of 39/39
Ekonomske osnove države i prava - VIII Doc. Dr Amina Nikolajev

Ekonomske osnove - pfsa.unsa.baEkonomski razvoj Složen, višedimenzionalni proces U literaturi se, u pokušaju određivanja i opisivanja ekonomskog razvoja, nailazi na različite

  • View
    2

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Ekonomske osnove - pfsa.unsa.baEkonomski razvoj Složen, višedimenzionalni proces U literaturi se,...

  • Ekonomske osnove

    države i prava - VIII

    Doc. Dr Amina Nikolajev

  • Ekonomski razvoj

    Proučavanje ekonomskog razvoja i rasta

    predstavlja svojevrstan naučni izazov

    (nema univerzalno prihvaćene definicije

    razvoja)

    Postoji čitav niz shvatanja o onome što

    čini osnovu ispitivanja razvojnih

    mogućnosti ≠ zemalja u diverzificiranom

    međunarodnom poretku

  • Ekonomski razvoj

    Koje je stvarno značenje razvoja?

    Šta se podrazumijeva pod razvojem?

    Koliko različite teorije ekonomskog razvoja

    mogu doprinijeti boljem razumijevanju

    razvojnog procesa?

    Koje su najutjecajnije teorije razvoja i da li

    su kompatibilne?

  • Ekonomski razvoj

    Složen, višedimenzionalni proces

    U literaturi se, u pokušaju određivanja i

    opisivanja ekonomskog razvoja, nailazi na

    različite definicije

    Neke od definicija ekonomskog razvoja

    koje imaju zajedničke sadržajne elemente:

  • Ekonomski razvoj

    ... raznovrsne aktivnosti pojedinaca i privrednih

    subjekata koje se poduzimaju u društvu, a što za

    posljedicu ima stvaranje materijalnih i drugih vrijednosti

    kojima se zadovoljvaju mnogobrojne potrebe

    pojedinaca i društva općenito (Begić, 2000)

    U strogo ekonomskim kategorijama, pod razvojem se

    tradicionalno podrazumijeva sposobnost ekonomije

    jedne zemlje, ... , da generira i održi godišnji rast svog

    bruto nacionalnog dohotka po stopi od 5% do 7%, ili

    više (Todaro, Smith, 2006:14)

  • Ekonomski razvoj

    ... dinamički proces povećanja stepena

    zadovoljavanja ljudskih potreba, odnosno

    proces u kome se realni nacionalni dohodak

    dugoročno povećava (Golić, 2002:343)

    ... proces gospodarskog rasta koji je ujedno

    praćen promjenama gospodarske i socijalne

    strukture društva i preraspodjelom dohotka i

    društvene moći (Babić, Dragičević i dr.:1999)

  • Ekonomski razvoj

    ... proces kojim se nacionalne ekonomije s niskim dohocima transformiraju u moderne industrijske ekonomije sa srednjim, višim i visokim dohotkom (Osmanković, 2007:111)

    ... razvoj bogatstva zemalja, ili regija ili urbanih, odnosno ruralnih područja u korist njihovih stanovnika, te održivi porast standarda življenja koji sugerira porast u dohotku po stanovniku, bolje obrazovanje i bolju zaštitu okoliša (Osmanković, 2007:111)

  • Ekonomski razvoj

    ... proces koji čini ljude bogatijim, povećavajući količinu dobara i usluga kojima raspolažu i tako povećavaju spektar izbora koji im stoji na raspolaganju (Etkin, 1973:15)

    ... zahtijeva uklanjanje glavnih izvora neslobode: siromaštva, ali i tiranije, slabih ekonomskih mogućnosti kao i sistematske socijalne oskudice, zanemarivanje javnih kapaciteta kao i netolerantnosti ili prevelike aktivnosti represivnih država (Sen, 2002:20)

  • Ekonomski razvoj

    U osnovi ekonomskog razvoja je privređivanje, odnosno proizvodnja

    Manifestira se porastom ekonomskog bogatstva društva i inoviranjem u upravljanju razvojem (ljudsku kontrolu/djelovanje, aktivno upravljanje razvojem)

    stvaranje materijalnih i drugih vrijednosti

    generira i održi godišnji rast svog bruto nacionalnog dohotka

    povećanje stepena zadovoljavanja ljudskih potreba i realnog nacionalnog dohotka

    promjene ekonomske i socijalne strukture društva

  • Ekonomski razvoj

    pojam koji obuhvata proces privrednog rasta u

    kojem dolazi do kvalitativnih promjena u

    ekonomskoj i socijalnoj strukturi društva,

    manifestirajući se nadalje kroz poboljšanje

    standarda i kvaliteta življenja

    izlazna dimenzija ogleda se u stalnom rastu nivoa

    zadovoljenja potreba, odnosno rastu životnog

    standarda stanovništva kroz povećanje dohotka

    per capita

  • Ekonomski razvoj

    Uključuje kvantitativne i kvalitetne promjene u privređivanju:

