of 24/24
RUCH PRAWNICZY, EKONOMICZNY I SOCJOLOGICZNY Rok LXI —- zeszyt 2 — 1999 ANDRZEJ REDELBACH WPŁYW PRAW CZŁOWIEKA NA WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ I. WPROWADZENIE Opracowanie niniejsze poprzedziły prace ogniskujące się na mechani- zmie funkcjonowania Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która przy- niosła akceptację przez suwerenne państwa powszechnych norm służących zabezpieczeniu praw człowieka osób znajdujących się na obszarze ich ju- rysdykcji1. Możliwa stała się ocena faktu naruszenia praw człowieka przez sąd międzynarodowy, przed którym jednostka zachowuje pozycję strony, a wyrok ma dla państwa charakter zobowiązujący. Zgodnie z Konstytucją RP z 1997 roku jej przepisy o prawach i wolno- ściach człowieka i obywatela są bezpośrednio stosowane (art. 8), przynoszą także istotne wskazówki interpretacyjne w rozumieniu przepisów po- wszechnie obowiązujących w Polsce. Konstytucja RP roku jest bliska w konstrukcji praw człowieka i obywatela sformułowaniom Europejskiej Konwencji Praw Człowieka stanowiącej obecnie bezpośrednio stosowaną część krajowego porządku prawnego, w razie kolizji postanowień mającą pierwszeństwo przed ustawą (art. 91 Konstytucji). Bez wątpienia prawo, w jego praktycznym wymiarze w Polsce, nie ogranicza się obecnie do treści ustaw i ich przepisów wykonawczych. Sędzia nie jest już tylko bezwolnymi „ustami ustawy”. W pracy sądów należyte miejsce znaleźć muszą postanowienia dotyczące praw i wolności człowieka i obywatela zawarte w Konstytucji RP oraz Europejskiej Konwencji jako aksjologiczna przesłanka rozumienia i granica wpływu na sprawy jedno- stki ludzkiej przepisów prawa powszechnie obowiązującego2. Koncepcja praw człowieka narastała z odrzuceniem supraindywidu- alistycznej koncepcji państwa i określeniem zrębów suwerenności ludu. Myśl liberalna przyniosła następnie poszukiwanie miejsca dla jednostki i mniejszości w systemach demokratycznych. Państwo musiało przybliżyć się do jego obywateli. Gwarantując wolność w kategoriach fundamental- nych, złączono ją z „samoistnym indywiduum”, a nie „korporacyjną wolno- ścią wspólnot społecznych” zasadzającą się na więzach stanowych, czy też kastowych3. Z prawa natury wyprowadzono twierdzenie, że każda jedno- stka ludzka jest dysponentem określonej liczby przyrodzonych jej praw. 1 Por. A. Redelbach, Strasbourg bliżej. Skargi indywidualne do Europejskiej Komisji Praw Człowieka, Poznań 1996; Europejska Konwencja Praw Człowieka w polskim wymiarze sprawiedliwości, Poznań 1997. 2 Por. szerzej: A. Redelbach, Sądy a ochrona praw człowieka, Toruń 1999 (praca przygotowywana do druku). 3 E.-W. Bockenforde, Idee ładu społecznego i politycznego w rewolucji francuskiej, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Kraków 1994, s. 103.

WPŁYW PRAW CZŁOWIEKA NA WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI ... · 6 Jak pisał A. De Mello, ... Przebudzenie, Poznań 1990, s. 59. 7 W Preambule czytamy: „... ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej

  • View
    214

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of WPŁYW PRAW CZŁOWIEKA NA WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI ... · 6 Jak pisał A. De Mello, ......

R U C H PRAW NICZY, E K O N O M IC ZN Y I S O C JO L O G IC ZN Y R ok LXI - zeszyt 2 1999

A N D R ZE J R E D E LB A C H

WPYW PRAW CZOWIEKA NA WYMIAR SPRAWIEDLIWOCI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

I. WPROWADZENIE

Opracowanie niniejsze poprzedziy prace ogniskujce si na mechanizmie funkcjonowania Europejskiej Konwencji Praw Czowieka, ktra przyniosa akceptacj przez suwerenne pastwa powszechnych norm sucych zabezpieczeniu praw czowieka osb znajdujcych si na obszarze ich ju rysdykcji1. Moliwa staa si ocena faktu naruszenia praw czowieka przez sd midzynarodowy, przed ktrym jednostka zachowuje pozycj strony, a wyrok ma dla pastwa charakter zobowizujcy.

Zgodnie z Konstytucj RP z 1997 roku jej przepisy o prawach i wolnociach czowieka i obywatela s bezporednio stosowane (art. 8), przynosz take istotne wskazwki interpretacyjne w rozumieniu przepisw powszechnie obowizujcych w Polsce. Konstytucja RP roku jest bliska w konstrukcji praw czowieka i obywatela sformuowaniom Europejskiej Konwencji Praw Czowieka stanowicej obecnie bezporednio stosowan cz krajowego porzdku prawnego, w razie kolizji postanowie majc pierwszestwo przed ustaw (art. 91 Konstytucji).

Bez wtpienia prawo, w jego praktycznym wymiarze w Polsce, nie ogranicza si obecnie do treci ustaw i ich przepisw wykonawczych. Sdzia nie jest ju tylko bezwolnymi ustami ustawy. W pracy sdw naleyte miejsce znale musz postanowienia dotyczce praw i wolnoci czowieka i obywatela zawarte w Konstytucji RP oraz Europejskiej Konwencji jako aksjologiczna przesanka rozumienia i granica wpywu na sprawy jednostki ludzkiej przepisw prawa powszechnie obowizujcego2.

Koncepcja praw czowieka narastaa z odrzuceniem supraindywidu- alistycznej koncepcji pastwa i okreleniem zrbw suwerennoci ludu. Myl liberalna przyniosa nastpnie poszukiwanie miejsca dla jednostki i mniejszoci w systemach demokratycznych. Pastwo musiao przybliy si do jego obywateli. Gwarantujc wolno w kategoriach fundamentalnych, zczono j z samoistnym indywiduum, a nie korporacyjn wolnoci wsplnot spoecznych zasadzajc si na wizach stanowych, czy te kastowych3. Z prawa natury wyprowadzono twierdzenie, e kada jednostka ludzka jest dysponentem okrelonej liczby przyrodzonych jej praw.

1 Por. A. Redelbach, Strasbourg bliej. Skargi indywidualne do Europejskiej Komisji Praw Czowieka, Pozna 1996; Europejska Konwencja Praw Czowieka w polskim wymiarze sprawiedliwoci, Pozna 1997.

2 Por. szerzej: A. Redelbach, Sdy a ochrona praw czowieka, Toru 1999 (praca przygotowywana do druku).3 E.-W. Bockenforde, Idee adu spoecznego i politycznego w rewolucji francuskiej, w: Europa i spoeczestwo

obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Krakw 1994, s. 103.

24 Andrzej Redelbach

Pocztkowo status prawny jednostki gwarantowany by jedynie w zakresie dyskrecjonalnej wadzy pastwowej, a std umacniano obywateli w przekonaniu, e wprowadzane prawa i wolnoci obywatelskie s swoistym gestem i prezentem dla jednostki, ktra powinna okazywa w zamian swj bezwzgldny posuch wobec pastwa i jego organw (przedstawicieli). Niejednokrotnie te terminy prawa obywatelskie i prawa czowieka traktuje si jako synonimy, nie dostrzegajc, e jeli pierwsze przysuguj czowiekowi ze wzgldu na obywatelstwo danego pastwa (np. prawo opuszczenia terytorium pastwa, czy te powrotu na nie), inne waciwe s czowiekowi jako istocie ludzkiej (np. prawo do ycia).

n. CHARAKTER PRAW CZOWIEKA

Problematyk ochrony praw czowieka rozpatrywa trzeba na styku jednostki ludzkiej z rnorodnymi zbiorowociami (a w tym pastwa), na rzecz ktrych jednostka nieuchronnie pozbawiana jest czci swej indywidualnoci i prywatnoci. Relatywne ubezwasnowolnienie czowieka jest po czci wynikiem wiadomego wyboru (grupy spoeczne zezwalaj jednostce ludzkiej lepiej y i zaspokaja bardziej rozwinite kulturowo potrzeby), a niekiedy jednostka jest zawaszczona niezalenie i wbrew jej woli4.

Podstaw egzystencji czowieka jest rodzina, powizana wizami z mieszkacami domu, osiedla, miasta i regionu; jednostka ludzka jest obywatelem pastwa, europejczykiem i obywatelem wiata; jest twrc i wykonuje usugi; przynaley do zwizkw wyznaniowych i kociow; zakada partie polityczne i zrzeszenia (o niekiedy wysoce wysublimowanej osi zainteresowania - jak stowarzyszenie zbieraczy pustych puszek po piwie). Jednostka wchodzi w skad grup narodowych i etnicznych oraz mniejszoci (jak narkomanw, czy te gejw), jednoczy si w obrbie wieku (jak starszaki w przedszkolu oraz emeryci w domu zotej jesieni) oraz pci (np. ruch ojcw walczcych0 prawo kontaktw z dziemi). Na powizanie jednostki ze zbiorowociami wpywa okoliczno wystpowania w stosunkach spoecznych jako producent1 konsument, uchodca i apatryda, dziennikarz w toczcym si konflikcie zbrojnym, przeladowany za przekonania, hospitalizowany i inwalida.

Przewaajca jak dotd rola pastwa w yciu czowieka wie si z tym, e w jego obrbie formuj si szczeglnie doniose wizi spoeczne oraz rozpisuje si role spoeczne obywateli tworzce struktur teje grupy. Sprawno grupy pastwowej rodzi stosunek podlegoci wadzy danego pastwa zasadzajcy si na uznaniu i akceptacji autorytetu pastwa, bd te posuszestwie w znacznej mierze wymuszonym. Pastwo jest organizacj spoeczn, w ktrej organy wadzy zyskuj upowanienie do okrelania sytuacji prawnej jednostek przebywajcych na jego terytorium drog rnorodnych czynnoci konwencjonalnych, jak akty tworzenia i stosowania prawa5.

