Click here to load reader

1 Program nauczania chemii w szkole podstawowej · 1. Wstęp – charakterystyka programu, założenia dydaktyczne i wychowawcze 2. Szczegółowe cele edukacyjne kształcenia i wychowania

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of 1 Program nauczania chemii w szkole podstawowej · 1. Wstęp – charakterystyka programu,...

4 Program nauczania chemii
Program nauczania chemii w szkole podstawowej zosta przygotowany przez au- torki podrczników serii Chemia Nowej Ery − Teres Kulawik i Mari Litwin. Jest zgodny z now podstaw programow (Dz. U. z 2017 r., poz. 356) i zawiera propozycj rozkadu materiau nauczania. W Ksice Nauczyciela znajduje si propozycja rozkadu materiau do podrcznika z serii Chemia Nowej Ery dla klasy siódmej szkoy podstawowej.
Program nauczania chemii w szkole podstawowej, przeznaczony do ksztace- nia ogólnego, dopuszcza do uytku dyrektor szkoy na wniosek nauczyciela lub nauczycieli danego przedmiotu (Dz. U. z 2009 r. Nr 89, poz. 730).
Nauczyciel moe przedstawi dyrektorowi szkoy: • program opracowany samodzielnie bd we wspópracy z innymi nauczycie-
lami; • program opracowany przez innego autora (autorów), wybrany sporód progra-
mów dostpnych na rynku, jeli uwaa, e taki wanie program najbardziej odpowiada potrzebom jego uczniów i warunkom, w jakich pracuje;
• zmodyfikowany program opracowany przez innego autora (autorów), ze wskazaniem zakresu proponowanych zmian i ich uzasadnieniem.
Zaproponowany przez nauczyciela program nauczania ogólnego powi- nien by dostosowany do potrzeb i moliwoci uczniów, dla których jest przeznaczony.
Spis treci 1. Wstp – charakterystyka programu, zaoenia dydaktyczne i wychowawcze 2. Szczegóowe cele edukacyjne ksztacenia i wychowania 3. Materia nauczania i procedury osigania szczegóowych celów edukacyjnych 4. Opis zaoonych osigni uczniów i propozycje ich oceniania 5. Lista substancji, szka i sprztu laboratoryjnego uytych w dowiadczeniach
chemicznych 6. Propozycja rozkadu materiau nauczania
Program nauczania chemii w szkole podstawowej1 Program nauczania i podstawa pro- gramowa (Dz. U. z 2017 r., poz. 356) w wersji elektronicznej s dostpne na portalu
1 Wstp – charakterystyka programu, zaoenia dydaktyczne i wychowawcze Program nauczania jest przewidziany do realizacji w ra- mach 128 godzin, czyli 2 godzin tygodniowo w klasie siód- mej i 2 godzin tygodniowo w klasie ósmej. Treci naucza- nia zawarte w programie s: • zgodne z podstaw programow ksztacenia ogólnego
w  zakresie nauczania chemii w  szkole podstawowej (Dz. U. z 2017 r., poz. 356);
• zgodne z aktualnym stanem wiedzy chemicznej oraz treciami omawianymi na lekcjach pozostaych przed- miotów przyrodniczych;
• dostosowane do moliwoci ucznia klas siódmej i ósmej szkoy podstawowej.
Cele ksztacenia i wychowania zawarte w programie – wy- magania ogólne I. Pozyskiwanie, przetwarzanie i tworzenie informacji: • pozyskiwanie i  przetwarzanie informacji z  rónych
róde z wykorzystaniem technologii informacyjno-ko- munikacyjnych;
• ocena wiarygodnoci uzyskanych danych;
• konstruowanie wykresów, tabel i schematów na pod- stawie dostpnych informacji.
II. Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do roz- wizywania problemów:
• opisywanie waciwoci substancji i wyjanianie prze- biegu prostych procesów chemicznych;
• wskazywanie zwizku waciwoci rónych substancji z ich zastosowaniami i wpywem na rodowisko natu- ralne;
• respektowanie podstawowych zasad ochrony rodowi- ska;
• wskazywanie zwizku midzy waciwociami sub- stancji a ich budow chemiczn;
• wykorzystanie wiedzy do rozwizywania prostych pro- blemów chemicznych;
• stosowanie poprawnej terminologii; • wykonywanie oblicze dotyczcych praw chemicz-
nych.
toryjnym i podstawowymi odczynnikami chemicznymi; • projektowanie i  przeprowadzanie prostych dowiad-
cze chemicznych;
• przestrzeganie zasad bezpieczestwa i higieny pracy.
2 Szczegóowe cele edukacyjne ksztacenia i wychowania Wyodrbnienie szczegóowych (operacyjnych) celów ksztacenia z  celów ogólnych umoliwia nauczycielowi waciwe skonstruowanie narzdzi kontroli, korekt jego pracy z  uczniami oraz motywowanie uczniów do pracy. Operacjonalizacja celów nauczania to zamiana celów ogól- nych na zbiór równowanych celów operacyjnych, wyrao- nych jako spodziewane osignicia uczniów.
Cele operacyjne s to zadania dydaktyczno-wycho- wawcze, które okrelaj, co ucze powinien wiedzie, ro- zumie i umie po zakoczeniu procesu nauczania. Two- rzc skal celów nauczania, naley zachowa hierarchi, tzn. uporzdkowa cele od najatwiejszych do najtrudniej- szych do osignicia. Taka hierarchiczna klasyfikacja nosi nazw taksonomii celów nauczania (tabela 1.). Zakada
ona, e osignicie celu wyszego jest poprzedzone osi- gniciem celu niszego.
Podobnie do taksonomii celów nauczania mona przedstawi taksonomi celów wychowania, która dotyczy ksztatowania u  uczniów waciwych potrzeb, postaw i wartoci.
Operacjonalizacja celów nauczania umoliwia: • zwikszenie znaczenia celów nauczania i odpowie-
dzialnoci nauczyciela za ich osiganie, • dobór przez nauczyciela waciwych metod, rodków
i treci ksztacenia, • podwyszenie poziomu motywacji uczniów i waciwe
jej ukierunkowanie.
