Zbornik radova Karpatsko-balkansko dijalekatsko podruje ...izj.unsa.ba/files/28-17/10. Tarik_Cusic_Zbornik_radova_Karpatsko... 

  • View
    216

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Zbornik radova Karpatsko-balkansko dijalekatsko podruje ...izj.unsa.ba/files/28-17/10....

215

Zbornik radova Karpatsko-balkansko dijalekatsko podruje: jezik i kultura

(- : ) ,

Institut za slavistiku Ruske akademije nauka, Moskva, 2012.

Ovaj tekst je licenciran s Creative Commons Attribution 4.0 International License. Za detalje, posjetiti http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/.

TA R I K U I struni saradnik, MA

Rektorat Univerziteta u SarajevuDemala Bijedia 160 B1, Sarajevo, BiH

tarik.cusic@hotmail.com

8 1 : 3 9r a d p r i m l j e n : 3 . 6 . 2 0 1 7. r a d p r i h v a e n : 3 0 . 7. 2 0 1 7.

P R I K A Z

1. Uvodne napomene Etnolingvistika je relativno nova nauna disciplina u lingvistici. U za-visnosti od toga koji se pristup ovoj naunoj disciplini izabere, govori se o dvjema osnovnim definicijama etnolingvistike. Ukoliko se samo jezik uzme kao objekt prouavanja, etnolingvistika se definira kao odnos i veza izmeu jezika i duhovne kulture, izmeu jezika i menta-liteta naroda, izmeu jezika i narodnog stvaralatva. S druge strane, postoji i iri, ne samo jeziki pristup ovoj oblasti, koji podrazumijeva i druge oblike izraavanja kolektivne svijesti neke od (etnikih) gru-pa, stoga se kao predmet prouavanja etnolingvistike uzima plan sa-draja kulture, narodne psihologije i mitologije bez obzira na sredstva i

K N J I E V N I J E Z I K 2 8 , 2 0 1 7. ( 2 1 5 _ 2 3 6 )

216

naine njihovog formalnog utjelovljenja. Uzimajui u obzir navedene definicije, etnolingvistika se u najkraem moe definirati kao grana lingvistike koja se, u grubim crtama reeno, bavi prouavanjem od-nosa izmeu jezika i kulture u irem smislu.

Etnolingvistiko prouavanje jezika ukljuuje, prije svega, terenska istraivanja i pravljenje upitnika, u emu se ujedno ogleda bliskost s dijalektologijom. Etnolingvistiki upitnik obino sadri nekoliko stotina pitanja o leksici tradicionalne kulture odreene regije koja se odnosi na razliite oblasti, a najee se biljee kulturemi kako Alicja Nagrko imenuje jedinice etnolingvistikog nivoa koji se tiu kalendara, porodinih obreda, poljoprivrednih obiaja, mito-logije i sl.

Meutim, dok se u dijalektologiji dijalekt (odnosno regija u irem smislu) posmatra kao lingvistika teritorijalna jedinica, za etnolin-gviste je dijalekt i jezika i kulturna pojava i zbog toga je etnolingvi-stiko prouavanje usmjereno ka terminolokoj leksici tradicionalne kulture koja je najotporniji dio strukture bilo kojeg fenomena i slui kao pouzdan izvor za rekonstrukciju drevnih slojeva kulture. Zato se prilikom samog biljeenja leksikih jedinica, odnosno kulturema, uz termin navodi i kulturni kontekst u kojem kulturem funkcionira, tj. ekstralingvistika informacija.1

Institut za slavistiku Ruske akademije nauka objavio je zbornik ra-dova 2012. godine naslovljen kao Karpatsko-balkansko dijalekatsko podruje: Jezik i kultura (izvorni naziv je - : ). Zbornik je struktu-riran od radova u kojima se daje pregled razliitih jezikih osobina

1 Podaci su koriteni prema: Uzenjova, Elena (2012): Etnolingvistike metode prouavanja karpatsko-balkanskog regiona, u: Bosanskohercegovaki slavistiki kongres I: Zbornik radova (knjiga 1), Slavistiki komitet, prvo izdanje, Sarajevo, str. 671675.