4 Por. szerzej: A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiski, Zarys teorii pastwa i prawa, Warszawa 1994, s. 32 i n.

5 O pojciu pastwa por. szerzej: A. Redelbach, Wstp do prawoznawstwa. Podstawowe pojcia nauk o wadzy, pastwie i prawie w perspektywie Unii Europejskiej, Tb ru 1998 r., s. 32 i n.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 25

W myl zasady pomocniczoci (subsydiarnoci) czowiek ma zdolno rozpoznawania dobra i za oraz moe kierowa swoim postpowaniem, jest najbardziej samodzielny na obszarach sobie najbliszych6, a w czci moe realizowa swoj osobowo oraz zaspokaja potrzeby i denia tylko w yciu zbiorowym; takie te korzenie i granice winna mie ingerencja spoecznoci w sprawy jednostki. Pastwo nie powinno jednostk ludzk zastpowa w rozwizywaniu jej problemw yciowych, a wspomaga i chroni. Zasad pomocniczoci recypowaa w Preambule Konstytucja RP7.

Pius XI w encyklice Quadragesimo Anno uj zasad subsydiarnoci nastpujco: Tak jak czowiekowi nie moe by odebrane i przekazane ogowi to, czego moe on dokona z wasnej inicjatywy, wasnymi siami, gdy bdzie to zaprzeczeniem sprawiedliwoci, tak i to, co stworz mae i podporzdkowane spoecznoci nie moe by przejte przez organizmy wysze. Kade dziaanie spoeczne ze swej istoty i pojcia jest subsydiarne, powinno ono wspiera elementy ukadu spoecznego, ale w adnym przypadku nie niszczy ich lub wchania. Pomoc i ingerencja wsplnot potrzeba jest przede wszystkim tam, gdzie ginie samowystarczalno jednostki, co zabezpiecza nie tyle jej wolno, co przyrodzon godno czowieka8.

Subsydiarno charakteryzuje zaleno wzajemn podmiotw, z ktrych pooenie jednego warunkuje sytuacj drugiego, a wolnoci i uprawnienia jednych s konsekwencj obowizkw innych podmiotw. Subsydiarno gwarantuje w systemach spoecznych zachowanie rwnowagi i harmonijnego rozwoju, zapobieenie ich entropii i rozpadu9; a jednostkom ludzkim zabezpiecza przestrze dla rozwoju ich prywatnoci. Wolno podmiotw uczestniczcych w systemie ulega osabieniu na rzecz wsplnot w stopniu koniecznym dla ochrony jej istoty, bowiem nadmierna opiekuczo osabia zdolno jednostek do egzystencji (w tradycji Chin przyjmuje si, e rzd funkcjonuje w charakterze matki i ojca ludu). Osabienie jednostki na rzecz wsplnot oznacza take, e wsplnoty majc autoteliczne wartoci wsplne s czym wicej i czym innym ni suma tworzcych je jednostek, ale w stopniu i zakresie o tyle uzasadnionym, o ile dotyczy to kwestii nierozwizywalnych samodzielnie przez jednostk10.

Zaoenie subsydiarnoci odzwierciedla swoiste napicie pomidzy spoeczestwem i pastwem, w ktrym obywatele traktowani s nie tylko

6 Jak pisa A. De Mello, Mio doskonaa wyklucza lk czowieka przed alienacj, nie ma w niej miejsca na dania, oczekiwania i zalenoci. Por. Przebudzenie, Pozna 1990, s. 59.

7 W Preambule czytamy: ... ustanawiamy Konstytucj Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla pastwa oparte na poszanowaniu wolnoci i sprawiedliwoci, wspdziaania wadz, dialogu spoecznym oraz na zasadzie pomocniczoci (podkr. A.R.) umacniajcej uprawnienia obywateli ich wsplnot... (Dz. U. 1997, Nr 78, poz. 483).

8 Por. szerzej: Ch. Millon-Delsol, Zasada subsydiarnoci - zaoenia, historia, problemy wspczesne, w: Subsydiarno, red. D. Milczarek, Warszawa 1998 r., s. 31 i n.

9 W myl prawa chaosu rzeczywisto przechodzi od mniej prawdopodobnego uporzdkowania, do bardziej prawdopodobnego nieuporzdkowania, a rozwj, przy caej konwencjonalnoci jego rozumienia, czy si z rnicowaniem i mnoeniem jej elementw skadowych. W odniesieniu do systemw spoecznych oznacza to stae naprenie pomidzy zdolnoci systemu do trwania w czasie, a dyferencjacj i zmianami struktury ludzkich potrzeb i innych skadnikw rodowiska tego systemu.

10 Por. szerzej: W. Szpringer, Sybsydiarno jako zasada ustrojowa w pastwie federalnym - czonku Unii Europejskiej (naprzykadzie RFN), w: Subsydiarno, op. cit., s. 101.

26 Andrzej Redelbach

horyzontalnie - ze wzgldu na ich role spoeczne, a ujmowani s take wertykalnie - jako jednostki odznaczajce si niepowtarzalnymi cechami11. U podstaw wadzy pastwowej lee winna w rezultacie spoeczna zgoda i przyzwolenie, a jednostka ludzka zrzeka si pewnego zakresu wolnoci na rzecz grup mniejszych (jak rodzina), nastpnie wikszych (jak jednostki samorzdu terytorialnego), a dopiero gdy wskazane grupy nie mog rozwiza jej problemw yciowych, zrzeka si wolnoci na rzecz pastwa12. W realizacji zasady subsydiarnoci rodowisko spoeczne staje si przyjazne dla czowieka.

Poszanowanie i ochrona praw i wolnoci jednostki nale std do obowizkw wadz publicznych, ktre mog je ogranicza jedynie ustawowo,0 ile jest to konieczne w spoeczestwie demokratycznym. Poszanowanie jednostki ludzkiej nie siga jednak jej cakowitego wyalienowania spoecznego, widocznego w sowach M. Tatcher, ktra stwierdzia, e: nie ma czego takiego jak spoeczestwo, s tylko poszczeglne jednostki13. Jest charakterystyczne dla konserwatystw brytyjskich, e sytuujc swoj ideologi pomidzy skrajnym indywidualizmem liberaw i kolektywizmem socjalistw, zasadzaj wolno jednostki nie w obrbie organizmu spoecznego, a autonomicznego i silnego mechanizmu pastwowego.

Idea spoeczestwa obywatelskiego jako opozycji wobec pastwa, zdaniem R. Dahrendorfa, miaa charakter faszywej wiadomoci; jednak przekonanie, e spoeczestwo istniao przed pastwem, ktre jest wynikiem umowy ludzi rwnych i wolnych, torowao drog poszanowaniu praw1 wolnoci jednostki we wspczesnym pastwie14. Pocztkowo idea ta pooya kres interwencji wszechobecnego pastwa (absolutnego, faszystowskiego i komunistycznego) w nawet najbardziej intymne sfery ycia prywatnego, a obecnie wizja ta stwarza perspektyw dla postawienia bariery dla nadmiernego upolitycznienia rodowiska spoecznego czowieka. Obecny stopie przenikania ycia spoecznego przez polityk nie sprzyja jego racjonalizacji, nie najlepiej te suy ochronie praw czowieka uwikanego w wielkie spory polityczne. Wanie etniczne i narodowe, klasowe i grupowe, zyskuj w polityce sw obudow, zaplecze organizacyjne i militarne. Separatyzm narodowy i ksenofobia zdaniem przywoanego autora, zczone z poszukiwaniem kozw ofiarnych, narosy w Europie rodkowej i Wschodniej wraz z rozpadem komunizmu w tej czci wiata.

Aktualne jest w tej mierze zdanie Spinozy: Zudne poczucie wolnoci wynika z nieznajomoci pobudek ktre nami kieruj; nie zawsze te atwo jest oddzieli tego co wiadome i racjonalne w myleniu czowieka, od tego co nieuwiadomione i wrodzone15. Szczeglnie w zachowaniach zbiorowych pod presj wydarze to co wiadome i zaoone zamienia si atwo w nieprzewidziane, a nawet sprzeczne ywotnym deniom. Na rzecz wartoci

11 Por. szerzej: : E. Shils, Co to jest spoeczestwo obywatelskie, w: Europa i spoeczestwo obywatelskie, op. cit., s. 46 i n.

12 A. Redelbach, Wstp..., op. cit., s. 46.13 R. Dahrendorf, Zagroone spoeczestwo obywatelskie, w: Europa i spoeczestwo obywatelskie, op. cit.,

s. 223.14 Ibidem, s. 239.:15 Por. szerzej: H. Korpikiewicz, Koncepcja wzrostu entropii a rozwj wiata, Pozna 1998, s. 202 i n.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 27

w ochronie praw czowieka zaoe spoeczestwa obywatelskiego przemawia te aciska maksyma: Bonum ex integra causa, malum ex quocumque defectu (Dobro jest wynikiem jednoci, zo jest wynikiem rozpadu). Zbyt wielki jest stopie zalenoci jednostki ludzkiej od innych by moga ona, optymalizujc swoj egzystencj, cakowicie wyzwoli si z wizw spoecznych. U progu XXI wieku koncepcja antropocentryczna traktujca czowieka jako miar wszechrzeczy ustpuje te na rzecz koncepcji kosmologicznej sytuujcej czowieka jako jedynie element mikrowiata zczony z nim powizaniami energetycznymi i informacyjnymi.