Poziom Kategoria celów Zakres Cele nauczania wyraone
wieloznacznie
czasowników operacyjnych
znajomo poj chemicznych, faktów, praw, zasad, regu itd.
wiedzie nazwa... zdefiniowa... wymieni... wyliczy...
B – zrozumienie wiadomoci
rozumie wyjani... streci... rozróni... zilustrowa... scharakteryzowa… objani…
II. Umiejtnoci C – stosowanie wiadomoci w sytuacjach typowych
umiejtno zastosowania wiadomoci w sytuacjach podobnych do wicze szkolnych
stosowa wiadomoci
umiejtno formuowania problemów, dokonywania analizy i syntezy nowych zjawisk
rozwizywa problemy
6 Program nauczania chemii
3 Materia nauczania i procedury osigania szczegóowych celów edukacyjnych Treci nauczania zawarte w podstawie programowej (Dz. U. z 2017 r., poz. 356) zostay podzielone na 11 dziaów (tabela 2.).
Tabela 2. Podzia treci nauczania
Nr dziau Tytu dziau
II. Skadniki powietrza i rodzaje przemian, jakim ulegaj 10
III. Atomy i czsteczki 8
IV. czenie si atomów. Równania reakcji chemicznych 15
V. Woda i roztwory wodne 10 VI. Tlenki i wodorotlenki 10 VII. Kwasy 12 VIII. Sole 15 IX. Zwizki wgla z wodorem 10 X. Pochodne wglowodorów 17
XI. Substancje o znaczeniu biologicznym 10
Razem: 128
Kady dzia zawiera treci umoliwiajce indywidualizacj pracy na lekcji w  zalenoci od potrzeb i  moliwoci uczniów.
Dzia I. Substancje i ich przemiany (11 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Zasady bezpiecznej pracy na lekcjach chemii • Waciwoci substancji, czyli ich cechy charaktery-
styczne • Gsto substancji • Rodzaje mieszanin i sposoby ich rozdzielania na skad-
niki • Zjawisko fizyczne a reakcja chemiczna • Pierwiastki i zwizki chemiczne • Waciwoci metali i niemetali
Procedury osigania celów: Nauk chemii rozpoczynamy od zapoznania uczniów z podstawowym szkem i sprztem laboratoryjnym, prze- pisami BHP oraz regulaminem pracowni chemicznej. Za- poznajemy uczniów ze znakami ostrzegawczymi (pikto- gramami) stosowanymi do oznakowania substancji niebezpiecznych. Opisujemy waciwoci fizyczne i che- miczne substancji bdcych gównymi skadnikami sto- sowanych na co dzie produktów, np. soli kuchennej, cu- kru, mki, wody, wgla, glinu, miedzi, elaza i  cynku. Przeprowadzamy dowiadczenia, w których badamy wy- brane waciwoci substancji. Opisujemy stany skupienia materii. Przeprowadzamy obliczenia z wykorzystaniem poj: masa, gsto i  objto. Opisujemy cechy oraz przykady mieszanin jednorodnych i  niejednorodnych. Sporzdzamy mieszaniny i dobieramy odpowiednie me- tody ich rozdzielania na skadniki, np. sczenie, destyla- cja, rozdzielanie cieczy w rozdzielaczu. Ponadto wskazu- jemy te rónice midzy waciwociami fizycznymi
skadników mieszaniny, które umoliwiaj jej rozdziele- nie. Opisujemy i porównujemy zjawiska fizyczne i reak- cje chemiczne. Rozpoznajemy rodzaje przemian i podaje- my przykady zjawisk fizycznych i reakcji chemicznych zachodzcych w naszym otoczeniu. Projektujemy i prze- prowadzamy dowiadczenia ilustrujce zjawisko fizyczne i reakcj chemiczn. Na podstawie obserwacji klasyfiku- jemy przemiany do reakcji chemicznych i zjawisk fizycz- nych. Wyjaniamy pojcia pierwiastek chemiczny i zwi- zek chemiczny. Posugujemy si symbolami pierwiastków chemicznych: H, C, N, O, Na, Mg, Al, Si, P, S, Cl, K, Ca, Fe, Cu, Zn, Br, Ag, Sn, I, Ba, Au, Hg, Pb. Ponadto odró- niamy symbole chemiczne od wzorów zwizków chemicz- nych. Opisujemy rónice midzy mieszanin a  zwiz- kiem lub pierwiastkiem chemicznym. Klasyfikujemy pierwiastki chemiczne do metali i niemetali. Odróniamy metale od niemetali na podstawie ich waciwoci. Wy- mieniamy czynniki rodowiska, które powoduj korozj. Proponujemy sposoby zabezpieczania przed rdzewieniem przedmiotów zawierajcych elazo.
