Żuławy Wiślane ochrona i kształtowanie zabytkowego krajobrazu

  • View
    251

  • Download
    13

Embed Size (px)

Transcript

  • uawy Wilaneochrona i ksztatowaniezabytkowego krajobrazu

    Bogna Lipiska

  • uawy Wilaneochrona i ksztatowaniezabytkowego krajobrazu

  • uawy Wilane ochrona i ksztatowanie zabytkowego krajobrazuautor: Bogna Lipiska redakcja: Ewa Judycka

    opracowanie grafi czne i projekt okadki: Wiesaw Tyszkawydawca: Stowarzyszenie uawy

    wsppraca: Grzegorz Gola, Mariola Mika, Marek Opitz, Karolina Ressel, Jacek OpitzWydzia Architektury Politechniki Gdaskiej w Gdasku, Stowarzyszenie Mionikw Nowego Dworu Gdaskiego Klub Nowodworski, Lokalna Grupa Dziaania uawy i Mierzeja, Instytut Delty Wisy

    Publikacja jest dokadnym (z niewielkimi poprawkami) odtworzeniem pracy doktorskiej pod tym samym tytuem obronionej w 1986 roku na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej im. T. Kociuszki pod kierunkiem prof. Janusza Bogdanowskiego. Autor i wydawca skadaj serdeczne podzikowania za wsparcie i yczliwo dla osb, organizacji i instytucji, ktre w jakikolwiek sposb przyczyniy si do powstania niniejszej publikacji.

    ISBN 978-83-929795-4-8

    2011 Stowarzyszenie uawyNowy Dwr Gdaski, Gdask 2011

    na okadce: okolice aszki nad Zalewem Wilanym. Foto. Marek Opitz

    Stowarzyszenie uawy gmin i powiatw uawskich jest samorzdowym lobby uawskim, starajcym si wpyn na podejmowane przez rzd i inne instytucje decyzje dotyczce uaw. Jest to forum wsppracy i promocji delty Wisy.

    Publikacja powstaa w ramach projektu Wydanie i promocja publikacji ze zbiorw dziedzictwa kulturowego delty Wisy o zabytkowym krajobrazie uaw wspfi nansowanego ze rodkw Unii Europejskiej w ramach Planu Rozwoju Obszarw Wiejskich na lata 2007-2013 uzyskanych w konkursie Lokalnej Grupy Dziaania uawy i Mierzeja na operacje z zakresu dziaania Wdraanie lokalnych strategii rozwoju odpowiadajce warunkom przyznania pomocy w ramach maych projektw, tj. operacji, ktre nie odpowiadaj warunkom przyznania pomocy w ramach dziaa Osi III Programu Rozwoju Obszarw Wiejskich na lata 2007-2013, ale przyczyniaj si do osignicia celw tej Osi

    Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarw Wiejskich: Europa inwestujca w obszary wiejskie

  • uawy Wilaneochrona i ksztatowaniezabytkowego krajobrazu

    Bogna Lipiska

    Pamici mojego profesora Janusza Bogdanowskiego, ktry nauczy mnie kocha krajobraz oraz w podzikowaniu Panu Kazimierzowi Cebulakowi, ktry nauczy mnie kocha uawy a take Panom Markowi Opitzowi i Grzegorzowi Goli, ktrzy nauczyli mnie kocha krajobrazy uawskie

  • Spis treci

    I. O krajobrazie krtka opowie o postrzeganiu jego postaci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

    II. O Delcie Wisy zwanej uawami Wilanymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

    III. Delta Wisy w opracowaniach naukowych i literaturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

    IV. Krtka historia Delty Wisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

    V. Specyfi ka krajobrazowa Delty Wisy wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

    VI. Posta krajobrazu jak czyta zapis histotrii w krajobrazie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

    VII. Inwentaryzacja elementw krajobrazu Delty Wisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47

    VIII. Modelowe jednostki historyczno-krajobrazowe Delty Wisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55

    IX. Synteza postaci krajobrazu krajobrazowe zespoy tradycyjne Delty Wisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

    X. Sowo o krajobrazie jutra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71

    XI. Szczegowa charakterystyka miejscowoci w Delcie Wisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77

    Literatura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110

  • 5

    Krajobraz jest generalnym rdem informacji jest obra-zem twrczoci lub dehumanizacji ycia s to sowa Zyg-munta Novka, profesora Politechniki Krakowskiej, twrcy nauki o ochronie i ksztatowaniu krajobrazu1. Wydaje si, i sowa te najpeniej oddaj potrzeb zastanowienia si nad wczeniem zagadnie krajobrazowych w ksztatowanie otaczajcej czowieka przestrzeni. Wspudzia planu kra-jobrazowego w pracach planistycznych czy projektowych, pozwalajcy na kreowanie penej, trjwymiarowej kompozy-cji krajobrazowej to dzisiejsza, stale aktualna potrzeba, by mc uczyni gospodarowanie czowieka przestrzeni wia-domym i zachowujcym pikno dla nastpnych pokole. Rodzaj i forma studiw krajobrazowych prowadzonych w tym celu, musz uwzgldnia charakter danego regio-nu, jego wartoci historyczne, zabytkowe, estetyczne, ale i wspczesne potrzeby, tendencje i kierunki wspczesnej gospodarki i wspczesnego spoeczestwa. Sowem musi uwzgldnia dziaanie czowieka w krajobrazie i to zarw-no jego dokonania i dotychczasowy udzia w ksztatowaniu krajobrazu jak i jego dzisiejsze potrzeby i humanistyczne odczucia. Opisanie uawskiego krajobrazu i historii jego budowania moe pomc w stworzeniu takiego przestrzennego rodo-wiska czowieka, ktre bdzie dostosowane zarwno do zaspokojenia potrzeb podstawowych jak i potrzeby przeby-wania w harmonijnych a jeszcze lepiej wrcz piknych krajobrazach. Istnieje wiele defi nicji krajobrazu w zalenoci od profi lu nauki, jaka si nim interesuje i zajmuje. Jako defi nicj naj-prostsz, podstawow i zrozumia oglnie mona przyj, i krajobraz jest fi zjonomi rodowiska2. Takie pojmowanie sowa krajobraz czy inaczej mwic zjawiska, jakim jest posta krajobrazu, ma swoje skutki w wielowiekowej historii czowieka.