    Uvećanje proizvodnih moći privrede (povećanje efikasnosti)

    Način animiranja faktora privređivanja (stavljanje raspoloživih resursa u funkciju efikasnog privređivanja)

    Društveni okvir privređivanja (ekonomski, socijalni, politički, historijski, tradicijski kontekst)

  • Ekonomski razvoj

    Razvoj - kada je ND veći od priraštaja stanovnika

    Stagnacija - kada ND i priraštaj stanovnika imaju

    istu dinamiku

    Nazadovanje - kada ND ima manji rast u odnosu

    na priraštaj stanovništva

  • Ekonomski razvoj

    Obuhvata široki spektar ekonomsko-socijalnih i humanih ciljeva:

    povećanje dohotka i standarda života,

    povećanje zaposlenosti,

    smanjenje siromaštva;

    jednakost u pristupu mogućnostima,

    jednakost u distribuciji dohotka i bogatstva;

    političko učešće građana;

    povećanu ulogu žena, manjinskih i drugih ranjivih grupa u ekonomskom, političkom i socijalnom životu;

  • Ekonomski razvoj

    Obuhvata široki spektar ekonomsko-socijalnih i

    humanih ciljeva:

    povećanje mogućnosti za obrazovanje i stvaranje uvjeta

    za individulano napredovanje, nezavisno od klase, rase,

    etničke pripadnosti ili spola;

    povećanje mogućnosti pristupa zdravstvenim uslugama;

    odgovarajuću socijalnu politiku kojom se štite najranjivije

    grupe stanovništva;

    čistu i zdravu okolinu; te

    efikasan, efektivan i kompetentan javni sektor

  • Ekonomski razvoj

    Index humanog razvoja – razvojni pokazatelj (UN)

    Index humanog razvoja obuhvata:

    Očekivani životni vijek stanovništva

    Stopu pismenosti odraslih

    Prosječne godine školovanja

    Društveni proizvod per capita

  • Ekonomski razvoj

    Razvoj vs. rast – sinonimi/razlike

    Očita razlika – ekonomski rast samo je dio ekonomskog razvoja i predstavlja njegovu kvantitativnu dimenziju, odnosno dinamički proces povećanja ND

    Imajući u vidu činjenicu da je krajnji cilj razvoja povećanje općeg balgostanja, kvalitativnu dimenziju ekonomskog razvoja čini stupanj zadovoljenja materijalnih potreba društva

  • Ekonomski razvoj

    Zadatak ekonomske politike: potenciranje pozitivnih strana

    postojećih faktora i minimiziranje negativnih djelovanja postojećih faktora ili njihovog odsustva

    Racionalnost i efikasnost korištenja raspoloživih faktora

    Mišljenja savremenih teoretičara razvoja i rasta: razvoj se

    može postići ubrzanom industrijalizacijom i informatizacijom i

    konstantnim investiranjem u ljudski kapital

    Opća karakteristika ekonomskog razvoja: ukazuje na različit

    značaj pojedinih faktora, kao i varijacije u intenzitetu

    utjecaja faktora na ekonomski razvoj

  • Ekonomski razvoj

    Faktori razvoja:

    Ljudski kapital (broj stanovnika, ponuda rada, obrazovanje, ...)

    Prirodni resursi (zemjlište, rude, goriva, klimatski uvjeti, ...)

    Kapital (akumulacija, ino izvori, ...)

    Tehnologija (savremena, dostignuća, IT...)

  • Koncepti razvoja

    Strategija / Koncept razvoja? = ciljevi? + faktori?

    Grafikon – kvadranti:

    I – efikasnost

    II – nesposbnost

    III – anarhija

    IV – neefikasnost

  • Investicije

    Ulaganja – nema razvoja bez investicija

    Ulaganja u proizvodnju:

    Akumulacija (dio ND za nabavku dodajnih

    faktora razvoja, zavisi od visine i raspodjele ND

    Amortizacija (prenesena vrijednost sredstava za

    rad, vremenska i funkcionalna)

    Pozajmljena sredstva (krediti)

  • Investicije

    Podjela - ≠ kriteriji:

    Obuhvatnost:

    Bruto (ukupna izdvajanja, amortizacija + akumulacija)

    Neto (za proširenje proizvodnje, izdvojena sredstva u vidu akumulacije)

    Nove (nova ulganja u fiksne i obrtne fondove, povećanje funkcionalne sposobnosti)

    Vrsta:

    Privredne (fiksne fondove: građevinski objekti, saobraćajnice, infrastruktura, ...)

    Neprivredne (obrtne fondove: sirovine, polu i gotovi proizvodi, ...)