DZIA II. Skadniki powietrza i rodzaje przemian, jakim ulegaj (10 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Powietrze – mieszanina jednorodna gazów • Tlen – najwaniejszy skadnik powietrza • Tlenek wgla(IV) • Wodór • Zanieczyszczenia powietrza • Rodzaje reakcji chemicznych
Procedury osigania celów: Przeprowadzamy dowiadczenie chemiczne potwierdzajce, e powietrze jest mieszanin gazów. Opisujemy skad i waci- woci powietrza. Opisujemy waciwoci fizyczne gazów szla- chetnych i wyjaniamy, dlaczego s one bardzo mao aktywne chemicznie. Wymieniamy zastosowania gazów szlachetnych. Projektujemy i przeprowadzamy dowiadczenie chemiczne, w którym otrzymamy tlen. Badamy wybrane waciwoci fi- zyczne i chemiczne tlenu. Polecamy uczniom znale (w ro- nych ródach) informacje dotyczce tego pierwiastka che- micznego. Piszemy sownie przebieg reakcji tlenu z metalami i niemetalami. Opisujemy obieg tlenu w przyrodzie. Projektu- jemy i przeprowadzamy dowiadczenie pozwalajce otrzyma i  wykry tlenek wgla(IV), np. w  powietrzu wydychanym z puc. Podajemy przykady rónych typów reakcji chemicz- nych (reakcje syntezy, reakcje analizy, reakcje wymiany). Wskazujemy substraty i produkty reakcji chemicznych. Opi- sujemy waciwoci fizyczne i  chemiczne tlenku wgla(IV) i rol tego gazu w przyrodzie. Zapisujemy sownie równania reakcji otrzymywania tlenku wgla(IV), np. w reakcji spalania wgla w tlenie. Projektujemy i przeprowadzamy dowiadcze- nie chemiczne, w którym mona otrzyma wodór. Badamy waciwoci fizyczne i chemiczne wodoru. Polecamy uczniom znale (w rónych ródach) informacje dotyczce tego pier- wiastka chemicznego. Wyjaniamy, co to s wodorki (amoniak, chlorowodór, siarkowodór). Wymieniamy róda, rodzaje i skutki zanieczyszcze powietrza. Wymieniamy sposoby po-
7Program nauczania chemii
DZIA III. Atomy i czsteczki (8 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Atomy i czsteczki – skadniki materii • Masa atomowa, masa czsteczkowa • Budowa atomu – nukleony i elektrony • Izotopy • Ukad okresowy pierwiastków chemicznych • Zaleno midzy budow atomu pierwiastka chemicz-
nego a jego pooeniem w ukadzie okresowym
Procedury osigania celów: Wprowadzamy wiadomoci na temat budowy materii (dyfu- zja, ziarnisto materii). Zwracamy uwag na to, e atomom mona przypisa okrelon mas i objto oraz e atomy rónych pierwiastków chemicznych róni si mas i roz- miarami. Zapoznajemy uczniów z jednostk masy atomowej i wyjaniamy jej przydatno do okrelania masy pojedyn- czych atomów i czsteczek. wiczymy obliczanie masy cz- steczkowej zwizków chemicznych.
Omawiamy budow atomu – jdro i elektrony. Wyja- niamy, czym s liczba atomowa i  liczba masowa. Zapo- znajemy uczniów w sposób przystpny i odpowiedni do ich moliwoci intelektualnych z obecnym stanem wiedzy na temat budowy atomu. Rysujemy uproszczone modele ato- mów. Wyjaniamy, co to s izotopy. Opisujemy rónice w budowie atomów izotopów wodoru. Polecamy uczniom wyszuka (w rónych ródach) informacje na temat za- stosowania rónych izotopów. Posugujemy si pojciem pierwiastka chemicznego jako zbioru atomów o danej licz- bie atomowej Z. Stosujemy pojcie masy atomowej jako redniej mas atomów danego pierwiastka chemicznego z uwzgldnieniem jego skadu izotopowego. Ustalamy licz- b protonów, elektronów i neutronów w atomie na podsta- wie liczby atomowej i  liczby masowej. Stosujemy zapis A ZE. Zapoznajemy uczniów z budow ukadu okresowego pierwiastków chemicznych. Odczytujemy z ukadu okre- sowego podstawowe informacje o pierwiastkach chemicz- nych (symbol, nazw, liczb atomow, mas atomow, ro- dzaj pierwiastka chemicznego – metal, niemetal). Okrelamy pooenie pierwiastka chemicznego w ukadzie okresowym (numer grupy i numer okresu). Na podstawie pooenia pierwiastka chemicznego w  ukadzie okreso- wym okrelamy liczb powok elektronowych w  atomie oraz liczb elektronów na zewntrznej powoce dla pier- wiastków grup 1.–2. oraz 13.–18. Wykazujemy zaleno midzy budow atomu a pooeniem pierwiastka chemicz- nego w ukadzie okresowym. Wyjaniamy zwizek midzy podobiestwem waciwoci pierwiastków nalecych do tej samej grupy ukadu okresowego oraz stopniow zmia- n waciwoci pierwiastków chemicznych lecych w tym samym okresie (metale–niemetale) a  budow atomów. Omawiamy, jak zmieniaj si charakter chemiczny i ak-
tywno pierwiastków grup gównych w miar zwiksza- nia si numeru grupy i numeru okresu.
DZIA IV. czenie si atomów. Równania reakcji chemicznych (15 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Wizanie kowalencyjne • Wizanie jonowe • Wpyw rodzaju wizania na waciwoci zwizku che-
micznego • Znaczenie wartociowoci pierwiastków chemicznych
przy ustalaniu wzorów i nazw zwizków chemicznych • Prawo staoci skadu zwizku chemicznego • Równania reakcji chemicznych • Prawo zachowania masy • Obliczenia stechiometryczne
Procedury osigania celów: Wyjaniamy na przykadach, w jaki sposób atomy cz si ze sob, tworzc czsteczki pierwiastków lub zwizków chemicznych. Wykazujemy, e w zalenoci od sposobu - czenia si atomów powstaj róne rodzaje wiza chemicz- nych (kowalencyjne i  jonowe). Opisujemy, czym róni si atom od czsteczki. Interpretujemy zapisy, np.: H2, 2 H, 2 H2. Opisujemy rol elektronów zewntrznej powoki w - czeniu si atomów. Stosujemy pojcie elektroujemnoci do okrelania rodzaju wiza (kowalencyjne, jonowe); na przy- kadach czsteczek H2, Cl2, N2, CO2, H2O, HCl, NH3 opisu- jemy powstawanie wiza chemicznych. Zapisujemy wzory sumaryczne i strukturalne tych czsteczek. Stosujemy po- jcie jonu (kationu i anionu) i opisujemy sposób ich powsta- wania. Okrelamy adunek jonów metali, np.: Na, Mg, Al, oraz niemetali, np.: O, Cl, S. Opisujemy powstawanie wi- za jonowych, np. w NaCl, MgO. Porównujemy waciwoci zwizków kowalencyjnych i jonowych (stan skupienia, roz- puszczalno w wodzie, temperatury topnienia i wrzenia, przewodnictwo ciepa i elektrycznoci).