Drugaije od Uzenjove, neki od prouavalaca etnolingvistike dre do toga da ova grana lingvistike nije izradila instrumentarij za opis predmeta svojeg interesa. U: Nagorko, Alicja (2004): Etnolingvistika i kulturemi u meujezinom prostoru, Rasprave Instituta za hrvatski jezik i jezikoslovlje 30, str. 131.

217

T a r i k U I ZBORNIK RADOVA KARPATSKO-BALKANSKO DIJALEKATSKO PODRUJE: JEZIK I KULTURA

mjesnih govora i dijalekata u okviru karpatskog i balkanskog (dakle, i istonoslavenskog, zapadnoslavenskog i junoslavenskog) podru-ja. Takoer, u nekim od radova prouavaju se jezike paralele meu karpatsko-balkanskim slavenskim i neslavenskim govorima.

Ovaj rad je prikaz tekstova o etnolingvistikim istraivanjima objav-ljenih u spomenutom zborniku. Rije je o etirima tekstovima i to: A. A. Plotnikove Karpatska tradicija u balkanskoj perspektivi: et-nolingvistiki aspekt, E. S. Uzenjove Slovaka narodna tradicija u svjetlu oblasti etnolingvistikih istraivanja karpatsko-balkanskog podruja, M. M. Valencove Etnolingvistika istraivanja slovakog sela Geljpe u Gornjem Hronu i N. G. Golant i A. A. Plotnikove Et-nolingvistiki materijal iz Muntenije.

2.1. Karpatska tradicija u balkanskoj perspektivi: etnolingvistiki aspekt

U radu Karpatska tradicija u balkanskoj perspektivi: etnolingvistiki aspekt A. A. Plotnikove koriten je arealni (etnolingvistiki) metod kako bi se izdvojili razliiti oblici materijalno-duhovne narodne kul-ture svojstvene prostorima junih, istonih i zapadnih Karpata, kao i kulturemi koji se odnose na te karpatske kulturno-jezike fenomene, a potom ispitale karpatsko-balkanske kulturne i jezike paralele, kao i mogunosti njihova tumaenja.

Svrha ovoga rada jeste da se arealnim metodom istraivanja feno-mena narodne kulture ispita njihova arhainost s ciljem obnavljanja starih oblika narodne kulture u smislu jezika, simbolike i znaenja samih fenomena. Arealni metod je, navodi Plotnikova, stekao ne samo status ilustracije irenja fenomena narodne kulture nego je po-stao mehanizam za izuavanje balkanskoslavenskih podruja u po-gledu njihove identifikacije i interakcije, dok arealna etnolingvistika izuavanja balkanskoslavenske tradicije i stvarne balkanske tradicije imaju temeljitu osnovu za usporedbe rezultata dobijenih u ovom po-druju s rezultatima karpatske etnolingvistike. Stoga je Plotnikova pri prouavanju karpatskih tradicija (rumunske, zapadnoukrajinske,

K N J I E V N I J E Z I K 2 8 , 2 0 1 7. ( 2 1 5 _ 2 3 6 )

218

slovake, maarske) primijenila etnolingvistiki upitnik prethodno ukljuen u terenska istraivanja balkanskog areala, zbog ega je oslanjajui se na jedan program baziran na naelu vrijednost rijei uporedivost rezultata postala pouzdana.

Karpatski podaci su prikupljeni putem etnolingvistike ankete u junim Karpatima (Muntenija, Oltenija, Gora, rumunski Mehedin-ti), u istonim Karpatima (Transkarpatija, Ukrajina) i u zapadnim Karpatima (Orava i Gornji Hron u Slovakoj, Gaunt u Slovakoj, pla-ninski masiv Bakoni u sjeverozapadnoj Maarskoj).

Juni Karpati. Plotnikova koristi znatan dio etnolingvistikih materi-jala prikupljenih u Munteniji, Olteniji i Mehedintima (Rumunija) te podatke istraivake ekspedicije u junim Karpatima obavljene 2009. godine, pri emu su za ispitivanje fenomena narodne kulture izabra-na sela Polovradzh i Bae de Fier (Gora, Rumunija).