W rezultacie wolno w ochronie praw czowieka nie jest kategori jednorodn, a funkcjonuje jako synteza: wolnoci od - przeciwstawiajcej si nadmiernemu uzalenieniu czowieka od zbiorowoci (a przede wszystkim pastwa) i innych jednostek, oraz wolnoci do - w sytuacji, gdy potrzeby i denia czowieka mog si speni jedynie w yciu zbiorowym16. Warunkiem koniecznym w zabezpieczeniu wolnoci niekiedy jest sam zakaz ingerencji zbiorowoci w okrelon sfer ycia czowieka, ale czstokrotnie zbiorowo jest zobowizana do podjcia aktywnych dziaa na rzecz zagwarantowania warunkw koniecznych dla realizacji danej wolnoci czowieka.

W rozwaaniach prawniczych odnosi si wolnoci jednych do sytuacji drugich oraz zbiorowoci, w ktrych jednostka uczestniczy. Zdaniem K Marksa inne jednostki ludzkie i wzajemne powizania nie s odniesieniem do wolnoci jednostki, a s granicami jej wasnej przestrzeni yciowej; wolno czyni wszystko to, co nie czy si ze szkod drugiego17. Pojawia si te wtedy nie tylko odpowiedzialno jednych wobec drugich, kiedy dziaanie jednego czowieka (zbiorowoci) warunkuje zabezpieczenia praw drugiej osoby, ale take konieczno ograniczania praw i wolnoci powodowane trosk o prawa innych, czy te niezbdnoci ochrony podstawowych wartoci wsplnych. Jeszcze bardziej zawiy charakter ma kwestia, na ile mona chroni czowieka przed jego suwerennymi dziaaniami przeciwko sobie (jak eutanazja czynna i bierna, palenie tytoniu w miejscach publicznych, pywanie, czy te uprawiania sportw wodnych w okrelonych warunkach pogodowych, noszenie turbanu zamiast kasku przy jedzie motocyklem i inne). Rozwaania prawnicze wzbogacaj wic dyskurs nad wolnociami i prawami czowieka o kwesti obowizkw jednych jednostek ludzkich wobec drugich. Jeli obowizki zawarte w normach prawnych ksztatuj sytuacj prawn jednostki podlegej jurysdykcji pastwa, o tyle jej wolnoci nabieraj charakteru wolnoci prawnie chronionych, a jej prawa staj si prawami podmiotowymi.

W miar umacniania wszechogarniajcej roli pastwa narastao znaczenie pastwowego porzdku prawnego - prawa pozytywnego. Prawo natury, wywodzce si w Europie z tradycji stoikw i rozwinite nastpnie w myli chrzecijaskiej, poczo funkcjonowa jako jedynie przesanka

16 Por. szerzej: A. Redelbach, Rola standardw strasburskich w interpretacji polskiego prawa (na przykadzie odpowiedzialnoci dziennikarza z art. 24 i art. 448 kodeksu cywilnego), referat z XII Zjazdu Katedr Teorii i Filozofii Prawa, Kazimierz Dolny 1998.

17 E.-W. Bckenfrde, w: Europa i spoeczestwo obywatelskie, op. cit., s. 103.

28 Andrzej Redelbach

w rozumieniu treci prawa pozytywnego. Stulecia, w ktrych jednostka bya ubezwasnowolnionym poddanym pastwa, wpyway na rozwj prawa pozytywnego we wszystkich obszarach ycia spoecznego.

Odwoywanie si do prawa naturalnego ma szczeglnie istotne znaczenie wtedy, gdy totalitarna wadza dy do przeksztacenia spoeczestwa w ubezwasnowolnion zbiorowo niewolnikw, a take w sytuacji, gdy w niedemokratycznym reimie politycznym dojrzewaj gbokie zmiany ustrojowe. W pastwie prerogatywnym, pastwie nieograniczonej przemocy, znaczenie prawa jest znikome, gdy podstawowym regulatorem zachowania ludzi jest terror18.

Analiza problematyki pojciowej praw czowieka nie moe pomin rozrnienia pojcia prawa w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym. Prawo w pierwszym ze znacze jest kompleksem norm obowizujcych w danym miejscu i czasie, a w drugim ze znacze termin prawo charakteryzuje sytuacj prawn jakiego podmiotu (czyje prawo). Nie budzi wtpliwoci, e prawa czowieka regulowane s w prawie znaczeniu przedmiotowym, a zarazem, e danemu prawu czowieka moe by nadana ranga prawa podmiotowego19. Prawo czowieka przestaje by wtedy jedynie elementem ideologii polityczno-prawnych, a trwale i skutecznie charakteryzuje sytuacj jednostki ludzkiej, moe by podstaw jej roszcze (dania udzielenia ochrony) w obrbie pastwa i na arenie midzynarodowej. Czyje prawo to znaczy funkcjonalnie powizane wolnoci, uprawnienia i kompetencje; to sytuacja prawna jakiego podmiotu ze wzgldu na normy prawne. Status prawny, obejmujcy podstawowe prawa czowieka jednostek wchodzcych w skad danego spoeczestwa, odtwarza si przede wszystkim z norm prawnych interpretowanych z konstytucji pastwa (bywa, e powica si im odrbn ustaw), a take z regulacji norm prawa midzynarodowego.

Ochrona praw czowieka rozszerzaa si w historii cywilizacji na coraz to nowe obszary ycia spoecznego. Pocztkowo wystpiy prawa osobiste i polityczne zwane pniej prawami pierwszej generacji (dotyczyy zabezpieczenia wolnoci czowieka i jego udziau w yciu publicznym). Nastpnie zainteresowano si warunkami ycia i egzystencji wolnego czowieka (ktry w swej wolnoci mg nie mie dachu nad gow, poywienia, czy te ubioru). Pojawiy si w rezultacie prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne, prawa drugiej generacji. Najpniej uwag skupiono na prawach solidarnoci (prawa trzeciej generacji), jak: prawo do pokoju, prawo do rozwoju, prawo do korzystania z nieskaonego rodowiska naturalnego, prawo do poszanowania wsplnego dziedzictwa ludzkoci i prawo do pomocy humanitarnej w razie klsk ywioowych20.

18 Por. szerzej: J. Habermans, Obywatelstwo a tosamo narodowa. Rozwaania nad przyszoci Europy, Warszawa 1993.

19 Por. szerzej: S. Wronkowska, Analiza pojcia prawa podmiotowego, Prace Wydziau Prawa UAM, nr 61, Pozna 1973; A. Gintowt, Problematyka prawa podmiotowego na tle Konstytucji RP, w: Z zagadnie teorii i filozofii prawa. Konstytucja, pod red. A. Batora, Wrocaw 1999, s. 181 i n.; P. Tuleja, Normatywna tre praw jednostki w ustawach konstytucyjnych RP, Warszawa 1997.

20 Por. szerzej: A. opatka, Midzynarodowe prawo praw czowieka. Zarys, Warszawa 1998, s. 22 i n.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 29

III. PRAWA CZOWIEKA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku wspiera prawa czowieka o zasad pomocniczoci pastwa i prawa. Przyjto, e podstawow wartoci w funkcjonowaniu pastwa jest przyrodzona i niezbywalna godno czowieka2 , a std priorytetowe znaczenie przywizano do wolnoci czowieka oraz zasady in dubio pro humanitate. Wskazano take, e Rzeczpospolita Polska zapewnia wolnoci i prawa czowieka oraz bezpieczestwo obywateli (art. 5). Przyjmujc, e Rzeczpospolita Polska jest dobrem wsplnym wszystkich obywateli (art. 2), dostrzeono za doktryn solidaryzmu spoecznego i spoecznym nauczaniem Kocioa katolickiego obowizki pastwa wobec obywateli w kwestiach nierozwizywalnych autonomicznie 2. Takim te wymogom winna sprosta interpretacja prawa dokonywana w praktyce orzeczniczej sdw, a instytucje prawne poszczeglnych jego dziedzin winny podlega ocenie, czy sprzyjaj, czy te nie zachowaniu i umocnieniu godnoci czowieka. Niejednokrotnie bdzie to rodzi rnorodne i rozbiene punkty widzenia, moe by te osnow formuowanych przez sdy pyta konstytucyjnych.

Odwoania do wartoci prawa naturalnego widoczne s w Konstytucji RP z 1997 roku, w nastpujcych sformuowaniach: my, Nard Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarwno wie

rzcy w Boga bdcego rdem prawdy, sprawiedliwoci, dobra i pikna, jak i nie podzielajcy tej wiary, a te uniwersalne wartoci wywodzcy z innych rde (z Preambuy23 - czyli wstpu do Konstytucji),

Przyrodzona i niezbywalna godno czowieka stanowi rdo wolnoci i praw czowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowizkiem wadz publicznych (art. 30). Sprawiedliwo przywoana jest jako najoglniejsza klauzula general

na w Konstytucji i jako podstawowa wskazwka w stosowaniu prawa przez sdy RP. W peni aktualne wobec sdziw s sowa Z. Ziembiskiego, ktry pisa: Naley postulowa, by rozstrzygnicia z obszaru sprawiedliwoci byy dokonywane imperio rationis, a nie tylko ratione imperii24. Ujcie sprawiedliwoci w wersji prawno-naturalnej powoduje, e dla zachowania

21 M. Ossowka definiowaa godno czowieka nastpujco: Ma godno ten, kto umie broni pewnych uznanych przez si wartoci, z ktrych obron zwizane jest jego poczucie wasnej wartoci i kto oczekuje z tego tytuu szacunku ze strony innych. Brak godnoci z kolei ujawnia ten, kto rezygnujc z takiej wartoci sam siebie ponia lub daje si ponia dla osignicia jakich osobistych korzyci w: Normy moralne. Prba systematyzacji, Warszawa 1970, s. 59. Por. szerzej: W. Jedlecka, J. Policiewicz, Pojcie godnoci na tle Konstytucji RP, w: Z zagadnie teorii i filozofii prawa. Konstytucja, op. cit., s. 127 i n; J. Zajado, Godno jednostki w aktach midzynarodowej ochrony czowieka, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1989 r., z. 2, s. 103 i n.

