego zapewnienie nadal pozostaje dominujcym zadaniem organizacji spoecznych na poziomie pastwa.

    Bezpieczestwo moe by utosamiane z brakiem zagroenia, stanem pewnoci i spokoju. Jego brak powoduje uczucie zagroenia, niepewnoci. Jest powszechnie funkcjonujcym okreleniem zazwyczaj wystpujcym w powizaniu z kontekstem podmiotowym lub przedmiotowym. W odniesieniu do podmiotu wyodrbni mona bezpieczestwo personalne, narodowe i midzynarodowe, natomiast kontekst przedmiotowy zwizany jest z dziaaniami na rzecz jego zapewnienia w okrelonym obszarze ludzkiej aktywnoci. Wrd nich mona wymieni: bezpieczestwo polityczne, ekonomiczne, militarne, spoeczne, kulturowe, ekologiczne etc.

    Powizanie bezpieczestwa z brakiem zagroenia i poczuciem pewnoci wystpuje rwnie w definicjach leksykalnych. Sownik jzyka polskiego okrela je wrcz, jako: stan niezagroenia, spokoju, pewnoci5, gdzie definiowane jest w wskim ujciu zwizanym z zapewnieniem fizycznego przetrwania podmiotu, a przez moe by postrzegane, jako kate-goria negatywna. Obecnie w literaturze przedmiotu prezentowany jest pogld o koniecznoci poszerzenia interpretacji jego pojcia, gdzie obok moliwoci istnienia wystpuje element po-trzeby zapewnienia warunkw gwarantujcych rozwj podmiotu. Zwraca si uwag, e de-nie do jego realizacji polega na zagwarantowaniu moliwie najlepszych warunkw we-wntrznego bezkonfliktowego rozwoju istotnych skadnikw danego podmiotu, jak i minima-lizowaniu ewentualnego zewntrznego zagroenia przez udzia w ksztatowaniu otoczenia, ktre by sprzyjao harmonijnemu, symbiotycznemu rozwojowi szerszego organizmu lub sys-temu6.

    Bezpieczestwo w naukach politycznych klasyfikowane jest w kontekcie procesu za-spokajania potrzeb i interesw uczestnikw ycia midzynarodowego. Rozpatrywane jest tu ono w wymiarze podmiotowym, jako pewno istnienia i przetrwania danego uczestnika y-cia spoecznego. Zgodnie z t koncepcj bezpieczestwo pastwa dzieli si na wewntrzne i zewntrzne, gdzie wewntrzne okrelajce harmonijno i stabilno danego podmiotu zbio-rowego w poczeniu z zewntrznym wyznaczajcym brak zagroenia ze strony innych pod-miotw skada si na jego oglne poczucie7. W polskiej literaturze przedmiotu mona odna-le nastpujcy podzia bezpieczestwa wedug przedstawionych poniej kryteriw: kryterium podmiotowego (bezpieczestwo narodowe i midzynarodowe), kryterium przedmiotowego (bezpieczestwo polityczne, wojskowe, gospodarcze,

    spoeczne, kulturowe itp.), kryterium przestrzennego (bezpieczestwo lokalne, subregionalne, regionalne,

    globalne),

    5 Sownik jzyka polskiego, Warszawa 1994, t. 1, s. 147. 6 J. Staczyk, Wspczesne pojmowanie bezpieczestwa, Warszawa 1996, s. 18. 7 R. Ziba, Bezpieczestwo a terroryzm aspekty teoretyczne [w:] K. Kowalczyk, W. Wrblewski (red.), Ter-

    roryzm: globalne wyzwanie, Toru 2006, s. 29.

  • S t r o n a | 85

    N r 2 ( 1 ) / 2 0 1 5 d e s e c u r i t a t e . u p h . e d u . p l J u l - D e c

    kryterium czasu (stan bezpieczestwa i proces bezpieczestwa), kryterium sposobu organizowania (indywidualne, system rwnowagi si, system

    blokowy, systemy bezpieczestwa zbiorowego)8. Obecnie coraz czciej podnoszona jest kwestia zapewnienia bezpieczestwa jednostki,

    poniewa to obywatel pastwa (czowiek) jest docelowym adresatem wszelkich zabiegw sucych organizacji przestrzeni wolnej od zagroe i sprzyjajcej rozwojowi. Bezpiecze-stwo narodowe jest poniekd sum poczucia bezpieczestwa poszczeglnych czonkw naro-du, a jednym z gwnych zada stawianych organizacji pastwowej jest ochrona i obrona jej obywateli. Wobec powyszego uprawnionym jest twierdzenie, e czowiek jest podmiotem bezpieczestwa i podmiotowo ta powinna by jednym z pryncypiw przywiecajcych dziaaniom podejmowanym na jego rzecz. Dygresja ta zwizana jest z fundamentalnymi py-taniami dotyczcymi organizacji pastwa w warunkach demokracji parlamentarnej przy uwzgldnieniu zmiennego spektrum zagroe. Ile pastwa w pastwie? Ile wolnoci ile bezpieczestwa?

    BEZPIECZESTWO PASTWA Na potrzeby niniejszej artykuu zasadne jest podjcie prby zdefiniowania pojcia bez-

    pieczestwa pastwa. W literaturze przedmiotu znajdujemy opinie o jego podziale na zewntrz-ne odnoszone do ochrony przed zagroeniami z zewntrz oraz wewntrzne, zwi