Autorica izdvaja nekoliko rituala i obreda u Gori koji su bliski bal-kanskoj (slavenskoj) tradiciji.

Jedan od tih obreda jeste posjeta prvog gosta za Badnju veer i rituali glavnog obreda (koje uvijek obavlja mukarac), to odgovara obre-du balkanskoslavenske tradicije polaznika. Naime, gost potpaljuje ugalj, kao znak poetne sree, da kua (tj. porodica) ima prosperitet. Ovaj obred znan je i kao momci s plugom, poto plugari plugom prave brazde u snijegu i zemlji.

Takoer, u Gori je zabiljeena jedna boina tradicija poznata kao sorcova (iz Bugarske), poznata u junoslavenskoj kulturno-jezikoj zajednici gdje se upotrebljava termin surva. Ovim primjerom se po-tvruju podaci o kontinuitetu karpatsko-balkanskog opsega obiaja i to kroz terminologiju. Tipini karpatsko-balkanski areal jesu obiaji tokom babele, tj. prvih devet dana marta, odnosno babe, kako se nazivaju u makedonskim graninim mjestima te u istonoj Srbiji i zapadnoj Bugarskoj.

Tipino balkansko vjerovanje da e dijete roeno u kouljici ima-ti natprirodne mogunosti slino je vjerovanju u Gori nazvanom cu tichie, prema kojem e dijete roeno u kouljici (suknjici) biti

219

T a r i k U I ZBORNIK RADOVA KARPATSKO-BALKANSKO DIJALEKATSKO PODRUJE: JEZIK I KULTURA

veoma neobina osoba, uspjena, hrabra i u stanju otvoriti bilo koja vrata.

Karpatsko-balkansko podruje povezuje i vjerovanje u pojavu o po-stojanju mitolokih bia nazvanih babiti koji se javljaju u vidu neke opake bolesti, pa majke zbog toga tuku djecu do plaa kako bi, sim-boliki, istjerale bolest iz djeteta. Ritual je odlika istonosrbijanskih i zapadnobugarskih krajeva, nazvan demoni bolesti novoroeneta ili majke. Slian ritual javlja se u Rumuniji i to kao slavenski utjecaj na romansku tradiciju ili kao rezultat sekundarnog utjecaja junosla-venske na karpatsku tradiciju tokom srednjeg vijeka.

Istoni Karpati. Kao etnolingvistiki materijal Plotnikova uzima re-zultate etnolingvistikih istraivanja u selima Koloava i Negrovec, oblast Transkarpatija u zapadnom dijelu Ukrajine, obavljenih 2009. godine.

Ta istraivanja su ukazala na postojanje tzv. vokabulara lokalnog di-jalekta s odgovarajuim izvanlingvistikim kontekstom koji je blizak drugim tradicijama karpatskog podruja, pri emu je izdvojeno ne-koliko kulturema: kreun (uz: kriun) boini hljeb, kurajstra prvo mlijeko krave, nanaka kuma, nanako kum, kopile vanbrano dijete (smatra se sretnim u poslovima) i dr., ali i na lokalizirane kar-patizme, npr.: dvodunik etnja pokojnika, borsokanja (uz: borzo-ganja) vjetica, borsokun arobnjak, voukun ovjek sposoban da se pretvori u vuka i dr.

Kako je rije uglavnom o etnolingvistikom vokabularu lokalnog di-jalekta, Plotnikova i ne povlai kulturno-jezike paralele s balkan-skom narodnom tradicijom.

Zapadni Karpati. Plotnikova izdvaja rezultate etnolingvistikih ispi-tivanja u maarskom selu Ipojfedema vrenih 2009. godine.

Iz oblasti narodne mitologije ovog sela naroito je zanimljiv izraz arkan. Odnosi se na zmiju s trima repovima koja leti, pojavljuje se zajedno s munjama i grmljavinom. arkan zmaj koji ivi pod obla-cima. Kad ide jako velik crn oblak obino su ranije stariji govorili ide arkan. Na arkanu jae ernoknjaik. Ako arkan zamotne repom

K N J I