22 P. Winczorek pisze take, e Ide poddania jednostki prawom historii zastpuje idea niezbywalnych praw czowieka, filozofi kolektywizmu wypiera filozofia personalizmu za koncepcj etatyzmu - koncepcja spoeczestwa obywatelskiego , Zasada sybsydiarnoci w dyskusjach ustrojowych w Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, w: Subsydiarno, op. cit., s. 131.

23 Znaczenie preambuy Konstytucji RPjest tym wiksze, e jak stwierdzi w czasie posiedzenia Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego w dniu 17 IX 1996 roku pose Jerzy Ciemniewski, projekt Konstytucji ma zrnicowan aksjologi, nie podporzdkowan jednolitej wizji pastwa. W rezultacie preambua porzdkuje system wartoci na jakich opiera si projekt. Por. Biuletyn XXXIX, Warszawa 1997, s. 8.

24 Por. szerzej: Z. Ziembiski, Sprawiedliwo spoeczna jako pojcie prawne, Warszawa 1996, s. 51 in .; O. HofTe, Etyka pastwa i prawa, przeoy Cz. Porbski, Krakw 1992, s. 39 i n.

30 Andrzej Redelbach

sprawiedliwoci rozstrzygnicia sdu nie wystarcza jego zgodno z prawem pozytywnym, bowiem prawo to moe by niesprawiedliwe. Trudno jest jednak oczekiwa by wszyscy sdziowie byli wyznawcami tylko jednej, z wielu przedstawionych przez cytowanego autora, formu sprawiedliwoci.

Wskazwk ogln w ochronie praw i wolnoci czowieka jest sformuowanie, e wolno czowieka podlega ochronie i nikogo nie wolno zmusza do tego, czego prawo mu nie nakazuje, a kady jest obowizany szanowa wolnoci i prawa innych (art. 31 Konstytucji RP). Pragnienie zagwarantowania praw obywatelskich na trwale (sformuowanie Preambuy Konstytucji), zrealizowano poprzez powicenie im Rozdziau II Konstytucji - Wolnoci prawa i obowizki czowieka i obywatela (art. 30 - 86), a take w artykuach 12, 14, 18, 19, 21 i 24 w Rozdziale I - Rzeczpospolita. Dyskusja w Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego wskazuje, e powodem wyczenia czci praw obywatelskich do Rozdziau I Konstytucji byo ich szersze znaczenie25. Umieszczenie wrd zasad ustrojowych Rzeczypospolitej: wolnoci tworzenia i dziaania zrzesze obywateli, wolnoci rodkw spoecznego przekazu, ochrony rodziny, weteranw, wasnoci i prawa dziedziczenia oraz troski o warunki pracy, umocni miao subsydiarno pastwa i wypeni przestrze spoeczn pomidzy pastwem i jednostk ludzk. Regulacje dotyczce partii politycznych, samorzdw, kociow i zwizkw wyznaniowych, a take niepastwowej dziaalnoci gospodarczej, immanentnie zwizane s take z funkcjonowaniem spoeczestwa obywatelskiego.

W pracach nad projektami Konstytucji RP z 1997 roku cieray si reminiscencje socjalistycznego pozytywizmu prawniczego (cicego nad myleniem wielu pokole Polakw i zasadzajcego si na zaoeniu, e0 prawach czowieka decyduje suwerennie pastwo) oraz filozofia prawno-na- turalna zakadajca prymat praw odwiecznych i przypisanych czowiekowi. Rwnoczenie z przejciem sposobu regulacji praw czowieka w Europejskiej Konwencji Praw Czowieka zwyciyo w Polsce ujcie prawno-natu- ralne, bowiem tre Konwencji negocjowana bya przez pastwa na gruncie praw zasadniczych26. Trafno takiego rozwizania upatrywa mona w tym, e nie sposb jest sensownie uzasadni sytuacj, w ktrej kada kolejna konstytuanta odkrywaaby samodzielnie i odrbnie absolutny system wartoci w sferze pojciowoci i zabezpieczenia praw czowieka.

Prawa obywatelskie to w szczeglnoci tzw. wolnoci obywatelskie1 prawa osobiste powizane ze skierowanym do organw pastwa zakazem stanowienia norm je ograniczajcych oraz nakazem udzielania podmiotowi teje wolnoci ochrony prawnej przed zagroeniami ze strony innych obywateli, a w tym aktywnej pomocy w ich realizacji. Status prawny jednostki tworz w tej czci wolnoci prawnie chronione oraz prawa osobiste, jak wskazane w Konstytucji RP:

26 Por. Biuletyn XIV, Warszawa 1995, s. 25 i n.26 Nie oznacza to jednak, e przepisywano prawa i wolnoci z konwencji midzynarodowych do konstytu

cji. H. Suchocka w czasie posiedzenia Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego w dniu 17.09.1996 roku. Por. Biuletyn XXXIX, Warszawa 1997, s. 35. Por. szerzej: Z. Kdzia, Uwagi o aksjologii konstytucji, w: Prawa czowieka w spoeczestwie obywatelskim, Warszawa 1993, s. 31 i n.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 31

prawna ochrona ycia (art. 38)27 i zakaz poddawania eksperymentom medycznym bez dobrowolnie wyraonej zgody (art. 39), zakaz tortur, okrutnego, nieludzkiego lub poniajcego traktowania i karania (a w tym zakaz kar cielesnych - art. 40),

nietykalno i wolno osobista, a w tym prawo powiadomienia o pozbawieniu wolnoci rodziny lub innej wskazanej osoby; konieczno niezwocznego powiadomienia osoby zatrzymanej w sposb dla niej zrozumiay (w jzyku ojczystym) o przyczynach zatrzymania; przekazanie zatrzymanego w cigu 48 godzin od chwili zatrzymania do dyspozycji sdu; nakaz zwolnienia zatrzymanego, jeli w cigu dalszych 24 godzin nie zostanie mu dorczone postanowienie sdu o tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami; nakaz traktowania zatrzymanego w sposb humanitarny; prawo do odszkodowania osoby bezprawnie pozbawionej wolnoci (art. 41),

podlego odpowiedzialnoci karnej jedynie za czyn zabroniony pod grob kary przez ustaw obowizujc w czasie jego popenienia, chyba, e jest przestpstwem w myl prawa midzynarodowego (art. 42),

materialne i formalne prawo do obrony, a w tym wyboru obrocy bd te korzystania na zasadach okrelonych w ustawie z obrocy z urzdu (art. 42),

domniemanie niewinnoci dopki wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sdu (art. 42),

prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwoki przez waciwy, niezaleny, bezstronny i niezawisy sd; podstaw do wyczenia jawnoci rozprawy moe by wycznie wzgld na moralno, bezpieczestwo pastwa i porzdek publiczny oraz ochron ycia prywatnego stron lub inny wany interes prywatny; wyczenie to nie dotyczy ogoszenia wyroku (art. 45),

uwarunkowanie przepadku rzeczy od prawomocnego orzeczenia sdu wydanego w przypadkach okrelonych w ustawie (art. 46),

prawo do ochrony prawnej ycia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim yciu osobistym (art. 18 i 47),

prawo rodzicw do wychowania dzieci zgodnie z wasnymi przekonaniami (art. 48),

wolno i ochrona tajemnicy komunikowania si, ktrych ograniczenie moe nastpi tylko w przypadkach i na warunkach okrelonych ustaw (art. 49),

nienaruszalno mieszkania; przeszukanie mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu moe nastpi tylko w przypadkach i na warunkach okrelonych w ustawie (art. 50),

prawo do ochrony tajemnicy danych osobistych; obowizek ujawnienia informacji osobistych moe wynika jedynie z ustawy; wadze publiczne mog pozyskiwa, gromadzi i udostpnia o obywatelach jedynie informacje niezbdne w demokratycznym pastwie prawnym; prawo dostpu

27 Por. szerzej: A. Redelbach, Protection o f the Right to Life by Law and by Other Means, w: The Right to Life in International Law, red. B. G. Ramcharan, Dordrecht-Boston-Lancaster 1985, s. 191 i n.

32 Andrzej Redelbach

kadego do dotyczcych go urzdowych dokumentw i zbiorw danych, prawo dania sprostowania oraz usunicia informacji nieprawdziwych, niepenych lub zebranych w sposb sprzeczny z ustaw (art. 51),

wolno poruszania si po terytorium RP oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu; prawo swobodnego opuszczenia terytorium pastwa; prawa te mog by ograniczone jedynie w ustawie, jednak obywatela RP nie mona wydali z kraju ani zakaza mu powrotu do niego; prawo osoby, ktrej pochodzenie polskie zostao stwierdzone, do osiedlenia si na terytorium kraju (art. 52),

wolno sumienia i religii (art. 53), wolno wyraania swoich pogldw oraz pozyskiwania i rozpowszech

niania informacji; zakaz cenzury prewencyjnej rodkw spoecznego przekazu oraz koncesjonowania prasy; koncesjonowanie dotyczy moe jedynie prowadzenia stacji radiowych i telewizyjnych (art. 14 i 54),

zakaz ekstradycji obywateli polskich oraz osb podejrzanych o popenienie bez uycia przemocy przestpstw z przyczyn politycznych (art. 55),

prawo azylu w Rzeczypospolitej Polskiej dla cudzoziemcw na zasadach okrelonych w ustawie; prawo cudzoziemcw do przyznania statusu uchodcy (art. 56).Kolejna grupa praw obywatelskich obejmuje wolnoci i prawa polity

czne, ktre sprowadzaj si w gwnej mierze do przyznawania kompetencji do dokonywania czynnoci konwencjonalnych (czyli zachowa, z ktrymi prawo wie okrelony skutek - jak np. wrzucenie do urny wyborczej karty do gosowania), za pomoc ktrych jednostka ludzka moe wywiera wpyw na dziaania pastwa. Wrd wolnoci i praw politycznych obywateli Konstytucja RP wymienia: wolno organizowania i udziau w pokojowych zgromadzeniach (art. 57), wolno zrzeszania si w celu zgodnym z Konstytucj i ustaw (art. 12,

