Stan geoekosystem³w Polski w 2013 roku - zmsp.gios.gov. pedosfer ™, litosfer ™, hydrosfer ™

  • View
    216

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Stan geoekosystem³w Polski w 2013 roku - zmsp.gios.gov. pedosfer ™, litosfer ™,...

  • Stan geoekosystemw Polski w 2013 roku

    - 1 -

    Dr Jacek Tylkowski Stacja Monitoringu rodowiska Przyrodniczego UAM w Biaej Grze Instytut Geoekologii i Geoinformacji, Zakad Monitoringu rodowiska Przyrodniczego Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu jatyl@amu.edu.pl

    Stan geoekosystemw Polski w roku 2013

    na podstawie bada

    Zintegrowanego Monitoringu rodowiska Przyrodniczego

    Biaa Gra 2014

  • Stan geoekosystemw Polski w 2013 roku

    - 2 -

    SPIS TRECI

    1. Wprowadzenie 3

    2. Zlewnie badawcze ZMP 6

    3. Zlewnie badawcze ZMP a obszary Natura 2000 9

    4. System pomiarowy Stacji Bazowych ZMP 14

    5. Zakres wykonywanych programw pomiarowych przez Stacje Bazowe ZMP 21

    6. Wybrane geowskaniki ilociowe obiegu wody w geoekosystemach ZMP 30

    7. Wybrane geowskaniki jakociowe obiegu wody w geoekosystemach ZMP 42

    8. Wskaniki fizykochemiczne jakoci wd powierzchniowych i podziemnych 66

    9. Wpyw warunkw wodnych na stan bioindykacji 73

    10. Ocena stanu geoekosystemw Polski w roku 2013 na tle lat 1994-2012 77

    11. Literatura 82

  • Stan geoekosystemw Polski w 2013 roku

    - 3 -

    1. WPROWADZENIE

    Opracowanie zostao wykonane zgodnie z realizacj umowy 35/2012/F z dnia

    19 wrzenia 2012 roku. Powysza umowa zostaa zawarta pomidzy Gwnym

    Inspektoratem Ochrony rodowiska w Warszawie a Uniwersytetem im. Adama

    Mickiewicza w Poznaniu i dotyczy ona Realizacji programu Zintegrowanego

    Monitoringu rodowiska Przyrodniczego nadzr merytoryczny oraz prowadzenie

    pomiarw w latach 2012-2014. Praca stanowi realizacj zadania 2 Opracowanie

    corocznych sprawozda stan geoekosystemw Polski, ktre okrelone zostao w IV

    etapie umowy. W opracowaniu przedstawiono stan geoekosystemw Polski w 2013

    roku, z uwzgldnieniem danych wieloletnich z okresu 1994-2012. Podstaw

    opracowania stanowiy raporty z dziewiciu Stacji Bazowych ZMP, ktre

    przedstawiaj funkcjonowanie reprezentatywnych geoekosystemw dla wybranych

    stref krajobrazowych Polski w 2013 roku (Bochenek i in. 2014, Jwiak i in. 2014,

    Kejna i in. 2014, Kostrzewski i in. 2014, Krzysztofiak i in. 2014, Olszewski i in. 2014,

    Samoyk i in. 2014, Skotak i in. 2014, Stachyra i in. 2014). W pracy wykorzystano

    take dane monitoringowe zgromadzone w Centralnej Bazie Danych ZMP za lata

    1994-2013.

    Przedmiotem bada Zintegrowanego Monitoringu rodowiska Przyrodniczego

    s geoekosystemy tworzce przestrze przyrodnicz: atmosfer, biosfer,

    pedosfer, litosfer, hydrosfer i antroposfer. Kompleksowe ujcie przepywu

    energii i obiegu materii umoliwia przyjcie zlewni rzecznej lub jeziornej jako

    podstawowej jednostki przestrzennej w badaniach przyrodniczych (Kostrzewski

    1993, Kostrzewski 1995). Metodologia programu ZMP podporzdkowana jest

    kompleksowemu ujciu funkcjonowania rodowiska przyrodniczego (Kostrzewski

    1995), ktry realizuje cele badawcze w okreleniu bilansu energii i materii w ukadzie

    zlewni rzecznej lub jeziornej oraz przepywu materii w profilu: atmosfera rolinno

    gleba. W zintegrowanym monitoringu badaniom poddane s rwnie wybrane

    biotyczne elementy geoekosystemu, ktre speniaj rol biowskanikw. W

    poniszym opracowaniu monitorowane elementy abiotyczne dotyczce ilociowych i

    jakociowych aspektw obiegu wody przedstawiono za pomoc geoindykatorw

    (Szpikowski 2011, 2012, Zwoliski 1998).