  • Investicije

    Podjela - ≠ kriteriji:

    Izvori:

    Domaće (amortizacija, akumulacija)

    Strane (ino krediti, ino ulaganja)

    Donosioci odluka: individualne, krupnih korporacija, javne

    Motivacija:

    Inducirane (diretkno motivirane povećanjem tražnje)

    Autonomne (potreba da se stvore odgovarajući uvjeti za normalno funkcioniranje privrede)

  • Investicije

    Odrednice:

    Učinci (efekti) – stvaranje novog proizvoda, rast

    BDP i ND

    Troškovi – kamata na zaduženje

    Buduća kretanja – neizvjesnost i rizik

  • Konjukturni ciklusi

    Promjene u privredi zemlje

    Ciklus kroz koji prolazi privreda zemlje

    Smjer i intenzitet odstupanja od

    dugoročnog trenda rasta privrede

    (recesija i ekspanzija)

    Rezultat nemirnih uvjeta poslovanja

  • Konjukturni ciklusi

    faza ekspanzije (uspon i prosperitet), traje do dosezanja najviše

    tačke privrednih aktivnosti

    faza kontrakcije (obuhvata fazu pada i fazu kada privreda

    ostvaruje najnižu tačku privrednih aktivnosti)

    faza ekonomskog pada – recesija (dolazi do pada BDP, pada

    kupovne moći, smanjenje tražnje za radom, smanjenje proizvodnje,

    smanjenja profita poduzeća)

    faza ekonomskog pada – depresija (period velike ekonomske krize,

    najniži nivo proizvodnje i najveća stopa nezaposlenosti)

  • Globalizacija

    izvedenica riječi global što znači ukupnost, teži sveobuhvatnosti i jedinstvenosti svijeta

    širenje društvenih odnosa, aktivnosti i međuovisnosti

    intenziviranje i ubrzavanje društvenih promjena

    proces otvaranja i liberalizacije nacionalnih finansijskih tržišta i njihova stapanja u globalno tržište kapitala

    međunarodna integracija dobara, tehnologija, rada i kapitala

    međunarodno kretanje trgovine, finansija i informacija na jedinstvenom, integralnom, globalnom tržištu

    posljedica razvoja nauke, savremene tehnologije, tržišne ekonomije, demokracije

    omogućava slobodno kretanje kapitala, roba, informacija i ljudi kroz širenje i ukidanje granica

  • Globalizacija

    Različiti aspekti globalizacije, odražavaju se na svim poljima savremenog života

    Ekološka, kulturološka, društvena, politička strana globalizacije

    ekonomska strana – globalne kompanije utječu na tok svjetskih privrednih procesa i obavljaju svoj posao i stječu dobit (integracija planete)

    Multinacionalne kompanije u svoje poslovanje uključuju ljude širom svijeta koji su međusobno povezani usprkos velikim udaljenostima, nadziru planetarne resurse, kapital i tehnologiju.

    ekonomija bez granica i poslovanje bez privrednih i političkih barijera

  • Globalizacija

    Karaktersitike:

    Djelovanje TNK

    Dinamičko kretanje međunarodnog kapitala

    Snažna komunikacijska i informatička integracija

    Razvoj univerzalnog potrošačkog društva

  • Globalizacija

    Institucije:

    GATT, 1947. (General Agreement on Tariffs and Trade):

    smanjenje trgovačkih carina među zemljama članicama,

    jačanje međusobne trgovine i veza, temeljio se na klauzuli o

    najvećim pogodnostima, tri osnovna načela: načelo

    recipročnosti, načelo liberalizacije i načelo nediskriminacije

    GATT prerasta u WTO

    WTO, 1995. (World Trade Organization): na kraju urugvajskog

    kruga pregovora i ministarske konferencije u Marakeshu,

    institucionalni i pravni okvir multilateralnog trgovinskog sistema u

    područjima carina i trgovine robama, uslugama i intelektualnom

    vlasništvu

  • Globalizacija

    WTO – cilj: postizanje održivog rasta i razvoja, opće dobrobiti, liberalnog trgovinskog okruženja, bolje saradnje u vođenju svjetske ekonomske politike:

    Trgovina bez diskriminacije (otvoren i ravnopravan sistem trgovine)

    Veći stupanj slobodne trgovine (progresivna liberalizacija i eliminacija carinskih i necarinskih prepreka trgovini robama i uslugama, uklanjanje svih oblika protekcionističkih mjera i diskriminatornih tretmana u međunarodnim trgovinskim odnosima)

    Povećano učešće zemalja u razvoju (integracija u multilateralni sistem i postizanje maksimalno mogućeg stupnja transparentnosti trgovine)

    Fer konkurencija (međunarodna pravila, sporovi u WTO-u)