13, 58 i 59), prawo zwizkw zawodowych, pracodawcw i ich organizacji do roko

wa dla rozwizania sporw zbiorowych (art. 59), prawo zwizkw zawodowych do organizowania strajkw pracowniczych

i innych form protestu (art. 59), prawo obywateli polskich, korzystajcych z peni praw publicznych, do

stpu do suby publicznej na jednakowych zasadach (art. 60), prawo do uzyskiwania informacji o dziaalnoci organw wadzy publicz

nej oraz osb penicych funkcje publiczne, a w tym prawo wstpu na posiedzenia kolegialnych organw wadzy pochodzcych z powszechnych wyborw, z moliwoci rejestracji dwiku lub obrazu (art. 61),

prawo udziau w referendum (art. 62), prawo wybierania Prezydenta RP, posw, senatorw i przedstawicieli do

organw samorzdu terytorialnego, jeli najpniej w dniu gosowania obywatel koczy 18 lat (art. 62),

prawo petycji, wnioskw i skarg (art. 63).Inn grup praw obywatelskich tworz wolnoci i prawa ekonomi

czne, socjalne i kulturalne sprowadzajce si w gwnej mierze do

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 33

naoenia na pastwo obowizku rnorodnych wiadcze na rzecz obywateli. Normy Konstytucji RP wskazuj nastpujce wolnoci i prawa: prawo do wasnoci, innych praw majtkowych i prawo dziedziczenia

(art. 21 i 64), wolno wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy; obo

wizek pracy moe by naoony tylko ustaw, zakazane jest zatrudnianie dzieci do lat 16; prowadzenie polityki penego zatrudnienia oraz interwencja pastwa w wysoko minimalnego wynagrodzenia za prac (art. 24 i 65),

prawo do bezpiecznych i higienicznych warunkw pracy (art. 66), prawo do okrelonych ustawowo dni wolnych od pracy i corocznych pat

nych urlopw (art. 66), prawo do zabezpieczenia spoecznego w razie niezdolnoci do pracy ze

wzgldu na chorob lub inwalidztwo oraz osignicie wieku emerytalnego, a take w przypadku braku rodkw utrzymania i pozostawania bez pracy nie z wasnej woli (art. 67 i 69 i 19),

prawo do ochrony zdrowia i rwnego dostpu do wiadcze opieki zdrowotnej finansowanej ze rodkw publicznych (art. 68)28,

prawo do nauki, przy zaoeniu, e nauka do 18 roku ycia jest obowizkowa (art. 70),

ochrona rodziny (art. 71) i praw dziecka (art. 72), wolno twrczoci artystycznej, bada naukowych, nauczania, korzys

tania z dbr kultury (art. 73), prawo do ochrony rodowiska (art. 74), prawo do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych (art. 75), prawa konsu

mentw, najemcw i uytkownikw (art. 76).Z problematyk praw i wolnoci cz si obowizki obywatelskie

stwierdzone w Konstytucji RP, jak: obowizek wiernoci RP i troski o dobro wsplne (art. 82), obowizek przestrzegania prawa RP (art. 83), obowizek ponoszenia ciarw i wiadcze publicznych, a w tym podat

kw okrelonych w ustawie (art. 84), obowizek obrony Ojczyzny, przy ustawowym okreleniu zakresu suby

wojskowej oraz moliwoci odbywania suby zastpczej (art. 85), obowizek dbaoci o stan rodowiska i ponoszenie ustawowo okrelonej

odpowiedzialnoci za spowodowane przez siebie jego pogorszenia (art. 86). Istotne znaczenie dla ochrony praw i wolnoci obywatelskich ma posta

nowienie art. 7 Konstytucji RP ustalajce, e organy wadzy publicznej dziaaj na podstawie i w granicach prawa. W Konstytucji RP wymienia si take rodki ochrony wolnoci i praw, jak: prawo do wynagrodzenia szkody przez niezgodne z prawem dziaanie

organu wadzy publicznej (art. 77), prawo do sdu (art. 77), prawo do zaskarania orzecze i decyzji wydanych w I instancji (art. 78),

28 Por. szerzej A. Redelbach, Prawo do korzystania z optymalnego stanu zdrowia, w: Prawa czowieka. Modal prawny, red. R. Wieruszewski, Wrodaw-Warszawa-Krakw 1991, s. 897 i n.

34 Andrzej Redelbach

prawo wniesienia skargi do Trybunau Konstytucyjnego (art. 79)29, prawo wystpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 80).

IV. POLSKA W MIDZYNARODOWYM SYSTEMIE OCHRONY PRAW CZOWIEKA

W klasycznym prawie midzynarodowym (prawie pastw), nie byo miejsca dla jednostki ludzkiej i katalogw praw czowieka. Zajcie si w traktatach midzynarodowych mniejszociami religijnymi, a nastpnie, w miar formowania si nowoczesnej koncepcji narodu, mniejszociami narodowymi, utorowao drog dla praw czowieka. Rozwijao si midzynarodowe prawa humanitarne w postaci konwencji o ochronie chorych i rannych, oraz jecw i ludnoci cywilnej w okresie konfliktw zbrojnych. Rdzeniem prawa humanitarnego s 4 Konwencje Genewskie z 1949 roku wraz z Protokami Dodatkowymi z 1977 roku. Obecnie normy te ujmujc sytuacje w czasie wojen i zamieszek wewntrznych uzupeniaj regulacje praw czowieka.

Wiele lat jednak mino do czasu, gdy dopiero bezmiar zbrodni dokonanych w pierwszej poowie XX wieku wpyn na uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Czowieka przyjtej przez Zgromadzenie Oglne ONZ w 1948 roku. W dokumencie tym zawarto tak fundamentalne stwierdzenia, jak to, e: wszyscy ludzie rodz si wolni i rwni pod wzgldem swej godnoci i swoich praw. S oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postpowa wobec innych w duchu braterstwa (art. 1), a kady czowiek ma prawo do korzystania ze wszystkich praw i wolnoci proklamowanych w niej (Deklaracji - A.R.) bez wzgldu na rnice rasy, koloru, pci, jzyka, wyznania, pogldw politycznych i innych, narodowoci, pochodzenia spoecznego, majtku, urodzenia lub jakiejkolwiek innej rnicy (art. 2).

Stopniowo uksztatowa si system powszechny praw czowieka, ktrego zrby stanowi Midzynarodowy Pakt Praw Osobistych i Politycznych oraz Midzynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych uchwalone przez Zgromadzenie Oglne ONZ w 1966 roku. System powszechny praw czowieka wzmocniony zosta przez systemy regionalne praw czowieka utworzone w ramach Rady Europy, Organizacji Pastw Amerykaskich i Organizacji Jednoci Afrykaskiej. Na szczeblu regionalnym uchwalono takie traktaty praw czowieka, jak: Europejska Konwencja Praw Czowieka, Europejska Karta Socjalna, Amerykaska Konwencja Praw Czowieka i Afrykaska Karta Praw Czowieka i Praw Ludw.

Przeomem w dziedzinie midzynarodowej ochrony praw czowieka byo dopuszczenie moliwoci zaskarania pastwa na arenie midzynarodowej przez jego obywatela, np. do Europejskiego Trybunau Praw Czowieka w Strasburgu, czy te Komitetu Praw Czowieka w Genewie. Obok pastwa i organizacji midzynarodowej pojawi si wic trzeci podmiot prawa

29 Por. szerzej A. Redelbach, Skarga Konstytucyjna w ochronie praw czowieka w Polsce, Palestra 1997, z. 11 - 12, s. 40 i n.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 35

midzynarodowego - jednostka ludzka. Jeszcze wiksze znaczenie ma utworzenie Wsplnoty Europejskiej wprowadzajcej na obszarze prawa midzynarodowego nowy porzdek prawny, ktrego rwnoprawnymi podmiotami s pastwa oraz ich obywatele (osoby fizyczne i prawne). Bez wtpienia u podstaw prawa Wsplnoty ley decyzja pastw czonkowskich (wkrtce take Rzeczypospolitej Polskiej) o ograniczeniu ich praw suwerennych.

Pastwa Unii okreliy traktatem midzynarodowym (Traktat z Maastricht) konstytucj powoujc do ycia instytucje ponadpastwowe i waciwy im system prawa. Znamienne jest zdanie Europejskiego Trybunau Sprawiedliwoci w Luksemburgu, ktry stwierdzi w jednej ze spraw, e Traktat ten zawiera jednolit wykadni prawa Pastw Czonkowskich. Trybuna wskaza te, e prawo europejskie dziaa autonomicznie (samodzielnie) i jest bezporednio stosowane przez sdy krajowe oraz organy administracji, a w przypadku konfliktu ma pierwszestwo przed prawem wewntrznym. Doda trzeba, e niektre dziedziny prawa (jak prawo celne) podlegaj ju nie prawu wewntrznemu i instytucjom narodowym, a prawu i instytucjom Wsplnoty. W rezultacie postanowienia prawa Wsplnoty, pochodzce z obcego rda, staj si automatycznie elementem porzdku prawnego Pastw Czonkowskich. Ich moc w prawie wewntrznym nie wymaga dodatkowo inkorporacji (wcielenia), czy te transformacji (przeksztacenia) w normy prawa krajowego, a ustawodawstwo Wsplnoty ogaszane jest w jej Dzienniku Oficjalnym i nie musi by dodatkowo ogaszane w dziennikach krajowych przeznaczanych dla ogaszania rde prawa.