    1 [1] Z. Novk, Planowanie regionalne i udzia w nim architekta, Krakw, pierwsze wydanie 1950, drugie wydanie 2000, s. 28 i n.

    2 [2] J. Bogdanowski, Optymalizacja i ksztatowanie krajobrazu o r-nych formach przyrodniczych i rnej antropopresji, [w:] Zeszyty Problemowe Postpw Nauk Rolniczych, R. 1979, z. 217, s. 30; por. take T. Towiski, Urbanistyka, T. III Ziele w urbanistyce, Warszawa 1963, pasim.

    Wraliwo na odbir form krajobrazu istniaa w wiado-moci czowieka zawsze i wyraaa si midzy innymi dba-oci o malownicze usytuowanie siedzib monowadcw, krajobrazowe formowanie parkw i ich otoczenia, nawi-zywanie form architektoniczn do istniejcych form kra-jobrazowych3, bya take inspiracj artystw4. Wspczenie zaowocowaa tworzeniem parkw narodowych i krajobrazo-wych jako obszarw ochrony pikna krajobrazu naturalnego i kulturowego. Ujcie w sposb naukowy tej czci dozna ludzkich, ktre dotychczas opieray si na podwiadomej percepcji otacza-jcego rodowiska, byo jedynie potwierdzeniem podwia-domego denia do ycia w harmonijnym otoczeniu, upo-rzdkowaniem odczu oraz dostarczeniem narzdzi do jego wiadomego ksztatowania. Nauka o krajobrazie pozwala na bardziej obiektywne okrelenie charakteru istniejcej kom-pozycji krajobrazowej, opisanie i identyfi kacj jej cech, wa-ciwoci i na koniec wartoci, nazwanie przyczyn, z powodu ktrych jedna kompozycja jest dla obserwatora harmonijna za druga wprowadza niepokj i czyni niekorzystne wrae-nie. Architektura krajobrazu jako narzdzie zostaa zdefi -niowana przez Janusza Bogdanowskiego: Architektura krajobrazu jest nauk, ale i sztuk ksztatowania przestrzeni w skali krajobrazu, wiadomie, racjonalnie i estetycznie pod wzgldem gospodarczym i przestrzennym.5. Rol w kon-cepcjach planistycznych, urbanistycznych i projektowych

    3 L. Majdecki, Historia ogrodw, Warszawa 1978, s. 97, 474 i n.; G. Cio-ek, Ogrody polskie, Warszawa 1954, s. 33, 36-37, 118 i n.

    4 Zagadnienie odbioru i przedstawienie krajobrazu w malarstwie omwi w ciekawym szkicu Jan Bruzda, por. J. Bruzda, Architektura krajobrazu w wietle malarstwa pejzaowego, [w:] Teka Komisji Ur-banistyki i Architektury PAN, T. III, Krakw 1969, s. 55. J. Bruzda o malarstwie pejzaowym holenderskim pisze, i w wikszoci miao zdecydowanie realistyczny charakter. Na pewno wizao si to z typem krajobrazu otaczajcego artystw holenderskich krajobrazem upo-rzdkowanym, zbudowanym przez czowieka. Ciekawy tytu nada na przykad jednemu ze swych dzie Rembrandt: Krajobraz zagospodaro-wany. Trzy drzewa.

    5 J. Bogdanowski, Kompozycja i planowanie w architekturze krajobrazu, Wrocaw-Warszawa-Krakw-Gdask 1976, s. 12. ; J. Bogdanowski, Wprowadzenie do regionalizmu architektoniczno-krajobrazowego, [w:] Wiadomoci ekologiczne, T. XXIX, R. 1983, z. 3, s. 185.

    I. O krajobrazie krtka opowie o postrzeganiu jego postaci

  • 6

    architektury krajobrazu okreli Tadeusz Towiski: () kompozycja krajobrazowa ksztatuje architektur krajobrazu z ta przyrody, z dzie inynierii, z budynkw, osiedli, miast, ogrodw i pl uprawnych.6. W najprostszym ujciu w nauce o architekturze krajobrazu przedmiotem bada jest cae otoczenie czowieka, a zwasz-cza fi zjonomia rodowiska, w ktrym si znajduje7. Kryteria-mi, ktrymi si posuguje s; uksztatowanie terenu, z reguy dane czowiekowi jako przejaw si przyrody, oraz pokrycie terenu zarwno naturalne (na przykad las) jak i kulturowe (na przykad budowle). W kulturowym zagospodarowaniu terenu mog rwnie bra udzia elementy pochodzenia na-turalnego, na przykad aleje czy parki, bo zbudowane zo-stay przez czowieka. Traktowanie elementw pochodzenie naturalnego i kulturowego w gospodarowaniu przestrzeni oraz p