Wprowadzajc pojcie wartociowoci pierwiastka che- micznego, zwracamy uwag na to, e wartociowo jest zwi- zana z liczb elektronów walencyjnych w atomie oraz e o war- tociowoci mona mówi wówczas, gdy atom czy si z innym atomem, a wic gdy powstaje czsteczka. Okrelamy na pod- stawie ukadu okresowego wartociowo (wzgldem wodoru i maksymaln wzgldem tlenu) dla pierwiastków grup 1.–2. i 13.–17. Wyjaniamy, e wzory zwizków chemicznych ustala si na podstawie wartociowoci tworzcych je pierwiastków chemicznych. Piszemy wzór strukturalny czsteczki zwizku dwupierwiastkowego (o wizaniach kowalencyjnych) o zna- nych wartociowociach pierwiastków chemicznych. Ustalamy dla zwizków dwupierwiastkowych (np. tlenków) nazw na podstawie wzoru sumarycznego, wzór sumaryczny na podsta- wie nazwy, wzór sumaryczny na podstawie wartociowoci oraz wartociowo na podstawie wzoru sumarycznego. Na podstawie wzorów zwizków chemicznych wyjaniamy prawo staoci skadu zwizku chemicznego i formuujemy jego tre. Przeprowadzamy obliczenia z zastosowaniem prawa staoci skadu zwizku chemicznego. Zapisujemy równania reakcji chemicznych za pomoc symboli chemicznych pierwiastków i wzorów zwizków chemicznych oraz obliczamy wspóczynniki
8 Program nauczania chemii
DZIA V. Woda i roztwory wodne (10 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Woda – waciwoci i jej rola w przyrodzie • Woda jako rozpuszczalnik • Rodzaje roztworów • Rozpuszczalno substancji w wodzie • Stenie procentowe roztworu
Procedury osigania celów: Przypominamy uczniom wiadomoci o wystpowaniu wody na Ziemi, jej obiegu w przyrodzie, stanach skupienia i roli, jak odgrywa w przyrodzie. Opisujemy budow czsteczki wody i przypominamy wiadomoci na temat wiza.
Zwracamy uwag na zwizek midzy budow czsteczki wody a jej waciwociami jako rozpuszczalnika. Wyjania- my pojcia: roztwór, rozpuszczalnik, substancja rozpusz- czana, szybko rozpuszczania, rozpuszczalno. Badamy wpyw rónych czynników na szybko rozpuszczania i na rozpuszczalno substancji w wodzie. Omawiamy róne ro- dzaje roztworów zalenie od przyjtych kryteriów. Wyja- niamy pojcia: roztwór nasycony, roztwór nienasycony, roztwór waciwy, koloid, zawiesina, roztwór stony i roz- twór rozcieczony. Analizujemy wykresy rozpuszczalnoci i odczytujemy z nich informacje dotyczce roztworów i sub- stancji rozpuszczanych. Dokonujemy oblicze na podstawie krzywych rozpuszczalnoci substancji. Wprowadzamy poj- cie stenia roztworu. Zapoznajemy uczniów z jednym ze sposobów wyraania ste – steniem procentowym. Wy- konujemy obliczenia zwizane ze steniem procentowym roztworu. Omawiamy stenie procentowe roztworu z wy- korzystaniem poj: masa substancji, masa rozpuszczalni- ka, masa roztworu, gsto. Wyjaniamy sposoby zwiksza- nia i  zmniejszania stenia roztworu. Wykonujemy obliczenia zwizane ze steniem procentowym roztworu.
DZIA VI. Tlenki i wodorotlenki (10 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Tlenki metali i niemetali • Elektrolity i nieelektrolity • Wzory i nazwy wodorotlenków • Wodorotlenek sodu, wodorotlenek potasu • Wodorotlenek wapnia • Sposoby otrzymywania wodorotlenków praktycznie
nierozpuszczalnych w wodzie • Proces dysocjacji jonowej zasad
Procedury osigania celów: Przypominamy, w  jaki sposób tworzy si wzory i  nazwy tlenków i w jakich reakcjach chemicznych mona otrzyma
tlenki. Opisujemy waciwoci fizyczne oraz zastosowania wybranych tlenków, np. tlenku wapnia, tlenku glinu, tlen- ków elaza, tlenków wgla, tlenku krzemu(IV), tlenków siarki. Wskazujemy wpyw katalizatora na przebieg reakcji chemicznej. Na podstawie równania reakcji chemicznej lub opisu jej przebiegu odróniamy reagenty (substraty i pro- dukty) od katalizatora. Na podstawie badania zjawiska przewodzenia prdu elektrycznego przez roztwory wodne rónych substancji dokonujemy podziau substancji na elektrolity i nieelektrolity. Wprowadzamy pojcie wskani- ka i badamy zmiany barw wskaników pod wpywem ró- nych substancji. Poznajemy budow, nazwy, wzory wodoro- tlenków. Podajemy wzór i  opisujemy waciwoci zasady amonowej. Otrzymujemy wodorotlenek sodu w reakcji sodu z wod. Piszemy równania reakcji otrzymywania wodoro- tlenków: sodu, potasu i wapnia. Badamy waciwoci wodo- rotlenków: sodu, potasu i wapnia. Omawiamy ich najwa- niejsze zastosowania. Zwracamy uwag na zachowanie bezpieczestwa w czasie pracy ze stonymi roztworami wodorotlenków. Podajemy przykady wodorotlenków prak- tycznie nierozpuszczalnych w wodzie i omawiamy sposoby ich otrzymywania na przykadzie wodorotlenku miedzi(II) i wodorotlenku glinu. Wyjaniamy rónic midzy wodoro- tlenkiem a zasad i korzystajc z tabeli rozpuszczalnoci wodorotlenków, podajemy przykady zasad i wodorotlen- ków. Wyjaniamy, na czym polega dysocjacja jonowa zasad zgodnie z teori Arrheniusa. Zapisujemy równania reakcji dysocjacji jonowej zasad. Na podstawie teorii dysocjacji wy- janiamy wspólne waciwoci zasad.