Tendencja regionalna w ochronie praw czowieka zasadza si na zaoeniu, e zbyt wielkie s w wiecie rnice w rozwoju cywilizacyjnym, rnice kulturowe i geopolityczne by moliwe byo wyraniejsze okrelenie tego co wszystkim ludziom w sferze ich praw jest wsplne, co daoby si generalizowa, okreli, sprawnie zabezpieczy i strzec przed naruszeniami. Take na arenie systemu powszechnego ochrony praw czowieka widoczna jest ju od duszego czasu tendencja do poszukiwania sposobu zwikszenia stopnia ochrony nie czowieka jako takiego, a czowieka w okrelony sposb dookrelonego, jak: mniejszoci narodowe, uchodcy, winiowie polityczni, inwalidzi, winiowie, bezpastwowcy, ludzie w podeszym wieku, ludzie psychicznie upoledzeni, dzieci i modzie, itd. Pojawia si tu take i ustabilizowaa kategoria praw zbiorowych, a w ich perspektywie i przez ich pryzmat ochrona praw czowieka; przy caej zoonoci wspwystpo- wania praw zbiorowych sensu stricte (np. prawo mniejszoci narodowej) i praw jednostki realizowanych zbiorowo (np. prawo do zgromadze).

Szczeglne znaczenie dla ochrony praw czowieka w Rzeczypospolitej Polskiej ma Europejska Konwencja Praw Czowieka, ktra czyni wyom w klasycznym prawie midzynarodowym i przyznaje jednostce ludzkiej prawo do zaskarania pastwa na forum midzynarodowym, czyni wic jednostk podmiotem prawa midzynarodowego. Odmiennie od innych traktatw midzynarodowych Konwencja nie reguluje stosunkw pomidzy pastwami, a ustala standardy ich zachowa wobec jednostek podlegych ich jurysdykcji. Pastwa nie mog std arbitralnie zawiesza swoich zobowiza z Konwencji, czy te czasowo uchyla si od jurysdykcji Europej

36 Andrzej Redelbach

skiego Trybunau Praw Czowieka. W orzecznictwie Trybunau wskazano, e Konwencja zawiera wicej ni tylko dwustronne zobowizania pastw, jest traktatem majcym na celu zbiorowe zagwarantowanie praw czowieka i podstawowych wolnoci (Irlandia v Wielka Brytania 1978). Nie mniej istotne znaczenie ma stwierdzenie, e Konwencja jest ywym instrumentem, ktry musi by interpretowany z uwzgldnieniem aktualnych i zmienionych warunkw (Tyrer v Wielka Brytania 1978).

Odwoanie si do praw czowieka w systemie europejskim czy si zawsze z przywoaniem i identyfikacj praw odwiecznych oraz klasycznego systemu wartoci. Konwencja zawiera dlatego postanowienia jedynie deklaratoryjne, a nie atrybutywne. Prawa czowieka s niezalene od dobrej woli i dobrego samopoczucia poszczeglnych pastw. Wskazane cechy Konwencji determinuj sytuacj, w ktrej dokument ten gwarantuje prawa czowieka nie teoretyczne lub iluzoryczne, a prawa praktyczne i efektywne (Artico v Wochy 1980)30.

Przeksztacanie treci Konwencji wizao si z rozwojem cywilizacji i ludzkiej myli w Europie31. Odwrt od etatyzmu i nadmiernej roli pastwa suyy umacnianiu i rozszerzaniu prywatnoci ycia czowieka. Tolerancja owocowaa zwikszeniem praw mniejszoci, jak dopuszczeniu moliwoci wolnego wyboru w prokreacji, czy te zawieraniu maestw przez homoseksualistw. Rozwj cywilizacji przynis zrwnanie pozycji kobiet i mczyzn oraz dzieci maeskich i poza maeskich, a take uznanie praw tranwestytw do zmiany akt stanu cywilnego. Stopniowo Konwencja wysza poza ramy prawa prywatnego i obja swym realnym zasigiem coraz szersze obszary, obcego jej pocztkowo, prawa publicznego. Przyjto jake znamienne zaoenie, e chocia analizowane decyzje mieszcz si w sferze prawa publicznego, to jednak wywieraj bezporednie skutki w dziedzinie prawa prywatnego

W orzecznictwie strasburskim na gruncie Konwencji Europejskiej kwalifikuje si odpowiedzialno pastwa za amanie praw czowieka w wersji zobiektywizowanej, bardziej na zasadzie ryzyka, ni zasadzie winy (np. Trybuna Costello-Roberts v Wielka Brytania 1993). Zasadniczo powinny wystpi dwie podstawy odpowiedzialnoci pastwa; z jednej strony pastwu mona przypisa naruszenie zobowizania z Konwencji Europejskiej, a z drugiej dla jego odpowiedzialnoci odszkodowawczej naruszenie takie spowodowa winno szkod wobec jednostki ludzkiej podlegej jurysdykcji pastwa.

Generadme mona stwierdzi, e pastwo jest zobowizane do wypenienia zobowiza pyncych z rozstrzygni strasburskich w granicach swojego porzdku konstytucyjno-ustrojowego. Przywrcenie stanu sprzed naruszenia prawa czowieka bdzie oznaczao zrewidowanie aktu stosowania prawa (niekiedy zmian samego prawa - np. uchylenie przepisu kodeksu karnego na Cyprze kryminalizujcego stosunki homoseksualne ludzi

30 D. J. Harris, M. O Boyle, C. Warbrick, Law o f the European Convention on Human Rights, London- Dublin-Edinburh 1995, s. 15.

31W komentarzach do Konwencji Europejskiej stwierdza si, e tekst jej podlega dynamicznej i ewolucyjnej interpretacji. Por. ibidem, s. 7.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 37

dorosych). Jeli na przekr zmianom staje zasada nieodwoywalnoci decyzji, niezbdne bdzie znalezienie innej postaci rekompensaty, jak akt uaskawienia, zaniechanie wykonania aktu stosowania prawa, czy te zapata zadouczynienia.

Orzecznictwo strasburskie przynioso interpretacj znaczenia terminu prawo i ustalono, e termin obejmuje zarwno prawo pisane, jak i prawo zwyczajowe (common law). Sformuowano take podstawowe wymogi wobec prawa obowizujcego w kraju Stronie Konwencji. rdo prawa musi by wystarczajco zrozumiae, by obywatel mg zorientowa si jakie zachowanie jest prawidowe i nastpnie by zdolny do racjonalnego pokierowania swoim zachowaniem. Pewno w moliwoci przewidywania nastpstw zachowania jest istotna, ale na przekr jej moe sta konieczno zabezpieczenia niezbdnej elastycznoci prawa (The Sunday Times v Wielka Brytania 1979)32.

Orzecznictwo organw strasburskich dziaa w charakterze katalizatora zmian prawa krajowego i praktyki administracyjnej, zmian przynoszcych umocnienie zakresu ochrony praw czowieka. Czasami zmiany nie s dostatecznie gbokie wobec standardw Konwencji, czasami zachodz dopiero po wielu latach (np. zmiana prawa karnego po 15 latach Tyrer v Wielka Brytania; orzeczenie Trybunau z 1978 roku)33. Niekiedy pastwa zmuszone s w zwizku z powyszym wprowadzi zastrzeenia do Konwencji w trybie art. 15, co jednak podlega kontroli Komitetu Ministrw Rady Europy. Z drugiej strony niekiedy orzeczenie wydane wobec jednego pastwa (Marckx v Belgia 1979) wywouje rwnolegle zmiany prawa krajowego innego pastwa (zmiana w Holandii statusu dziecka pozamaeskie- go). Czasami pastwa przyjmuj standardy Konwencji wczeniej nim staj si jej stron (np. Luksemburg, Szwajcaria), a czasami orzeczenie Trybunau dotyczce sprawy indywidualnej staje si wzorcem dla dziesitkw krajowych orzecze. Pomimo, i rozwizania suce ochronie praw czowieka s te czsto drogie w realizacji, wadze pastwa nie mog tumaczy przykadow o przew lekoci postpow ania brakiem rodkw budetowych Ministerstwa Sprawiedliwoci .

Rozstrzygnicia organw strasburskich maj gbsze znaczenie ni ustalenie jedynie prawno-midzynarodowych zobowiza pastw, bowiem bezporednio okrelaj zobowizania pastwa wobec jednostki, niekiedy w orzeczeniach Trybunau znajdziemy skonkretyzowan wysoko zadouczynienia, ktre pastwo jest zobowizane wypaci skarcemu. Bardzo kopotliwe bywa wywaenie wysokoci owego odszkodowania, przy uwzgldnieniu stopnia dolegliwoci naruszenia praw czowieka i zasobnoci kraju. Wysoko odszkodowa nie odpowiada te oczekiwaniom spoecznym

32 M. A. Nowicki, Kamienie milowe. Orzecznictwo Europejskiego Trybunau Praw Czowieka, Warszawa 1996, s. 330 - 339; Por. take: M. A. Nowicki, Europejska konwencja Praw Czowieka. Wybr orzecznictwa, Warszawa 1998.

33 D. J. Harris i inni, op. cit., s. 30.34 Por. szerzej A. Redelbach, Zasada rzetelnoci postpowania w rozstrzygniciach organw strasburskich,

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 1997, z. 2, s. 32.

