Click here to load reader

1105689780_423 İLYAS KAYAOKAY

  • View
    233

  • Download
    0

Embed Size (px)

DESCRIPTION

hgg

Text of 1105689780_423 İLYAS KAYAOKAY

  • Akademik Sosyal Aratrmalar Dergisi, Yl: 2, Say: 7, Aralk 2014, s.337-351

    lyas KAYAOKAY1

    FUZLNN LEYLA LE MECNN MESNEVSNN

    ARKETPSEL SEMBOLZM BALAMINDA ZMLENMES

    Ak Dnmn Evrensel Gcdr

    zet

    Arketipsel eletiri, Jungun ortaya koyduu psikoloji verilerinin, sanatsal rnlere

    uygulanmasyla ortaya km bir metottur. Edebiyat sahasnda zellikle, mit,

    masal, halk hikyesi ve romanlarn incelenmesinde kullanlan bu metot; film gibi

    grsel sanatlarn zmlenmesinde de kullanlmaktadr. Arketipsel eletirinin,

    divan edebiyatndaki mesnevlere uygulan ise olduka yenidir.

    Bu makalede tasavvuf bir mahiyeti olan Fuzlnin Leyla v Mecnn mesnevsinin

    arketipsel sembolizm balamnda zmlenmesi yaplarak Mecnnun bireyleme

    sreci; Campbellin sistemletirdii ayrlma, erginleme ve dn balklar altnda

    tahlil edilecektir.

    Anahtar Kelimeler: Jung, Arketip, Leyla v Mecnn, Campbell, Bireyleme

    AN ANALYSIS ON FUZUL'S LEYLA AND MECNUN MASNAWI

    IN THE CONTEXT OF ARCHETYPAL SYMBOLISM

    Abstract

    Archetypal criticism put forward by Jung's psychology data is a method applied to

    emerged as the artistic product. Especially in the field of literature, myth, fairy tale,

    this method used in the study of folk tales and novels; It is also used in the analysis

    of visual arts such as film. The archetypal criticism, and the implementation of the

    mesnevs the divan literature is quite new.

    1 Frat niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Eski Trk Edebiyat Anabilim Dal, Yksek Lisans

    rencisi, [email protected]

  • The Journal of Academic Social Science, Yl: 2, Say: 7, Aralk 2014, s. 337-351

    338 lyas Kayaokay

    In this article, a mystical nature of Fuzl Leyla and Mecnun Mecnun have done to

    solve the individuation process in the context of archetypal symbolism mesnevi;

    Campbell 's departure as systematization, will be analyzed under the mature and

    turn heads.

    Keywords: Jung, Archetypes, Leyla and Mecnun, Campbell, Individuation

    GR

    Analitik Psikoloji ekolnn kurucusu Carl Gustav Jung, Freuddan farkl olarak kiisel

    bilindnn yanna kollektif bilindn ekler. Kiisel bilind, kiiye zg iken kollektif

    bilind, yap ve kapsam bakmndan tm insanlarda aynlk gsterir. nk kendini belirti

    biimi tm insan topluluklarnda, yresel klk ve renklere blnm olsa bile kkende ayn

    olan biimler alr. (Gkeri, 1979: 8) Jung, eski alardan gelen, benin dndaki btn

    insanlarn paylat, kinatn tm ruhsal kalntlarn ieren bu miras kefederek Dou ile Bat

    dnyasn birletirip btnletirmek istemitir. Gelitirdii arketip kavram, kollektif

    bilindnn rndr. Arketipler, nceden var olan kavray biimleri olup bilind

    olduundan yalnzca varsaym olarak kabul edilebilirler. (Fordham,1997: 27) Junga gre

    arketiplerin varlklarn anlayabilme, ancak ortaya kan imgeler sayesinde mmkndr. Bunlar;

    persona, anima, animus, glge, yal bilge, i benlik (self) gibi arketiplerdir.2 Arketiplerle bilin

    arasndaki etkileim sayesinde ruhsal btnle eriilir. Bu btnlk, tehlikelerle dolu

    psikolojik bir yolculuun sonunda gerekleir. Bireyleme sreci3 hem isel atmalarn

    zld bir sre olarak hem de bireyin toplumla daha salkl ilikiler kurmasn salayan

    bir sretir. (Ksa, 2004: 64) Bireyin byk bir zenle benliini sorgulama ve kendini tanma