DZIA VII. Kwasy (12 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Wzory i nazwy kwasów • Kwasy beztlenowe • Kwas siarkowy(VI), kwas siarkowy(IV) – tlenowe kwa-
sy siarki • Przykady innych kwasów tlenowych • Proces dysocjacji jonowej kwasów • Porównanie waciwoci kwasów • Odczyn roztworów – pH
Procedury osigania celów: Wspominamy o kwasach, z którymi mamy do czynienia na co dzie, a nastpnie przechodzimy do systematycznego omówienia najwaniejszych kwasów mineralnych. Wpro- wadzamy ich nazwy, wzory sumaryczne i wzory struktural- ne. Zapisujemy przebieg reakcji otrzymywania wodorków niemetali (chlorowodoru, siarkowodoru). Otrzymujemy kwasy: chlorowodorowy, siarkowodorowy, siarkowy(IV), wglowy oraz fosforowy(V) i na tej podstawie wyjaniamy sposoby otrzymywania kwasów tlenowych i kwasów bez- tlenowych. Zapisujemy odpowiednie równania reakcji che- micznych. Nastpnie poznajemy wspólne waciwoci kwasów oraz waciwoci charakterystyczne danego kwa- su. Zwracamy uwag na zachowanie bezpieczestwa pod- czas pracy z kwasami. Omawiamy najwaniejsze zastoso- wania kwasów. Zapisujemy równania reakcji dysocjacji jonowej (take stopniowej) zgodnie z teori Arreniusa kwasów. Na podstawie teorii dysocjacji wyjaniamy istnie-
9Program nauczania chemii
nie wspólnych waciwoci kwasów. Wyjaniamy pojcie kwanych opadów. Analizujemy proces ich powstawania i wpyw na rodowisko przyrodnicze. Proponujemy sposo- by ograniczenia powstawania kwanych opadów. Wprowa- dzamy pojcia odczynu roztworu i skali pH. Wyjaniamy zaleno midzy liczb jonów wodoru i  wodorotlenko- wych a wartoci pH w roztworach wodnych. Oznaczamy pH rónych roztworów i okrelamy ich odczyn.
DZIA VIII. Sole (15 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Wzory i nazwy soli • Dysocjacja jonowa soli • Reakcje zobojtniania • Reakcje metali z kwasami • Reakcje tlenków metali z kwasami • Reakcje wodorotlenków metali z tlenkami niemetali • Reakcje strceniowe • Inne sposoby otrzymywania soli • Porównanie waciwoci soli i ich zastosowa
Procedury osigania celów: Podsumowujc wiadomoci o kwasach i zasadach, zwraca- my uwag na to, e sole s pochodnymi kwasów zarówno pod wzgldem budowy, jak i nazewnictwa. Ustalamy wzo- ry sumaryczne soli na podstawie nazwy i odwrotnie, pod- krelajc, e wzór soli jest poprawny, gdy istnieje równo- waga wartociowoci metalu i  reszty kwasowej. Wyjaniamy proces dysocjacji jonowej soli i  zapisujemy odpowiednie równania reakcji chemicznych. wiczymy nazewnictwo jonów otrzymanych w reakcji dysocjacji soli. Uwzgldniajc fakt, e sól jest zbudowana z metalu i resz- ty kwasowej, wyjaniamy, e jednym ze sposobów otrzy- mywania soli jest reakcja zasad z kwasami, czyli reakcja zobojtniania. Przeprowadzamy odpowiednie dowiadcze- nia i zapisujemy równania reakcji chemicznych w postaci czsteczkowej, jonowej i jonowej skróconej. Na podstawie dowiadcze wyjaniamy take, e innym sposobem otrzy- mywania soli s reakcje metali z kwasami. Podkrelamy, e nie wszystkie metale reaguj z kwasami, lecz tylko te, które s aktywniejsze od wodoru i które mog wyprze go z kwasu. Zapoznajemy uczniów z szeregiem aktywnoci metali i wiczymy umiejtno korzystania z niego. Wyko- nujc dowiadczenia, zapoznajemy uczniów z innymi spo- sobami otrzymywania soli: reakcj tlenków metali z kwa- sami i  reakcj tlenków niemetali z  wodorotlenkami. Wspominamy o sposobach otrzymywania soli w reakcjach: metali z  niemetalami (powstaj sole kwasów beztleno- wych) i  tlenków niemetali z  tlenkami metali (powstaj sole kwasów tlenowych). Piszemy równania reakcji otrzy- mywania soli. Wprowadzamy pojcie soli atwo i trudno rozpuszczalnej w wodzie. Korzystajc z tabeli rozpuszczal- noci wodorotlenków i soli, podajemy odpowiednie przy- kady. Na podstawie dowiadcze (reakcji strceniowych) wyjaniamy sposób powstawania soli trudno rozpuszczal- nych. Równania reakcji strceniowych zapisujemy w po- staci czsteczkowej, jonowej i jonowej skróconej. Podaje- my przykady soli o duym znaczeniu w yciu czowieka i zapoznajemy uczniów z ich zastosowaniami.
DZIA IX. Zwizki wgla z wodorem (10 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Naturalne róda wglowodorów • Szereg homologiczny alkanów • Metan i etan • Porównanie waciwoci i zastosowa alkanów • Szereg homologiczny alkenów, eten • Szereg homologiczny alkinów, etyn • Porównanie waciwoci alkanów, alkenów i alkinów
Procedury osigania celów: Nauk chemii organicznej rozpoczynamy od wyjanienia, e jest to chemia zwizków wgla. Zapoznajemy uczniów z  naturalnymi ródami wglowodorów: rop naftow i gazem ziemnym oraz produktami destylacji ropy nafto- wej i przeróbki wgla kamiennego. Omawiamy zastosowa- nia tych produktów. Wprowadzamy pojcie szeregu homo- logicznego, podajemy nazwy, wzory: sumaryczne, strukturalne, póstrukturalne i grupowe poszczególnych czonów szeregu homologicznego alkanów do piciu ato- mów wgla w czsteczce. „Tworzymy” wzór ogólny alka- nów. Zwracamy uwag na zaleno midzy dugoci a- cuchów wglowych alkanów a  ich waciwociami fizycznymi. Omawiamy budow czsteczek i zastosowania metanu i  etanu. Badamy waciwoci alkanów. Piszemy równania reakcji spalania cakowitego i niecakowitego al- kanów. Omawiamy budow czsteczki, waciwoci fizycz- ne i chemiczne etenu jako przykadu wglowodorów nie- nasyconych – alkenów. „Tworzymy” szeregi homologiczne wglowodorów nienasyconych: alkenów i alkinów do pi- ciu atomów wgla w czsteczce. Omawiamy budow cz- steczki etynu jako przykadu alkinów. Otrzymujemy etyn, badamy jego waciwoci fizyczne i chemiczne. Omawiamy zastosowania etynu. Zapisujemy równania reakcji spala- nia cakowitego i niecakowitego wglowodorów nienasy- conych. Piszemy równania reakcji przyczania bromu do czsteczek wglowodorów nienasyconych. Wyjaniamy przebieg reakcji polimeryzacji i jej znaczenie dla produkcji niektórych tworzyw sztucznych. Opisujemy waciwoci i zastosowania polietylenu. Porównujemy waciwoci che- miczne alkanów, alkenów i alkinów, podkrelajc, e ró- nice wynikaj z rónic w budowie czsteczek. Odróniamy dowiadczalnie wglowodory nasycone od nienasyconych. W tym dziale czsto wykorzystujemy wiczenia modelowe, gdy uatwiaj one zrozumienie waciwoci zwizków or- ganicznych dziki poznaniu budowy ich czsteczek.