38 Andrzej Redelbach

ksztatowanym pod wpywem orzecznictwa sdw Stanw Zjednoczonych Ameryki Pnocnej. Przykadowe kwoty zadouczynie: 9557 dolarw USA jako zadouczynienie za szkod materialn i 1 000

dolarw USA za krzywd moraln - za ingerencj w prawo wasnoci skarcego (Aka v Turcja 1998),

2 miliony frankw - za naruszenie domniemania niewinnoci (Allenet de Ribemont v Francja 1995),

4 miliony pesetw - za trwajce przez trzy lata naruszanie ycia rodzinnego przez zakad utylizacji odpadkw (Lopez Ostra v Hiszpania1994),

3 000 funtw cypryjskich - za naruszenie praw najemcy przez pastwo (Larkos v Cypr 1999),

100 000 frankw francuskich za naruszenie prawa do ycia ma skarcej skutkujce jego mierci w wyniku postrzelenia przez siy bezpieczestwa (Ogur v Turcja 1999),

po 90 000 frankw na rzecz kadego ze skarcych - za nieusprawiedliwione okresy zwoki w rozpatrywaniu sprawy (Pelissier i Sassi v Francja 1999).We wielu przypadkach Trybuna uznaje, e wystarczajc satysfakcj

jest dla skarcego samo stwierdzenie naruszenia Konwencji. Std jeli skarcy oczekuje zadouczynienia finansowego zawsze powinien sformuowa taki wniosek w skardze, bd w toku pniejszego postpowania. Jednoczenie skarcy musi wykaza, e ponis szkod oraz jaki by konkretny jej wymiar dla niego. Liczy si trzeba z rnymi utrudnieniami i niedogodnociami w uzyskaniu odszkodowania miarkowanego przez organ midzynarodowy. W gr wchodz trudnoci jzykowe, odlegoci i koszty dziaania, mniejsza jest te skuteczno rodkw proceduralnych i efektywno rozstrzygnicia.

W praktyce wielkie znaczenie przywizuje si do sytuacji, w ktrej kwota zadouczynienia finansowego jest okrelona w ugodzie pomidzy pokrzywdzonym i wadzami jego pastwa. Ugoda taka moe by zawarta w kadym stadium postpowania. Przykadowo, w ugodzie w sprawie X przeciwko Wielkiej Brytanii (Komisja: 1992) ustalono kwot 8 000 funtw odszkodowania za poniajce traktowanie dziecka w szkole (czterokrotne silne pozostay siniaki uderzenie w siedzenie ucznia); czy te kwota 150 000 frankw jako odszkodowanie za naruszenie prawa do poszanowania ycia prywatnego przy prbie deportacji w ugodzie zawartej w sprawie Djeroud przeciwko Francji (Trybuna: 1991).

Szkoda wyrzdzona przy naruszeniu praw czowieka moe kwalifikowa si jako odpowiedzialno Skarbu Pastwa Polskiego, pastwowych osb prawnych i jednostek samorzdu terytorialnego za dziaanie funkcjonariuszy publicznych przy wykonywaniu powierzonych im czynnoci reguluje art. 417 i nastpne kodeksu cywilnego. Zasadnicze znaczenie dla urealnienia teje odpowiedzialnoci ma praktyka sdw i rozumienie zakresu czynnoci powierzonych, bowiem gdyby przyj restryktywnie, e moliwa jest wycznie odpowiedzialno w ramach kompetencji i uprawnie urzdniczych, przy pozbawieniu uczestnika czynnoci realnej szansy

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 39

na dokonanie niezbdnych ustale kompetencyjnych (przewaga stosunku wewntrznego reprezentacji), odpowiedzialno Skarbu Pastwa, organw samorzdu terytorialnego (art. 420/1 k.c.) i pastwowych osb prawnych staje si cakowicie iluzoryczna35.

W peni zasadnie wskazywano wic w literaturze, e niezbdne jest rozszerzenie podstaw odpowiedzialnoci pastwa polskiego za szkod wyrzdzon naruszeniem praw czowieka; a w sytuacji, gdy przyznane wczeniej odszkodowanie zostao uznane za niewspmierne, niezbdne bdzie rozszerzenie moliwoci wzruszenia prawomocnego orzeczenia zasdzajcego odszkodowanie. Przywoa tu trzeba wczesne stanowisko Europejskiej Komisji Praw Czowieka, e art. 6 Konwencji (zasad rzetelnoci postpowania krajowego) stosuje si do spraw zwizanych z odpowiedzialnoci cywiln pastwa za dziaanie urzdnikw, bowiem prawo krajowe regulujce odpowiedzialno pastwa za takie dziaania jest odbiciem powszechnych zasad odpowiedzialnoci cywilnej (X v Austria 1983).

Pozycj osoby fizycznej i prawnej wobec pastwa polskiego umocnia Konstytucja RP z 1997 roku, gdy w art. 77 stanowi si, e kady ma prawo do wynagrodzenia szkody wyrzdzonej mu przez niezgodne z prawem dziaanie organu wadzy publicznej oraz e nie mona zamyka drogi do sdu osobie, ktrej prawa i wolnoci zostay naruszone. Do czasu zmiany szczegowych przepisw prawnych regulujcych odpowiedzialno pastwa osoby takie mog powoywa si wprost na przepis Konstytucji, bowiem kwalifikuje si do stosowania bezporedniego.

Elementem zwikszajcym poszanowanie praw i wolnoci chronionych przez Konwencj s czsto wysokie kwoty ustalane i zasdzane w orzeczeniach Trybunau tytuem zwrotu kosztw i wydatkw zwizanych z postpowaniem, jak przykadowo: 14 milionw 280 tysicy lirw (Scollo v Wochy 1995), po 70 000 frankw (Pelissier i Sassi v Francja 1999), 10 500 funtw sterlingw (Hood v Wielka Brytania 1998), 1 milion 4000 tysicy drachm greckich (Kampanis v Grecja 1995), 5 000 funtw cypryjskich (Larkos v Cypr 1999), 765 600 peset (Castillo Algar v Hiszpania (1998), 45 000 funtw sterlingw (pomniejszone o pomoc prawn Rady Europy

(Matthews v Wielka Brytania 1999), 15 000 zotych (M v Polska 1999).

Poniesione koszty i wydatki s take elementem ugody zawieranej przez strony (np. 100 tysicy szylingw w sprawie - Friedl v Austria1995).

W Polsce jak dotd nie utworzono przy Ministrze Sprawiedliwoci, bd w innym resorcie, funduszu, z ktrego nastpowaaby wypata ewentualnych zadouczynie oraz ustalonych kosztw i wydatkw w sprawie poniesionych przez skarcego.

35 Analogicznie iluzoryczna byaby odpowiedzialno Skarbu Pastwa, gdyby hipotetycznie zakadajc zagubienie akt sprawy w budynku Sdu, wymagao nastpnie od strony postpowania udowodnienia okolicznoci - kto, kiedy i gdzie akta zagubi.

40 Andrzej Redelbach

V. STOSOWANIE PRAWA W OBECNYCH WARUNKACH

Przeksztacenia ustrojowe pastwa i krajowego systemu prawa zainaugurowane zostay z pocztkiem lat 90-tych. Znacznie duej potrwa przeksztacanie wiadomoci prawnej formowanej wczeniej pod przemonym wpywem pozytywizmu prawniczego. W cigu wielu lat sdy bdce rdzeniem wymiaru sprawiedliwoci byy jedynie peryferyjn czci aparatu pastwowego. Sdzia mg w takich okolicznociach umywa rce co do merytorycznej zawartoci swoich orzecze, zrzucajc odpowiedzialno na prawodawcw. Zawsze s jednak granice w zyskiwaniu przez sdziego spokoju sumienia, a potem - jak pisa Z. Ziembiski - zaczynaj si koszmary nocne... . Uwzgldniajc zoone relacje pomidzy prawem obowizujcym w jakim pastwie, a prawem naturalnym sdzia wymierzajc sprawiedliwo dotyka niejednokrotnie granicy koniecznego posuszestwa niesprawiedliwemu prawu, a pozostaje wtedy jedynie - sowami cytowanego powyej Autora deklaracja non possumus, wbrew przyszoci dalszej kariery i rnorodnym represjom.

Wierno ustawie zczya si z brakiem tradycji bezporedniego stosowania konstytucji w praktyce orzeczniczej sdw. Dokument ten funkcjonowa jako zbir norm naczelnych, przywoywanych jedynie ceremonialnie i symbolicznie. Znaczna te bya rozbieno konstytucji pisanej i rzeczywistej w zmiennej praktyce politycznej. Zabrako w rezultacie kryterium dla oceny jakoci prawodawstwa i trudno byo oczekiwa by sdy odnosiy si w swych rozstrzygniciach krytycznie do poczyna jego twrcw.

Sytuacja zmienia si obecnie tym bardziej, e od czasu wejcia w ycie nowej Konstytucji RP z 1997 roku wspwystpuje prawo stare i nowe. Ustawy przedkonstytucyjne, tracc swoje podstawy kompetencyjne, obowizuj nadal. Sprzyja to winno podejmowaniu gbszej refleksji w ustalaniu stanu prawnego sprawy, a wykadnia teleologiczna przepisw prawnych obejmowa powinna wartoci, cele i zamierzenia lece u podstaw ich tworzenia, a take szerzej i systemowo powinna by badana ich zgodno z zasadami gazi i systemu prawa. Swoje miejsce w analizie prawniczej powinno take znale odwoanie si do wiata wartoci i zasad midzynarodowych regulacji praw czowieka. Tym bardziej, e przecie kade postpowanie w obrbie prawa krajowego dotyczce uznanego na arenie midzynarodowej prawa czowieka moe by nastpnie rozpatrywane czy to przez Komitet Praw Czowieka w Genewie, czy to Europejski Trybuna Praw Czowieka w Strasburgu.