    abasna gnll olmas gerekir. (Jung, 1999: 107) Bireyleme sonucu, kii artk kendi ruhsal

    yapsnn en karanlk kelerine kadar hkmetmeye balar. Carol Pearson, arketiplerden isel

    rehber eklinde bahseder. Bunlar kahramanca yolculuun bir nevi aamalarn ieren yetim,

    gezgin, sava, fedakr, masum, byc arketipleridir. (Pearson, 2003: 44) Yazara gre bu

    arketipler insann iinde mevcut olup uyandrlmay beklerler. Bu arketiplerin tezahr talebe

    bal olup her bir arketip insann baka bir ynn gelitirir. Bu arketiplerden biri baskn olduu

    takdirde dier arketipi devre d brakacandan bireyin dengeyi salayabilmesi gerekir.

    nsan psikolojisi ve edebiyat her zaman i ie dnlm, eserin ortaya kma

    bilincinden, yaratlma srecine, ortaya ktktan sonra, okuyucuyla bulumasna kadar pek ok

    aamayla psikoloji ilikilendirilmitir. (Emre, 2005: 293) Sanat eserlerinin psikolojik yaps,

    insann ruhsal yap ve geliiminin etkisiyle biimlenmektedir. Buna istinaden arketipsel eletiri

    metodu, ruhsal ve sanatsal yap arasndaki etkileimi saptayarak sanat eserinin psikolojik yap

    ve anlamn aklamay amalar. (Gkeri, 1979: 5) Arketipsel inceleme metodu ile genellikle

    mit, masal, halk hikyeleri ve romanlar zmlenmektedir. Mesnevlerin bu yntemle

    2 Bu arketipler almamzn ierisinde ilgili balklarn altnda izah edilecektir. 3 Bu srete, bireyin yaam; birinci ve ikinci yar olmak zere iki ana bamsz evreye ayrlr. lk yarnn grevi; d

    geree almadr. Benin glendirilmesi yoluyla, temel ilev ve davran tipinin ayrmas, uygun bir personann

    gelimesi yoluyla bireyin, ortamna kendisini uydurmas amalanr. kinci yarnn grevi i geree almadr;

    kendini, insanl daha iyi tanmadr. Kii o ana kadar bilindnda kalm ya da bilindna gemi olan yapsndaki

    zelliklere dnr. Birey, bu zellikleri bilin yzeyine kartarak dnya ve kozmik dzenle, ie ve da doru bir

    ba kurar. (Jung, 1997a: 69)

  • The Journal of Academic Social Science, Yl: 2, Say: 7, Aralk 2014, s. 337-351

    339 Fuzlnin Leyla le Mecnn Mesnevsinin Arketipsel Sembolizm Balamnda zmlenmesi

    zmlenmesi fikrine aratrmaclar pek scak bakmadndan bu konudaki almalar olduka

    yenidir.4

    Leyla ile Mecnn, bir mesnev olmasna ramen; bir halk hikyesi5 hatta bir roman6

    olarak da deerlendirilir. En nemli fark, biimsel yani vezinli ve kafiyeli oluudur. Nesre

    evrildiinde bir halk hikyesi grnm alr. Zira mesnevye balarken adeta bir masaln klie

    szlerini duyarz:

    Hikye bahesinin sahibi, rivyet cevherlerinin sarraf. / Mana emende gl dikerken,

    sz ipliine cevher dizerken. / yle nkteler yapm, gl ve cevher sam... (LM/ 437- 439)

    Mesnevnin, kahramann ailesi ve doumu epizotuna baktmzda konusu ak olan halk

    hikyelerin genel yapsn grmekteyiz. Halk hikyelerinde, baba padiah veya beydir. Aile

    varlkl olmasna ramen bir varisinin olmad grlr. Mecnnun babas, ocuu olmayan

    varlkl bir Arap beyidir. Dualar neticesinde, Kays dnyaya gelir. Klasik kahraman hikyelerinin

    balangcnda lke orak bir arazi gibidir. Ekinler bymemekte, hastalk yaylmakta, bebekler

    domamaktadr. (Pearson, 2003: 26) Ksacas olumsuz bir rzgr esmektedir. Kays, doduktan

    sonra st yerine cierden kan ier. (LM/ 490) Fuzl, Kays deta bir destan kahraman gibi

    tasvir eder:

    St ise kan iiyor, sanrd. Emcikler ona ok grnrd. / Oyuncaa bakmaz ve

    oyuncakla avunmazd. (LM/ 495-496)

    Mecnnun bir mit, masal kahramanndan pek fark olmad grlr. Mesnevnin dier

    epizotlar mukayeseli bir ekilde ortaya konulduunda halk edebiyatnn, divan edebiyatna

    etkisi ak bir ekilde grlecektir. Kk Smerlilere kadar uzanan mesnevnin ierisinde; pek

    ok mit, masal, efsane, amanist unsur yer aldndan arketipsel sembolizm incelemesine

    olduka elverili bir metindir.

    Tasavvuf unsurlar ihtiva etmesi, metne yaklammz etkileyecek olsa da Jungun

    psikolojisi ile tasavvuf arasnda da bir paralellik olduunu belirtmemiz gerekir. Kahramann

    erginleme maceras ile kmil insan olma yolunda, bir mride intisap etmi mridin hikyesi

    aslnda benzerdir. Kahramanlarn arketipleriyle btnlemesi gibi mrid de mridine intisap

    ettii mddete kmil mertebesine eriir. Mrid mridde, anlam rntlerini salayan ve

    mridin gelien kiiliinin olgunlamasna rehberlik eden nefs (kendilik; self) arketipinin

    yansmasn tecrbe eder. (Spegelman, 1994: 64) Kahramann; ayrlma, erginleme ve

    dn (Campbell, 2010) safhalarndan gemesi gerekir. Mridin de eriat, tarikat

    hakikat (Schimmel, 2004: 115) gibi amas gereken merhaleleri vardr. Her ikisinde de bu

    aamalar personann paralanmasn, nefsi aramay ve bu sreten kan yaygn bir kimlik

    formasyonunu anlamak iin bir ereve izerler. (Spegelman, 1994: 88) Kahraman, erginleme

    srecinde balinann karnnda yeniden domak zere manevi bir lm yaamas, tasavvufta yer

    alan lmeden evvel lme temi ile rtmektedir. Arketipler bilinen btn dinsel fikirlere

    4 Bu konuda yaplm iki alma mevcuttur

    1. alar Abiha, Birsel. Hsrev irin Mesnevisi zerine Arketipsel Bir Yaklam Denemesi Tarihsiz. s. 13

    http://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/birsel_caglar_abiha_husrev_u_sirin_arketip_yaklasimi.pdf

    2. Karagzl, Volkan. Arketipsel Sembolizm Balamnda Mihr Vef Mesnevisinin ncelenmesi Turkish Studies

    Volume 7/1 Winter 2012 s. 1406-1421 5 Leyla ile Mecnnun halk hikyesi olarak anlatm hakknda daha fazla bilgi iin, bkz: enocak, Ebru. Leyl ile

    Mecnn Hikyesi zerine Mukyeseli Bir Aratrma Yksek Lisans Tezi, Frat niversitesi, Elaz: 2000 6 Bkz: Kahraman, Mehmet. Leyla ve Mecnn Roman (Dstn- Leyl v Mecnn) Aka Yaynlar, Ankara: 2011

  • The Journal of Academic Social Science, Yl: 2, Say: 7, Aralk 2014, s. 337-351

    340 lyas Kayaokay

    uygun dmektedirler. (Fordham, 1997: 88) Mecnnu bir mitik kahraman yahut bir mrid

    olarak dnelim nihai gayesi, kuatc deerleri yaratc bir ekilde bnyesine katarak

    olgunlama servenini tamamlamaktr.

    Leyla ile Mecnn Mesnevsinin Olay rgs

    Leyla ile Mecnn,7 bilinen bir mesnev olduu iin eseri zetlemek yerine olay

    halkalarn vermeyi, vakay hatrlatmak adna uygun grdk:

    1. Kaysn dualar neticesinde dnyaya gelii. Dayann (bakc) srekli alayan Kays

    gezdirmek iin bir eve gtrmesi ve Kays