  • Globalizacija

    Institucije:

    MMF (1944.) – međunarodni finansijski odnosi, područja aktivnosti: promatranje (procjene propisa o novčanoj razmjeni zemalja članica i stabilan devizni kurs), finansijska (uključuje kredite i zajmove članicama MMF-a) i tehnička pomoć (stručna pomoć kreiranju i provedbi finansijske i monetarne politike, osnivanju institucija, dogovorima s MMF-om, te statističke podatke)

    MMF – ciljevi:

    unaprjeđenje međunarodne kooperacije,

    podsticanje ekspanzije i uravnoteženog rasta međunarodne trgovine,

    unaprjeđenje stabilnosti deviznog kursa,

    uspostavljanje multilateralnog sistema plaćanja

    pružanje mogućnosti zemljama da korigiraju platnobilansnu ravnotežu finansiranjem iz sredstava MMF-a

  • Globalizacija

    Institucije:

    WB (World Bank) - finansira obnovu porušenih zemalja (nakon završetka Drugog svjetskog rata i drugih ratova), uključuje pet organizacija (svaka posjeduje svoju osobnost):

    Međunarodna banka za obnovu i razvoj (International Bank for Reconstruction and Development)

    Međunarodno udruženje za razvoj (International Development Association - IDA)

    Međuanrdona finansijska korporacija (International Finance Corporation – IFC)

    Multilateralna investicijsko garancijska agencija (MIGA-Agency)

    Međunarodni centar za rješavanje investicijskih sporova (ICSID)

  • Ekonomske funkcije države

    Organi vlasti i uprave utiču na privređivanje nastojeći

    ga omogućiti, podržati i usmjeriti

    Uloga države u ekonomiji:

    Povećanje efikasnosti (borba protiv monopola,

    visokih cijena, niske proizvodnje)

    Promicanje pravednosti (podjela dohotka,

    oporezivanje, transferna plaćanja, socijalna pravda)

    Poticanje makroekonomskog rasta i stabilnosti

    (smanjenje nezaposlenosti i inflacije, fiskalna i

    monetarna politika)

  • Ekonomske funkcije države

    Ekonomske funkcije države su one u sferi privrednih aktivnosti s namjerom ostvarenja određenih društvenih ciljeva

    Uspostava privrednog sistema

    Zaštita interesa građana (reguliranje radnih odnosa, socijalne i zdravstvene zaštite)

    Preraspodjela nacionalnog dohotka

    Provođenje monetarne politike

    Osiguranje državnih subvencija pojedinim granama proizvodnje

    Reguliranje i usmjeravanje međunarodnih ekonomskih odnosa...

  • Ekonomske funkcije države

    Utvrđivanje zakonskog okvira tržišnog

    privređivanja

    Uticaj na alokaciju resursa radi podizanja i

    pospješivanja efikasnosti privređivanja

    Unaprjeđenje raspodjele dohotka

    Stabiliziranje privrede mjerama

    makroekonomske politike

  • Ekonomske funkcije države

    Utvrđivanje zakonskog okvira tržišnog privređivanja

    Država djeluje putem zakona (zakonski okvir)

    Zakonsko reguliranje vlasničkih odnosa, uvjeta

    poslovanja privrednih subjekata, radnog

    zakonodavstva,... – osnovna pravila ponašanja privrednih

    subjekata

    Veliki je spektar zakonskih i podzakonskih akata u ovoj oblasti

    Zakonska regulacija tržišta zavisi od predmeta samog tržišta

    Bilo kakav poremećaj ponude i tražnje može uzrokovati

    poremećaj funkcioniranja tržišta

  • Ekonomske funkcije države

    Uticaj na alokaciju resursa radi podizanja i

    pospješivanja efikasnosti privređivanja:

    Otklanjanje tržišnih nedostataka i pojave

    eksternalija (šteta)

    Ograničavanje i usmjeravanje konkurencije

    (monopoli vs. savršena konkurencija)

    Uvođenje poreza kao stalnih izvora prihoda u

    cilju zadovoljenja javnih potreba

  • Ekonomske funkcije države

    Unaprjeđenje raspodjele dohotka:

    Preraspodjela dohotka (zbog nejednake

    raspodjele)

    Uzima se od bogatih i daje siromašnim

    Trasnferna plaćanja (subvencioniranja i

    sl.)

  • Ekonomske funkcije države

    Stabiliziranje privrede mjerama makroekonomske politike:

    Ublažavanje privrednih ciklusa, sprječavnje nezaposlenosti, suzbijanje inflacije, stagnacije

    Uređivanje pitanja vlasništva (državno vs. privatnog)

    Aktivna monetarna politika (reguliranje mase novca u opticaju)

    Aktivna fiskalna politika (porezna politika i politika javnih rashoda)