DZIA X. Pochodne wglowodorów (17 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Szereg homologiczny alkoholi • Metanol, etanol • Glicerol • Porównanie waciwoci alkoholi • Szereg homologiczny kwasów karboksylowych • Kwas metanowy • Kwas etanowy
10 Program nauczania chemii
Procedury osigania celów: Wyjaniamy, co to znaczy, e alkohole s pochodnymi w- glowodorów. „Tworzymy” szereg homologiczny alkoholi do piciu atomów wgla w czsteczce – zapisujemy wzo- ry: sumaryczne, strukturalne, póstrukturalne i grupo- we, zaznaczamy w  czsteczkach grup alkilow (alkil) i grup funkcyjn. Podajemy nazwy systematyczne i zwy- czajowe alkoholi. Zapoznajemy uczniów z waciwocia- mi i  zastosowaniami metanolu, zaznaczajc, e jest on bardzo siln trucizn. Dowiadczalnie badamy waciwo- ci fizyczne i chemiczne etanolu. Podajemy jego zastoso- wania. Omawiamy problem nadmiernego spoywania alkoholu i  alkoholizm jako niebezpieczn chorob spo- eczn. Zapisujemy równania reakcji spalania metanolu i etanolu. Wykazujemy zaleno midzy dugoci a- cucha wglowego a stanem skupienia i aktywnoci che- miczn alkoholi. Omawiamy budow czsteczki glicerolu jako przykadu alkoholu polihydroksylowego. Zapisuje- my wzory: sumaryczny i strukturalny, podajemy nazw systematyczn glicerolu. Dowiadczalnie badamy waci- woci glicerolu i omawiamy jego zastosowania. Wyjania- my, co to znaczy, e kwasy karboksylowe s pochodnymi wglowodorów. „Tworzymy” szereg homologiczny kwa- sów karboksylowych do piciu atomów wgla w czstecz- ce. Zapisujemy wzory: sumaryczne, strukturalne, pó- strukturalne i  grupowe, zaznaczamy w  czsteczkach grup alkilow (alkil) i grup funkcyjn. Podajemy na- zwy systematyczne i  zwyczajowe kwasów karboksylo- wych. Podajemy przykady kwasów organicznych wyst- pujcych w  przyrodzie. Zapoznajemy uczniów z waciwociami i zastosowaniami kwasu metanowego. Dowiadczalnie badamy waciwoci fizyczne i chemicz- ne kwasu etanowego. Podajemy jego zastosowania. Zapi- sujemy równania reakcji dysocjacji i zobojtniania (w po- staci czsteczkowej i  jonowej) kwasu etanowego. Omawiamy budow czsteczek wyszych kwasów kar- boksylowych. Badamy waciwoci fizyczne kwasów: pal- mitynowego, stearynowego i  oleinowego. Zapisujemy równania reakcji spalania kwasów karboksylowych. Pod- sumowujc wiadomoci o kwasach karboksylowych, ana- lizujemy podobiestwa i  rónice w  ich waciwociach. Wyjaniamy, na czym polega reakcja estryfikacji. Zapisu- jemy równania reakcji prostych kwasów karboksylowych z alkoholami monohydroksylowymi. Zwracamy uwag na mechanizm reakcji estryfikacji i warunki, w jakich ona zachodzi. Wskazujemy grup funkcyjn we wzorach es- trów. Tworzymy nazwy estrów. Otrzymujemy etanian etylu i badamy jego waciwoci. Omawiamy waciwoci, zastosowania i wystpowanie estrów w przyrodzie. Wyja- niamy budow czsteczek aminokwasów na przykadzie
glicyny. Wskazujemy grupy funkcyjne w czsteczce ami- nokwasu i podajemy konsekwencje ich obecnoci (two- rzenie wizania peptydowego), które s skutkiem zajcia reakcji kondensacji. Piszemy równanie reakcji kondensa- cji dwóch czsteczek glicyny. Okrelamy waciwoci fi- zyczne i chemiczne aminokwasów na przykadzie kwasu aminoetanowego (glicyny).