    Gwnym celem opracowania jest syntetyczne przedstawienie informacji o

    stanie oraz tendencjach rozwoju wybranych geoekosystemw Polski w 2013 roku na

  • Stan geoekosystemw Polski w 2013 roku

    - 4 -

    tle ostatniego dwudziestolecia. W raportach ze Stacji Bazowych przedstawiono take

    informacje o rodzajach zagroe dla funkcjonowania rodowiska przyrodniczego

    badanych zlewni oraz propozycje dziaa, ktre pozwol zachowa ich zasoby

    przyrodnicze. Monitoring naukowo-badawczy prowadzony w wytypowanych -

    reprezentatywnych dla struktury krajobrazowej Polski - zlewniach ZMP dotyczy

    dwch aspektw:

    monitoringu przepywu energii (wody) i obiegu materii (substancji

    rozpuszczonych) w geoekosystemach, ktry umoliwia wykonanie ilociowego

    bilansu wodnego oraz okrelenie prawidowoci obiegu substancji

    rozpuszczonych dla dwch ukadw przestrzennych:

    profilu pionowego: atmosfera rolinno profil glebowy wody podziemne

    wody powierzchniowe,

    zlewni rzecznej lub zlewni jeziornej: atmosferyczna dostawa i fluwialne

    odprowadzanie wody i substancji rozpuszczonych.

    bioindykacji geoekosystemw, wybranych elementw przyrody oywionej np.

    porostw, ktrych stan stanowi skutek zmian bilansu energii, biogenw i

    elementw toksycznych.

    Zintegrowany Monitoring rodowiska Przyrodniczego ma charakter naukowo-

    badawczy i w odrnieniu od monitoringw specjalistycznych ujmuje kompleksowo

    rodowisko przyrodnicze w oparciu o standaryzowane badania stacjonarne w

    zlewniach reprezentatywnych dla danej strefy krajobrazowej Polski. Gwnym celem

    ZMP jest rejestracja i analiza krtko- i dugookresowych zmian zachodzcych w

    geoekosystemach pod wpywem zmian klimatu i antropopresji. Zintegrowany

    Monitoring rodowiska Przyrodniczego w odrnieniu od monitoringw branowych

    dostarcza kompleksowych informacji, nie tylko w ramach wybranych programw

    pomiarowych, lecz przede wszystkim o zwizkach przyczynowo-skutkowych i

    rezultatach ich oddziaywania na rodowisko geograficzne.

    Uzyskane w ramach ZMP wyniki mog stanowi podstaw sporzdzenia

    prognozy, ktra dostarczy zasobu informacji niezbdnych do wykorzystania w

    dziaaniach ochronnych. Identyfikacja rde zagroe rodowiska przyrodniczego

    obszarw monitorowanych w ramach programu ZMP jest wana w kontekcie

    dziaa ochronnych prowadzonych w ramach Europejskiej Sieci Ekologicznej

    NATURA 2000. Zdecydowana wikszo Stacji Bazowych ZMP (7 Stacji) pooona

    jest w granicach obszarw wchodzcych w skad sieci NATURA 2000.

