Click here to load reader

Bogumilizam i Etnogeneza Torbeša (Bošnjaka) Kukske Gore

  • View
    821

  • Download
    23

Embed Size (px)

Text of Bogumilizam i Etnogeneza Torbeša (Bošnjaka) Kukske Gore

1

Naslov originala: Bogomilizmi dhe etnogjeneza e torbeshve t Gors s Kuksit

Priredio i preveo sa albanskog jezika: Sadik I. Idrizi

Izdava: ALEM, Prizren

tampa: PENA, Prizren

tampanje knjige donirali Sadik Idrizi i Azir Kuljii2

Nazif Dokle

BOGOMILIZAM I ETNOGENEZA TORBEA KUKSKE GORE

Prizren, 2011.

3

UvodU etnografskoj oblasti Gora, istono od grada Kuksa, u okrugu sa istim imenom, u optinama itejec i Zapod, u selima Borje, Crnjeljevo, Koarita, Oiklje, Oreek, Orgosta, Pakia, itejec i Zapod, ivi kompaktno slavensko stanovnitvo (najblie Makedoncima), koje drugi, izmeu ostaloga, nazivaju i pogrdnim imenom Torbei. U potrazi za izvorima koji bi mogli baciti svjetlo na porijeklo ovog imena, teinu njegove peorativnosti i etnogenezu ove populacije, prije sedamnaest godina u ruke mi je pao lanak poznatog albanskog istraivaa Dimitra uteriija (Dhimitr Shuteriqi) Biljeke o herezama u Albaniji objavljen u asopisu Istorijske studije 2, Tirana, 19801. lanak mi je privukao panju, ne samo zbog toga to je bacio svjetlo na jedan srednjovjekovni fenomen koji dotad nije bio dotaknut u albanskoj istoriografiji, ve i zbog injenice to autor koristi ime Torbe kako bi objasnio etimologiju toponima Trba (Vlora, Valona). Dalje, pozivajui se na vizantijskog historiara iz XIV vijeka Halkokondila i bugarskog istraivaa Dimitra Angelova, iznio je miljenje da je ovo jedno od imena kojim se nazivaju pripadnici bogomilskog pokreta poniklog u X vijeku na prostoru bugarske drave, odnosno u jugozapadom dijelu dananje Makedonije. Ubijeen da sam uao u trag i da su objanjenja uteriija nedovoljna kako bi se dolo do nekog odreenog zakljuka, odluio sam da nastavim istraivanje. Naalost, napori su bili uzaludni. Pored pomenutog lanka, nekoliko redaka o bogomilizmu u albanskom enciklopedijskom rjeniku, koje je takoe napisao uterii, i jednog pasusa u tekstu o istoriji Balkana Fakulteta za istoriju i geografija Univerziteta u Tirani, na albanskom jeziku nita drugo1

Shuteriqi, Dhimitr, Shnime mbi herezin n Shqipri, Studime historike 2, Tiran, 1980, 4

nisam mogao pronai. O stranoj literaturi u to vrijeme, zbog cenzure komunistikog reima, nije moglo biti ni govora. Meutim, ovo saznanje, te neka terenska istraivanja pojaala su moje uvjerenje da je doao trenutak da se izae sa idejom da Torbei Gore imaju veze sa bogomilskom herezom i da se njihova etnogeneza vezuje za ovaj pokret. Tezu sam objavio u listu Bakimi koji izlazi u Tirani 1. avgusta 1991. godine pod naslovom Gora i Gorani. Tekst nije proao bez kontroverznih komentara. Kasnije, naroito nakon 1999. godine, saznao sam da o bogomilizmu postoji bogata literatura, te da je to bio i prostorno i vremenski veoma rairen i snaan heretiki pokret sa velikim utjecajem na istorijska zbivanja u srednjem vijeku na Balkanu, Maloj Aziji i u cijeloj Evropi. Moram priznati da sam doivio razoarenje i inferiornost kada sam saznao da ova moja teza nije bila nova. ak je mnogo ranije bila postavljena i od nekih veoma poznatih autora. Preostalo mi je da istraim neto to bi pomoglo pojanjenju etimologije imena Torbe i moda jo poneto, pored imena, to je od bogomilizma ostalo na terenu. Istraivanje je rezultiralo ohrabrujuim materijalom na osnovu kojeg sam doao do zakljuka da se u Gori, odnosno da je stanovnitvo u njenim selima, osim uvredljive teine imena Torbe, sauvalo i prakticiralo jo mnogo toga to pripada bogomilskoj doktrini i praksi. Sve do ega sam doao formulisao sam u radu Bogomilski tragovi u Kukskoj Gori koji sam prezentirao na jednoj sjednici Meunarod nog simpozijuma balkanske turkologije odranog u Kotoru u Crnoj Gori od 8-12. septembra 2003. godine, koji je kasnije u skraenoj verziji publikovan u reviji na bosanskom jeziku Alem koja izlazi u Prizrenu. Odjek ovih dviju publikacija kod intelektualaca i irih italaca Gore premaio je moja oekivanja. Pored entuzijasta koji su smatrali da sam otkrio Ahilovu petu u vezi etnogeneze Torbea Gore, bilo je i onih koji se nisu mogli ubijediti i kojima nisu bili dovoljni svi argumenti koje sam iznio. Neki drugi sa politikim i etnocentrinim optereenjima, ili zahvaeni patriotskim sindromom, negirali su sve jednim potezom pera. ak5