DZIA XI. Substancje o znaczeniu biologicznym (10 godzin lekcyjnych)
Hasa programowe: • Tuszcze • Biaka • Sacharydy – skad pierwiastkowy • Glukoza, fruktoza – przykady monosacharydów • Sacharoza – przykad disacharydu • Skrobia, celuloza – przykady polisacharydów
Procedury osigania celów: Przypominamy uczniom wiadomoci o skadnikach pokar- mowych (tuszczach, biakach, cukrach, wodzie, solach mi- neralnych i witaminach) oraz rol, jak odgrywaj w orga- nizmach. Omawiamy budow czsteczek tuszczów. Zapisujemy równanie reakcji otrzymywania tuszczu w re- akcji estryfikacji glicerolu z wyszym kwasem karboksylo- wym. Badamy waciwoci tuszczów. Wyjaniamy rónic midzy tuszczem a substancj tust, np. olejem silniko- wym. Podkrelamy, e stan skupienia tuszczu w tempera- turze pokojowej zaley od obecnoci w czsteczce tuszczu wizania wielokrotnego. Dowiadczalnie odróniamy tusz- cze nasycony od nienasyconego. Wyjaniamy, na czym pole- ga utwardzanie tuszczów. Podajemy skad pierwiastkowy biaek. Wyjaniamy, e biaka to wielkoczsteczkowe zwiz- ki naturalne, których podstawow „cegiek” s aminokwa- sy. Dowiadczalnie badamy waciwoci biaek i przeprowa- dzamy ich reakcj charakterystyczn ze stonym roztworem kwasu azotowego(V). Wykrywamy obecno biaka w rónych produktach spoywczych. Opisujemy ró- nice w przebiegu denaturacji i koagulacji biaek i okrelamy czynniki wywoujce te procesy. Badamy skad pierwiastko- wy sacharydów. Dokonujemy klasyfikacji sacharydów na cukry proste i zoone. Omawiamy budow czsteczek: glu- kozy i fruktozy, podajemy ich wzory sumaryczne. Badamy waciwoci fizyczne glukozy. Podajemy wzór sumaryczny sacharozy, omawiamy jej wystpowanie i zastosowania. Do- wiadczalnie sprawdzamy waciwoci fizyczne sacharozy. Opisujemy wystpowanie skrobi i  celulozy w przyrodzie. Zapisujemy wzory sumaryczne skrobi i celulozy, wyjania- my ich przynaleno do grupy polisacharydów. Badamy dowiadczalnie waciwoci skrobi i  przeprowadzamy jej reakcj charakterystyczn z jodem. Wykrywamy obecno skrobi w  rónych produktach spoywczych. Omawiamy rónice we waciwociach skrobi i celulozy. Opisujemy za- stosowania i znaczenie skrobi i celulozy.
11Program nauczania chemii
4 Opis zaoonych osigni uczniów i propozycje ich oceniania Wymagania programowe to zamierzone osignicia uczniów. Oceny osigni uczniów mona dokona na pod- stawie hierarchii wymaga (rys. 1.), tak by spenienie wy- maga wyszych byo uwarunkowane spenieniem wyma- ga niszych. Hierarchizacji wymaga na poszczególne stopnie mona dokona wedug nastpujcych kryteriów: • atwoci nauczanych zagadnie, • doniosoci naukowej przekazywanych treci, • niezbdnoci wewntrzprzedmiotowej w  celu opano-
wania kolejnych tematów z przedmiotu, • uytecznoci w yciu codziennym.
K P R D
Rys. 1. Schemat hierarchizacji wymaga, gdzie: K – wy- magania konieczne, P – wymagania podstawowe, R – wy- magania rozszerzajce, D – wymagania dopeniajce.
Wymagania konieczne (K) obejmuj wiadomoci i umiejtnoci, których przyswojenie umoliwia uczniom kon- tynuowanie nauki na danym poziomie nauczania. Najczstsz kategori celów dla tego rodzaju wymaga jest korzystanie ze zdobytej wiedzy w sytuacjach typowych, zapamitanie wiado- moci, odtwarzanie dziaania i uczestniczenie w nim.
Wymagania podstawowe (P) obejmuj wiadomoci i umiejtnoci, które s stosunkowo atwe do opanowania, potwierdzone naukowo, uyteczne w  yciu codziennym i konieczne do kontynuowania nauki. W kategorii celów ksztacenia stanowi one nawizanie do rozumienia wia- domoci, odtwarzania dziaania i podejmowania go.
Wymagania rozszerzajce (R) obejmuj wiadomo- ci, które s rednio trudne do opanowania, ich przyswoje- nie nie jest niezbdne do kontynuowania nauki, mog – ale nie musz – by uyteczne w yciu codziennym. S pogbione i rozszerzone w stosunku do wymaga podsta- wowych. Odpowiada to stosowaniu wiadomoci w  sytu- acjach typowych, sprawnemu dziaaniu w staych warun- kach oraz nastawieniu na dziaanie.
Wymagania dopeniajce (D) obejmuj wiadomoci i umiejtnoci, które s trudne do opanowania, nie maj bezporedniego zastosowania w yciu codziennym, jednak nie musz wykracza poza program nauczania. Odpowia- da to stosowaniu wiadomoci w sytuacjach problemowych, sprawnoci dziaania w zmiennych warunkach i budowa- niu wasnego systemu dziaa.
System oceniania tworz ocenianie zewntrzne i oce- nianie wewntrzszkolne.
Ocenianie zewntrzne organizuj okrgowe komi- sje egzaminacyjne. Odbywa si ono z zastosowaniem po-
wszechnie znanych standardów edukacyjnych i kryteriów oceniania.
Ocenianie wewntrzszkolne powinno opiera si na szczegóowych wymaganiach wynikajcych z programu nauczania realizowanego przez nauczyciela. Nauczyciel chemii, ustalajc wewntrzne wymagania edukacyjne, po- winien wic kierowa si szczegóowym opisem wymaga oraz kryteriów i form oceniania zewntrznego. Uczniów naley zapozna ze sposobami sprawdzania i kryteriami oceniania. Oceny powinny odzwierciedla postpy uczniów, wspomaga ich rozwój i wspiera proces uczenia si. Sprawdzanie postpów uczniów i wystawianie ocen, a  take informacja zwrotna o  osigniciach uczniów to wane elementy w pracy dydaktyczno-wychowawczej na- uczyciela. Uczniowie oczekuj sprawiedliwej i obiektywnej oceny swojej pracy. Tylko wtedy uczniowie i  nauczyciel maj zapewnione waciwe warunki uczenia si i naucza- nia oraz maj pen wiadomo, e ewentualne niepowo- dzenia nie oznaczaj przegranej, lecz s przesank do re- fleksji i dalszego doskonalenia metod nauczania, uczenia si, kontroli, oceny, samooceny i wspópracy.
Dobre ocenianie jest moliwe, jeli jasno sformuo- wano kryteria, które s znane uczniom i przez nich akcep- towane. Dostarcza ono informacji zwrotnych o pracy na- uczyciela i  jego osigniciach, a wic o tym, co moe on zmieni i udoskonali w sposobie nauczania.
Ocenianie cige oznacza systematyczne poznawa- nie uczniów. Jest to ocenianie wewntrzne towarzyszce procesowi dydaktyczno-wychowawczemu, majce na celu ledzenie rozwoju ucznia.