  • Stan geoekosystemw Polski w 2013 roku

    - 5 -

    W ramach zaoe metodologicznych i metodycznych ZMP sporzdzane s

    coroczne syntezy o stanie geoekosystemw Polski. Wykonywane od 2003 roku

    kompleksowe opracowania o stanie rodowiska przyrodniczego, ktre przedstawiaj

    zwizki przyczynowo-skutkowych pomidzy komponentami rodowiska

    przyrodniczego (Kruszyk 2003, 2004, 2005, 2006, 2009, 2010, Major 2007, 2008,

    Szpikowski 2011, 2012, Tylkowski 2013). Wczeniejsze opracowania roczne ZMP

    przedstawiay przede wszystkim wyniki uzyskane przez Stacje Bazowe w ramach

    realizacji poszczeglnych abiotycznych i biotycznych programw badawczych

    (Zwoliski 1997, Kolander 1999, Kruszyk 2003, Mazurek, Zwoliski 2000, 2001,

    2002).

    Syntetyczne opracowania o stanie wybranych geoekosystemw Polski

    zawieraj informacje o aktualnych uwarunkowaniach, zagroeniach i trendach

    rozwoju rodowiska geograficznego. Przedstawiony poniej raport za 2013 rok,

    podobnie jak syntezy za lata 2011 i 2012, zosta sporzdzony w oparciu o wybrane

    geowskaniki wdroone przez Szpikowskiego (2011, 2012). W opracowaniu

    wskazano wieloletnie trendy zmian komponentw rodowiska przyrodniczego

    badanych zlewni, ze wskazaniem wartoci ekstremalnych w 2013 roku.

    Przedstawiono rwnie stan rodowiska przyrodniczego w nawizaniu do wybranych

    parametrw chemicznych, np. uwzgldnionych w Ramowej Dyrektywie Wodnej.

    Zaoenia, aby caociowe oceny stanu rodowiska przyrodniczego sporzdzane byy

    o jak najbardziej obiektywne, ilociowo-jakociowe dane s przyjte w zasadach

    programowych ZMP (Kostrzewski 1995).

    Aktualny stan ZMP stwarza moliwoci pozyskania obiektywnych danych

    ilociowych o stanie rodowiska przyrodniczego, ktre stanowi podstaw

    formuowania prognoz jego rozwoju. Jednake ze wzgldu na krtkie serie

    pomiarowe nie wszystkie z nich mog by wykorzystane i interpretowane. Zbyt

    krtkie serie pomiarowe niektrych programw badawczych (np. otrzymywanych z

    monitoringu biotycznego: wielko i stan plech porostw, metale i siarka w porostach,

    fauna epigeiczna czy zdrowotno drzewostanw) oraz zbyt krtki sta kilku Stacji

    Bazowych ZMP (np. Biaa Gra od 2009 roku i Roztocze od 2012 roku) nie

    pozwalaj na wieloletni, istotnie statystyczn analiz trendw i zmiennoci

    czasowo-przestrzennej. Niemniej dane ilociowe monitoringu abiotycznego i

    biotycznego s istotne dla realizacji gwnych zaoe metodycznych programu

    ZMP, gdy pozwalaj na wprowadzanie i stosowanie tzw. geoindykatorw w

  • Stan geoekosystemw Polski w 2013 roku

    - 6 -

    zakresie zdefiniowania wskanikw jakoci rodowiska czy okrelenia progw

    odpornoci rodowiska na zagroenia jego funkcjonowania.

    2. ZLEWNIE BADAWCZE ZMP

    Podstawowym obiektem bada w Zintegrowanym Monitoringu rodowiska

    Przyrodniczego jest zlewnia rzeczna lub jeziorna, w ktrej zlokalizowane s testowe

    powierzchnie badawcze i stanowiska pomiarowe. Szeroki zakres komplementarnych

    bada stacjonarnych prowadzony jest wg standaryzowanych metod w dziewiciu

    Stacjach Bazowych ZMP (ryc. 1, tab. 1).

    BIAA GRA - Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Pozna; STORKOWO - Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Pozna; PUSZCZA BORECKA - Instytut Ochrony rodowiska PIB, Warszawa; WIGRY - Wigierski Park Narodowy, Krzywe; KONICZYNKA - Uniwersytet M. Kopernika, Toru; KAMPINOS - Kampinoski Park Narodowy, Izabelin; WITY KRZY - Uniwersytet J. Kochanowskiego, Kielce; ROZTOCZE - Roztoczaski Park Narodowy, Zwierzyniec; SZYMBARK - Instytut Geografii i Przestrzennego Z