su negirali i dalje negiraju postojanje vrijednosti kulture, jezika i etnografije ovog stanovnitva. Insistirajui arbitrarno i odbijajui svaku moralnu, naunu i graansku injenicu, proglasili su a priori da je jeziko, kulturno, etnografsko i folklorno nasljee Gore u potpunosti albansko. ak se nisu ustruavali da promijene i imena mjesta, da ih izbriu iz karte Gore itd., itd. Ukratko, srpski i albanski istraivai ne prihvataju ovu tezu iz prostog razloga, jer ona objanjava da Torbei nisu niti srpskog niti albanskog porijekla. Bonjaki, makedonski i bugarski istraivai je prihvataju, dok Gorani, oamueni i uljuljkani u kolijevci dilema, raunaju pragmatino i samo u korist linog preivljavanja. Ubijeen da sam uao u jasni trag bogomilizma u Gori, te da samo ime nije dovoljno, uvaavajui sva reagiranja nezavisno sa koje strane ona dolazila, obavezao sam se da produbim izvore i terenska istraivanja kako bih problem razjasnio do kraja. Ovo me je dovelo do knjige koju predstavljam irokom itateljstvu i naunim krugovima sa uvjerenjem da sam pred njih iznio dovoljno dokaza koji nedvosmisleno potvruju da je porijeklo Torbea Gore povezano sa bogomilskim pokretom, da bogomilstvo u Gori nastavlja da egzistira i da ih ime Torbe prati neprekidno od XI vijeka do danas. S obzirom da su bogomilski heretiki pokret i njegova doktrina malo ili uopte nisu poznati u Albaniji, odluio sam da knjizi pridodam i poglavlje u kojem nairoko objanjavam ovaj srednjovjekovni balkanski fenomen koji je bio toliko rairen da je zahvatio itavu Evropu. Ovo sam uradio i zato to sam smatrao da u pomoi itateljima kako bi bolje shvatili ono to je obraeno u drugom poglavlju. Meutim, itatelji i istraivai su ti koji e dati svoj sud o onome to sam predstavio. Autor

6

I.

Bogomili i bogomilizam

a. NaziviBogomili predstavljaju jednu od srednjovjekovnih sekti, masovni heretiki pokret ili kako je jo zovu nova hereza2 koja se brzo rairila na Balkanu, Vizantiji, Evropi, Rusiji i Maloj Aziji i koja je skoro pet vjekova imala snaan utjecaj na filozofski, religijski, socijalni, politiki, kulturni i ekonomski ivot na ovim prostorima. Od bogomila imamo bogomilizam, doktrinu, znanje, uenje koje propagiraju bogomili, osnovne teze kosmogonije, eshatologiju, porijeklo i stvaranja svijeta, sputanje zlih sila sa neba, stvaranje vidljivog svijeta i ovjeka, dolazak Hrista i njegova borba sa avolom, kraj svijeta i sudbinu pravednika i grjenika.3 Veina naunika smatra da se naziv bogomil moe vezati za ime osnivaa nove doktrine, organizatora i propovjednika ove sekte, bugarskog popa Bogomila.2