Ocenianie ksztatujce umoliwia nauczycielowi pla- nowanie pracy z uczniami oraz wybór waciwej strategii dzia- ania. Polega ono na zebraniu informacji przed rozpoczciem nauki (diagnoza wstpna) lub podczas nauczania. Ocenianie zwykle koczy si wystawieniem stopnia, tzn. okreleniem wartoci, do której jest przyporzdkowana informacja uzyska- na w trakcie kontroli. Ocena osigni ucznia, podobnie jak ustalenie kryteriów dla danej oceny, jest trudna.
Mona przyj nastpujce kryteria oceniania: Ocen celujc otrzymuje ucze, który: • opanowa wiadomoci i umiejtnoci znacznie wykra-
czajce poza program nauczania, • stosuje wiadomoci w sytuacjach nietypowych (proble-
mowych), • formuuje problemy oraz dokonuje analizy i  syntezy
nowych zjawisk, • proponuje rozwizania nietypowe, • osiga sukcesy w konkursach chemicznych na szczeblu
wyszym ni szkolny. Ocen bardzo dobr otrzymuje ucze, który: • opanowa w penym zakresie wiadomoci i umiejtno-
ci okrelone w programie, • stosuje zdobyt wiedz do rozwizywania problemów
i zada w nowych sytuacjach, • wykazuje du samodzielno i potrafi bez pomocy na-
uczyciela korzysta z rónych róde wiedzy, np. uka- du okresowego pierwiastków chemicznych, wykresów, tablic chemicznych, encyklopedii, internetu,
12 Program nauczania chemii
• biegle zapisuje i uzgadnia równania reakcji chemicz- nych oraz samodzielnie rozwizuje zadania obliczenio- we o duym stopniu trudnoci.
Ocen dobr otrzymuje ucze, który: • opanowa w duym zakresie wiadomoci i umiejtnoci
okrelone w programie, • poprawnie stosuje wiadomoci i umiejtnoci do samo-
dzielnego rozwizywania typowych zada i problemów, • korzysta z ukadu okresowego pierwiastków chemicz-
nych, wykresów, tablic chemicznych i  innych róde wiedzy chemicznej,
• bezpiecznie wykonuje dowiadczenia chemiczne, • zapisuje i uzgadnia równania reakcji chemicznych, • samodzielnie rozwizuje zadania obliczeniowe o red-
nim stopniu trudnoci. Ocen dostateczn otrzymuje ucze, który: • opanowa w  zakresie podstawowym te wiadomoci
i  umiejtnoci okrelone w  programie, które s ko- nieczne do dalszego ksztacenia,
• z pomoc nauczyciela poprawnie stosuje wiadomoci i  umiejtnoci do rozwizywania typowych zada i problemów,
• z pomoc nauczyciela korzysta ze róde wiedzy, takich jak: ukad okresowy pierwiastków chemicznych, wy- kresy, tablice chemiczne,
• z pomoc nauczyciela bezpiecznie wykonuje dowiad- czenia chemiczne,
• z pomoc nauczyciela zapisuje i uzgadnia równania re- akcji chemicznych oraz rozwizuje zadania obliczenio- we o niewielkim stopniu trudnoci.
Ocen dopuszczajc otrzymuje ucze, który: • ma pewne braki w wiadomociach i umiejtnociach
okrelonych w  programie, ale nie przekrelaj one moliwoci dalszego ksztacenia,
• z pomoc nauczyciela rozwizuje typowe zadania teo- retyczne i praktyczne o niewielkim stopniu trudnoci,
• z pomoc nauczyciela bezpiecznie wykonuje proste do- wiadczenia chemiczne, zapisuje proste wzory i równa- nia reakcji chemicznych.
5 Lista substancji, szka i sprztu laboratoryjnego uytych w dowiadczeniach chemicznych W procesie nauczania chemii wane jest, aby znale czas na przeprowadzanie dowiadcze chemicznych. Ekspery- menty mog zosta zaprezentowane w formie pokazu na- uczycielskiego lub wykonane samodzielnie przez uczniów. W tabelach zamieszczono listy szka i sprztu laboratoryj- nego oraz odczynników chemicznych niezbdnych do przeprowadzenia dowiadcze chemicznych, które s zale- cane w podstawie programowej dla klasy siódmej i ósmej szkoy podstawowej. W dowiadczeniach mona wykorzy- stywa równie substancje znane uczniom z ycia codzien- nego, aby pokaza obecno chemii w naszym otoczeniu.
Szko i sprzt laboratoryjny
• apy drewniane • yeczki • yki do spala • modzierze • nó • palniki gazowe • palniki spirytusowe • parownica porcelanowa • pseta • statywy do probówek • szczypce metalowe • trójnogi z trójktami
kaolinowymi
• benzyna • biako • etanol • fenoloftaleina • gaz ziemny • gaz z zapalniczki • glicerol • glukoza
Substancje nieorganiczne Substancje organiczne • cynk • dichromian(VI) potasu • duraluminium • fosfor czerwony • glin • jodyna • karbid • kwas azotowy(V) • kwas azotowy(V) (stony
roztwór) • kwas chlorowodorowy • kwas siarkowy(VI) • kwas siarkowy(VI) (stony
roztwór) • magnez • manganian(VII) potasu • mied • mosidz • piasek • siarczan(VI) amonu • siarczan(VI) miedzi(II) • siarczan(VI) potasu • siarczan(VI) sodu • siarczan(VI) wapnia • siarczek elaza(II) • siarka • sód • stal • tlenek magnezu • tlenek miedzi(II) • tlenek sodu • tlenek wapnia • wapie (marmur) • wglan amonu • wglan sodu • wglan wapnia • woda bromowa • woda destylowana • wodorotlenek potasu • wodorotlenek sodu • elazo
• kwas etanowy (kwas octowy) • kwas oleinowy • kwas palmitynowy • kwas stearynowy • mka • nafta • olej • oran metylowy • parafina • ropa naftowa • sacharoza • skrobia • tuszcz stay • uniwersalny papierek
wskanikowy • wgiel aktywny • wgiel drzewny