V¹ng vƒn h³a ‘»“ng b±ng ch¢u th»• B¯c B»™

  • View
    17.597

  • Download
    19

Embed Size (px)

Text of V¹ng vƒn h³a ‘»“ng b±ng ch¢u th»• B¯c...

  • 1. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC BLI M U BcBlcinihnhthnhdntcVit,vth,cnglnisinhraccnnvnhaln,phttrinnitiplnnhau:VnhangSn, vnhaiVitvvnhaVit Nam. Ttrungtmny, vnhaVitlantruynvoTrungBriNamB.Slantruyny,mtmtchngtscsngmnhlitcavnhaVit, mtmtchngtssngtocangidnVit. VnhoBcBlsgiaohogiathinnhinvconngi,phttrindatrnskthavphthuybnscdntckthptipthucchnlcti nhhoavnhokhuvcvnhnloi.Trongtcchy,vnhachuthvngBcBcnhngntctrngcavnhaVit, nhnglicnhngntringcocavng.NHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 1

2. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC BA. CC KHI NIM NH VNG I.KHNG GIAN VN HAKhng gian vn ho l khi nim lin quan cht ch nhng khng ng nht vi khi nim lnh th. N bao qut tt c nhng vng lnh th m dn tc tn ti qua cc thi i, ngha l c xem xt qua mt chiu di thi gian. Khi nim khng gian vn ho rng hn khi nim khng gian lnh th. Nh vy, khng gian vn ho l khi nim ch nhng vng lnh th qua s tch lu ca b dy thi gian lch s. N thng l khi nim mang tnh tng i, khng tch bch nh khng gian lnh th, thm ch khng gian vn ho ca hai dn tc cnh nhau thng c phn chng ln nhau c min gip ranh. Chng hn, khng gian vn ho Vit Nam c lin h mt thit nhng khng ng nht vi khng gian lnh th. N khng ch gii hn trong gii hn lnh th m c nh hng qua li n vn ho cc dn tc, lnh th ln cn nh Trung Hoa, Lo, Campuchia... vi cc min gip ranh tng ng.II.LNH TH VN HAL khi nim c lin quan nhng hp hn khi nim khng gian vn ho. Khi nim ny mang tnh vn ho chnh tr v thng dng ch ch quyn lnh th ca mt dn tc, n c phn nh kh r vi bin gii r rng da trn s chng minh lch s, c tr vn ho cc dn tc. cp ti lnh th vn ho do lun t trong s phn nh rch ri vi lnh th khc. Lnh th vn ho gn b hu c vi lnh th a chnh hnh chnh do thng nht lnh th, ton vn lnh th ng thi mang ngha vn ho. y cng l cng vic t nc ta n lc thc hin sau ngy ginh c lp (1975) hon ton trong c nc.III.VNG VN HAKhi nim ny c trng cho bn sc ring ca tng vng di s thng nht do cng ci ngun to ra bn sc chung. N lm nn tnh a dng cho bc tranh vn ho dn tc. Vng vn ho do ch s khc nhau ca c trng vn ho tc ngi theo khng gian a l trn mt lnh th. Nhng nhm tc ngi khc nhau nhng ch khc nhau to nn s phn ho vng vn ho.NHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 2 3. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC B T xa xa, ng cha thc v vic phn bit vn ho vng min v ngy cng c ch trng mt cch thc trong gii nghin cu ngy nay. Tuy nhin hin cn nhiu kin khng ng nht theo tng khuynh hng, tng tc gi. Trong s ny, quan im phn chia vng vn ho ca nh nghin cu Trn Quc Vng c nhiu c s rt hp l. Theo , v tng qut lnh th Vit Nam chia lm 6 vng vn ho: Vng vn ho Ty B c L khu vc bao gm h thng ni non trng ip bn hu ngn sng Hng (lu vc sng ) ko di ti bc Thanh Ngh. y c trn 20 tc ngi c tr, trong , cc tc Thi, Mng c th xem l i din. Biu tng cho vng vn ho ny l h thng mng phai ngn sui dn nc vo n; l nhng vt trang tr tinh t trn chic khn piu Thi, chic cp vy Mng, b trang phc n Hmng; l m nhc vi cc loi nhc c hi (khn, so...) v nhng iu ma xo. Vng vn ho Vi t B c L khu vc bao gm h thng ni non him tr bn t ngn sng Hng. C dn vng ny ch yu l ngi Ty, Nng vi trang phc tng i gin d, vi l hi lng tng (xung ng) ni ting; vi h thng ch Nm Ty c xy dng trong giai on cn i. Vng vn ha chu th B c B C hnh mt tam gic bao gm vng ng bng chu th sng Hng, sng Thi Bnh v sng M vi c dn Vit (kinh) sng qun t thnh lng x. y l vng t ai tr ph, bi vy n tng l ci ni ca vn ho ng sn thi thng c, vn ho i Vit thiNHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 3 4. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC B trung c.. vi nhng thnh tu rt phong ph v mi mt. N cng l ci ngun ca vn ho Vit nam Trung B v Nam B sau ny. Vng vn ho Trung B Vng vn ho Trung b trn mt di t hp chy di theo ven bin t qung Bnh ti Bnh thun. Do kh hu khc nghit, t ai kh cn, nn con ngi y c bit cn c, hiu hc. H tho ngh i bin, ba n ca con ngi cng giu cht bin; dn vng ny thch n cay ( b cho c lnh). Trc khi ngi Vit ti sinh sng, trong mt thi gian di ni y tng l a bn c tr ca ngi Chm vi mt nn vn ho c sc, n nay cn li sng sng nhng thp Chm. Vng vn ho Trng Sn - Ty Nguyn Vng vn ho Trng Sn - Ty Nguyn nm trn sn ng ca di Trng Sn, bt u t vng ni Bnh-Tr -thin vi trung tm l bn tnh Gia Lai, Kontum, c Lc, Lm ng. y c trn 20 tc ngi ni cc ngn ng M-Khmer v Nam o c tr. y l vng vn ho c sc vi nhng trng ca (Khan, Hmon), nhng l hi m tru, vi loi nhc c khng th thiu c l nhng dn cng ching pht ra nhng phc hp m thanh hng v c th cho ni rng Ty Nguyn Vng Vn ho Nam B Vng Vn ho Nam B nm trong lu vc sng ng Nai v h thng sng Cu Long, vi kh hu hai ma (kh - ma), vi mnh mng sng nc v knh rch. Cc c dn Vit, Chm, Hoa ti khai ph nhanh chng ho nhp vi thin nhin v cuc sng ca c dn bn a (Khmer, Ma, Xting, Chro, Mnng). Nh c khuynh hng tri di ven knh, ven l; ba n giu thy sn; tnh cch cn ngi a phng khong; tn ngng tn gio ht sc phong ph v a dng; sm tip cn v i u trong qu trnh giao lu hi nhp vi vn ho phng Ty...IV.TIU VNG VN HATrong mi mt vng vn ho, li c th chia lm nhiu tiu vng vn ho.Khi nim tiu vng vn ho ch nhng b phn hp thnh vng vn ho. Mi tiu vng c xc nh vi nhng nt c th b chi phi bi khng gian a l, kh hu v lch s hnh thnh, pht trin ca vng.Vic phn loi tiu vng vn ho hon ton khng ph v tnh thng nht ca tng th mt vng vn ho.NHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 4 5. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC BB. VNG VN HA CHU TH BC B I. KHNG GIAN VN HA CA VNG V v tr a l Vngnm phaBctnc, phaBcgipVngvnhaVitBc, Pha Nam gipvngvnhaTrungB, phaTygipvngvnhaTyBc, phanggipbinng. VngchuthBc B l tm im ca con ng giao lu quc t theo hai trc chnh: Ty ng v Bc Nam. Vtrnykhinchontrthnhvtrtinntinticcvngkhctrongncv ng Nam , l mc tiu xm lc u tin ca tt c bn xm lc mun bnh trng th lc vo lnh th ng Nam . Nhng cng chnh v tr a l ny to iu kin cho c dn c thun li v giao lu v tip thu tinh hoa vn ha nhn loi.NHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 5 6. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC B Vng c v tr a chnh tr, a kinh t rt c bit: Th H NI - tri tim ca c nc, l u no chnh tr-hnh chnh quc gia, trung tm vn ha KH-GD... N cn l ci ni ca nn vn minh la nc, to s tng trng kinh t v giao lu ca cc vng trong nc v quc t. V lnh th ng bng Bc B l vng t mang nhiu nt truyn thng ca vn ha Vit Nam. y c coi l ci ni ca Vn ho - Lch s dn tc. Xt v lnh th vng ny c nhiu kin khc nhau nhng hu ht cc kin cho rng vng ng bng Bc B l khu vc ca ba h thng sng ln: sng Hng, sng Thi Bnh v sng M. Nh vy th c th xc nh vng vn ho ng bng Bc B bao gm: Nam nh, H Nam, Hng Yn, Hi Dng, Thi Bnh; thnh ph H Ni, thnh ph Hi Phng; phn ng bng ca cc tnh Ph Th, Vnh Phc, Bc Ninh, Bc Giang, Ninh Bnh, Thanh Ha, Ngh An, H Tnh. Vng vn ho c nhng im khng ng nht vi vng hnh chnh, vng qun s Vic xt Thanh - Ngh - Tnh vo vng vn ha ng bng Bc B l da trn nhng cn c v vn ho v lch s. V m t a hnh Chu th Bc B l a hnh ni xen k ng bng hoc thung lng, thp v bng phng, dc thoi t Ty Bc xung ng Nam, t cao 10 15m gim dn n cao mt bin. Ton vng cng nh trong mi vng, a hnh cao thp khng u, ti vng c a hnh cao vn c ni thp ng nh Gia Lng (Bc Ninh), c ni Thin Thai, nhng vn l vng trng, nh Nam nh, H Nam l vng thp nhng vn c ni nh Chng Sn, ni i, v.vNHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 6 7. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC B V kh h u Vng Bc B tht c o, khc hn nhng ng bng khc. ng bng Bc B c mt ma ng thc s vi ba thng c nhit trung bnh di 18 , do m c dng kh hu bn ma vi mi ma tng i r nt, khin vng ny cy c v la t hn cc vng khc. Hn na, kh hu vng ny li rt tht thng, gi ma ng bc va lnh va m, rt kh chu, gi ma h nng v m. V mi trng nc ng bng Bc B c mt mng li sng ngi kh dy, khong 0,5 l,0km/km2, gm cc dng sng ln nh sng Hng, sng Thi Bnh, sng M, cng cc mng mng ti tiu dy c. Do nh hng ca kh hu gi ma vi hai ma kh v ma nn thy ch cc dng sng, nht l sng Hng cng c hai ma r rt: ma cn, dng chy nh, nc trong v ma l dng chy ln, nc c. Ngoi khi, thy triu vnh Bc B theo ch nht triu, mi ngy c mt ln nc ln v mt ln nc xung. Chnh yu t nc to ra sc thi ring bit trong tp qun canh tc, c tr, tm l ng x cng nh sinh hot cng ng ca c dn trong khu vc, to nn nn vn minh la nc, va c ci chung ca vn minh khu vc, va c ci ring c o ca mnh.NHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 7 8. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC B II. L CH S HNH THNH V CH TH VN HA CA VNG L chsphttri n Da vo nhng iu kin t nhin thun li v cc thnh tu kinh t t c, nhng c dn vng chu th sng Hng, sng M, sng C c gi chung l c dn Vit c, pht huy sc lao ng v c sng to ca mnh y nhanh s pht trin ca x hi, vt qua nhng hn ch ca thi nguyn thu, t n thi i vn minh vo cc th k VII-VI TCN. Tn ti trong khong hn 5 th k, nn vn minh c mnh danh l vn minh Vn Lang - u Lc, tng ng vi 2 quc gia ni tip tn ti trn t bc Vit Nam ng thi.B my nh nc thi Vn Lang v m t trng ng ng sn Vng vn ha Bc B l vng t lch s lu i nht ca ngi Vit, ni khai sinh ca vng triu i Vit, ng thi cng l qu hng ca cc nn vn ha ng Sn, Thng Long- H Ni. TvngtthytlvngngbngchuthBcB, vnhaiVit, VitNam phttrinvlangrng sang ccvngkhcvphttrintrntonlnhthnhhin nay. VngcnglnibtnguncavnhaTrungBv Nam B. ylcini hnh thnh vn ha, vn minh Vit t bui ban u v hin ti cng l vng vn ha bo lu c nhiu gi tr truyn thng trn ng i ti xy dng nn vn ha hin i, m bn sc dn tc. Chth vnhaNHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 8 9. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC B Da vo cc thnh tu ca kho c hc, nhn hc, chng ta c th bit c dn nguyn thu sng trn cc vng ng bng Bc Vit Nam ng thi u thuc cc chng tc Nam (Vit - Mng, Mn - Kh me, Hn Thi). Vi thi gian, cc nhm tc ngi t nhiu ho ln vo nhau, c ting ni gn gi nhau, pha trn. Nhng di ch c pht hin chng t rng, by gi cc nhm cng sng vi nhau hoc sng gn gi nhau c s lng kh ng, cng ly ngh nng trng la nc lm nn kinh t ch yu v cng c t nhiu phong tc tp qun ging nhau. Trong qu trnh pht trin, dn dn nhm Vit Mng pht trin mnh hn cc nhm kia v dn tr thnh ch th vn ha chnh ca vng. Nhng gi tr vn ha ca vng l nhng sn phm t s sng to, cn c ca nhm Vit Mng, trong dn tc Kinh ng vai tr ct li.Dn tc Kinh chnh l ch th vn ha chnh ca vng Hin nay, dn s ca ring vng ng bng sng Hng l 19.577.944 ngi (thi im 1/4/2009), chim 22,82% dn s c nc. a s dn s l ngi Kinh, mt b phn nh dn tc Mng. Nhm ngn ng chnh s dng thuc nhmVit Mng. V kinh t NHM 7 K44 TC & QLSKTRANG 9 10. TM HIU V NN VN HA CA VNG CHU TH BC B Nng nghip la nc trn vng chu th cc con sng ln (Hng, M, C, Chu) tr thnh ngnh kinh t ch yu, va to c s cho nh c lu di, va to ra th lng thc cn thit hng ngy ca ngi dn y. C dn ng bng Bc B l c dn sng vi