Shuteriqi, Dhimitr, Shnime mbi herezin n Shqipri, Studime historike 2, Tiran, 1980, str. 199. 3 Antoljak, Stepan, Asmati edna toponomastika zagatka, Srednovekovna Makedonija 1, Skopje, 1985, str. 771-806; urevi-Stojkovi, Biljana, Bogomili - Sekte vere, leksikon, Narodna knjiga, Beograd, 2002, str. 53-59; Panov, Branko, Bogomilskoto dvienje vo Makedonija, Srednovekovna Makedonija 3 Skopje, 1985, str. 247-366; Durham, Edith, Bosnja dhe Herzegovina, Njzet vjet ngatrresa Ballkanike, Tirana 1927, str. 133-144; Vasilev, Georgi. Blgarski bogomilski i apokrifni predstavi v anglijskata srednovekovna kultura, Sofija 2001, str. 722; Anev, Panko. Tajnata kniga na Evropa, Strannijat ricar na svetenata kniga, Sofija, 2004, str. 264; Shuteriqi Dhimitr, Fjalori enciklopedik shqiptar, Tiran 1985, str. 107; Angelov, Dimitr, Proizhod na bogomilstvoto, Bogomilstvoto v Blgarija, Sofija, 1969, str. 69-118; Ivanov, Jordan. Bogomilstvo, Bogomilski knigi i legendi, Sofija, 1925, str. 14-44; Jireek, Konstandin, Istorija Srba I, Beograd 1988, str. 128-129; Historia e popullit maqedon, Skopje, 1983, str. 22-38; Ostrogorski Georg, Histori e perandoris Bizantine, Tiran, 1997, str. 182; Marjanovi, edomir, Istorija Srpske crkve, str. 52. 7

Branko Panov ovu vezu dopunjava vjerovanjem popa Bogomila da su njegovi sljedbenici najblii i najdrai Bogu (mili na Boga).4 Za Biljanu urevi-Stojkovi pod znakom pitanja je i porijeklo ove sekte kao to se i njeno ime moe razviti u tri varijante. Ona pie: Prema veini naih autora bogomili su svoje ime dobili na osnovu dvije slavenske rijei koje znae da su oni Bogu mili, dok prema miljenju dr. Stefana Petrovia ime ove sekte oznaava da su oni prijatelji. Ali, postoji i trea tvrdnja da su bogomili ime dobili po imenu organizatora i propovjednika ove sekte na Balkanskom poluostrvu, bugarskom popu Bogomilu.5 Mali Osi ime bogomil vidi kao jedno od mnogih imena koja se koriste za sektu masalijana koja je najblia sekti euhita, to je opet naziv jedne druge sekte koja je nastala na tlu Sirije a ije ime oznaava onoga koji se moli bogu (bogomolj). On zakljuuje: Masalijani poklanjaju najveu vanost molitvi i postu. Toliko se mole da su ih iz tih razloga prozvali bogomilima (bogu dragi).6 Za bogomile se koriste i druga imena koja su se proirila i imala masovnu upotrebu. Na tlu Makedonije i Srbije za bogomile se koriste nazivi babuni, kudueri, torbei7, u Bosni, od domaih su prozvani krstjani, a od stranaca patareni8. U Albaniji je bogomilizam poznat pod heretikim imenom novicijani9, dok u Maloj Aziji kao fundagiagiti i masalijani.10

Panov, Branko, Srednovekovna Makedonija 3, Skopje 1985, str. 269. urevi- Stojkovi, Biljana, Sekte vere leksikon, Narodna knjiga, Beograd, 2002, str. 53. 6 Osi, Mali, Prizren drevni grad, utvrenja i njegova najneposrednija sela Jablanica i Pousko, Prizren 1996, str. 142 145. 7 Panov, Branko, Srednovekovna Makedonija 3, Skopje 1985, str. 269; Ivanov, Jordan, Bogomilski knigi i legendi, Sofija 1925, str. 40. 8 Ivanov, Jordan, Bogomilski knigi i legendi, isto. 9 Shuteriqi, Dhimitr, Shnime mbi herezin n Shqipri, Studime historike 2, Trian, 1980, str. 206. 10 Angelov, Dimitr,Bogomilstvoto

Search related