Termin stosowanie prawa dotyczy wicego ustalania praw i obowizkw rnorodnych podmiotw w systemie prawa; w szerokim sowa znaczeniu okrela czynienie uytku przez podmiot do tego upowaniony z kompetencji do dokonania okrelonej czynnoci konwencjonalnej ze skutkiem prawnym (dotyczy wtedy zarwno norm kompetencyjnych, jak i merytorycznych); a w wszym znaczeniu odpowiada rozstrzyganiu o konsekwen

36 Z. Ziembiski, O pojmowaniu sprawiedliwoci, Lublin 1992, s. 126 i in.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 41

cjach prawnych ustalonych faktw (dotyczc wtedy wycznie norm merytorycznych)3 . Bezporednie stosowanie Konstytucji RP dotyczy jednak nie norm, a przepisw konstytucyjnych.

W konsekwencji zapisu Konstytucji RP, e sdziowie s niezawili i podlegaj tylko Konstytucji i ustawom (art. 178), akt ten staje si bd podstaw rozstrzygnicia (w wyniku jej bezporedniego stosowania samoistnego), bd te elementem kontroli konstytucyjnoci ustaw zwykych w uzasadnieniu rozstrzygnicia, (czyli wspstosowania, gdy sdziowie zmuszeni s poprzez konieczno odwoania si do Konstytucji, do wyjcia poza struktur powierzchniow ustaw)38.

W interpretacji postanowie Konstytucji RP istotne znaczenie maj normy prawa naturalnego, co Trybuna Konstytucyjny dostrzeg ju wczeniej w Uchwale z dnia 2.03.1994 roku (W. 3/93, Orzecznictwo Trybunau Konstytucyjnego za 1994 r., cz. 1, poz. 17), stwierdzajc: Wolno sowa stanowi jedno z podstawowych praw czowieka, przysugujcych w naturalny sposb (podkr. A.R.) kadej jednostce ludzkiej. Rol unormowa konstytucyjnych jest potwierdzenie (a nie ustalenie - podkr. A.R.) istnienia tej wolnoci....

U podstaw kadej regulacji konstytucyjnej ley zaoenie, e akt ten musi si opiera o okrelony sposb pojmowania prawa, zasad jego tworzenia, obowizywania i zmiany, stosowania i przestrzegania. Std chocia prawo naturalne nie jest w Polsce samoistnym rdem prawa, system rde prawa jest otwarty na wartoci prawa naturalnego 9. Kwestia ta ma szczeglne znaczenie wobec praw i wolnoci czowieka i obywatela, bowiem prawo nie moe by tworzone arbitralnie, spenia instrumentaln wobec nich rol, a ustawodawca winien je poszanowa40. Koniecznym elementem - jak pisze M. Szyszkowska - kadego systemu prawnego, s reguy prawa ponadustawowego wpywajce na rozumienie poj konstytucyjnych, co uwidocznio orzecznictwo Trybunau Konstytucyjnego w postaci dynamicznego standardu konstytucyjnego, czy te koncepcji powikszonej pojemnoci poj konstytucyjnych - w odniesieniu do pojcia wasnoci .

Niekiedy wypowiedzi normatywne nieostre i niejednoznaczne wprowadzane s wiadomie, dla pozostawienia adresatom norm wikszej swobody dziaania, bd te organom stosujcym prawo wikszych luzw decyzyjnych. Nieostro taka moe by jednak wynikiem rozchwiania aksjologicznego tworzonego prawa, gdy wypowiedzi normatywne ksztatuje kompromis r

37 O stosowaniu prawa por. szerzej: Z. Ziembiski, rozdz. 13, Stosowanie prawa, w: A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiski, Zarys teorii pastwa i prawa, Warszawa 1994, s. 250 i n.; J. Wrblewski, Sdowe stosowanie prawa, Warszawa 1988, s. 8 i n.

38 Por. szerzej: S. Kazimierczyk, Sankcja Konstytucji jako zagadnienie metodologiczne-, A. Bator, Prawo w Konstytucji czy Konstytucja prawa - w zwizku z art. 8 Konstytucji RP; W. Gromski, Niektre filozoficzno-teo- retyczne podstawy konstytucyjnej koncepcji rde prawa; A. Kozak, Konstytucja jako podstawa decyzji stosowania prawa, w: Z zagadnie teoi i filozofii prawa. Konstytucja, op. cit., s. 13 i n.

39 P. Winczorek, Kilka uwag o konstytucjonalizacji rde prawa w akcie z dnia 2 kwietnia 1999 r., referat na XIII Zjazd Katedr Teorii i Filozofii Prawa, Kazimierz Dolny 1998, ms. S.14.

40 S. Wronkowska, rda prawa w projekcie Konstytucji Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, Przegld Legislacyjny 1996, nr 4, s. 33 i n.

41 Por. M. Szyszkowska, Europejska filozofia prawa, Warszawa 1993, s. 8 oraz A. Kozak, w: Z zagadnie teorii i filozofii prawa..., op. cit., s. 119.

42 Andrzej Redelbach

nych ugrupowa politycznych. Okoliczno taka znaczco wpyna na stopie spjnoci obecnie obowizujcej Konstytucji RP (co jednak jest kwesti sporw o raczej akademickim charakterze). Na niejednoznaczno wypowiedzi normatywnych moe wpywa te starzenie si prawa, ktre reaguje na przem iany spoeczno-polityczne i gospodarcze z pewnym opnieniem.

W praktyce orzeczniczej sdw podejmowa trzeba w rezultacie w wikszym ni dotd zakresie funkcjonaln wykadni przepisw prawnychi zwaa, czy wnioski z jzykowego ich rozumienia daj si pogodzi z zamierzeniami twrcw Konstytucji. Sdy zyskay obecnie kompetencj do odmowy stosowania niekonstytucyjnej normy pod-ustawowej oraz formuowania pyta konstytucyjnych co do zgodnoci danego aktu normatywnego z Konstytucj, ratyfikowanymi umowami midzynarodowymi lub ustaw, jeeli od odpowiedzi zaley rozstrzygnicie sprawy (art. 193)42. Jest to bezwzgldnie uprawnienie sdu orzekajcego, a nie jego obowizek (SN wyrok z dnia 14 maja 1996, sygn. III ARN 93/95 - OSNAP 1996, s. 23 poz. 352). W szczeglnoci powinno dotyczy to kwestii zwizanych z jakociowo nowym ujciem statusu podmiotowego jednostki ludzkiej i konstytucyjnej regulacji praw i wolnoci.

Trzeba te zway, e w Konstytucji wspwystpuj normy wyszego rzdu (najwysze prawo - art. 8 ust. 1) ustalajce kryteria w okrelaniu obowizkw i kompetencji przez inne podmioty prawa oraz normy merytoryczne. Znacznie atwiej te postrzega i ogranicza Konstytucj do jej roli w pionowym przekroju systemu prawa, w ktrym jest prawem najwyszym, zawiera idee przewodnie systemu, wartoci i normy wzorce. Wiksze te znaczenie ma ta rola Konstytucji, zgodnie z ktr akt ten formuuje preferencje dla organw tworzcych i stosujcych prawo (wcznie z pozostawianiem luzw decyzyjnych) ni statuowanie obowizkw, co do ktrych trudno nastpnie orzec kogo konkretnie dotycz i jaka jest ich tre43.

Trudniej jest zrozumie miejsce Konstytucji w przekroju horyzontalnym systemu prawa, gdy jej przepisy maj rozstrzyga zindywidualizowane sytuacje prawne samodzielnie, bd rwnoczenie z przepisami ustaw. Odpowiada temu sformuowanie art. 8 ust. 2 o bezporednim stosowaniu przepisw Konstytucji. Szczeglnie kopotliwa moe by rekonstrukcja, w perspektywie ochrony praw czowieka, konkretnej sytuacji prawnej wycznie w oparciu o wskazania Konstytucji, bd Europejskiej Konwencji Praw Czowieka. Nadmierna oglnikowo wskaza moe uniemoliwi zamknicie hipotezy (odpowiadajcej na pytanie: kto i kiedy) oraz dyspozycji normy (odpowiadajcej na pytanie: jak naley postpi) i rozstrzygnicie stanu prawnego sprawy. Akty normatywne o rnej mocy prawnej, jak konstytucja i ustawa zwyka, dzieli najczciej zakres regulowanych spraw. Jeli stosowaniem prawa jest czynno polegajca na wicym okreleniu

42 Przysza praktyka odpowie na pytanie czy normy wczeniejsze, a rozbiene z Konstytucj RP przestay obowizywa na zasadzie lex posterior - zastosowania prawa pniejszego, czy te lex superior, przewagi prawa o wyszej mocy prawnej.

43 Por. S. Wronkowska, Z. Ziembiski, O aspekcie normatywnym ustawy zasadniczej PRL, Pastwo i Prawo 1988, nr 7, s. 38.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 43

skutkw prawnych ustalonego stanu faktycznego, wyinterpretowana z przepisw konstytucyjnych norma prawna winna zezwoli na precyzyjne rozdzielenie tych stanw faktycznych, ktre s i nie s zgodne z Konstytucj.

W art. 8 ust. 2 przewidziano bezporednie stosowanie przepisw Konstytucji, chyba, e Konstytucja stanowi inaczej. W ostatniej sytuacji Konstytucja stanowi norm kompetencyjn, w oparciu o ktr ustawodawca ustanowi norm merytoryczn regulujc prawa i obowizki osb fizycznych i prawnych. W nastpujcych przepisach o prawach i wolnociach czowieka i obywatela mamy do czynienia z odesaniem do ustaw: art. 17, 22, 31, 41, 42, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 56, 57, 58, 59, 61, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 75, 76, 78, 79.

Konstytucja dodatkowo wskazuje w art. 81, e praw okrelonych w art. 65 ust. 4 i 5, art. 66, art. 69, art. 71 i art. 74 - 76 mona dochodzi w granicach okrelonych w ustawie. Zastrzeenie takie dotyczy wycznie wolnoci i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych. Regulacja ta nie jest konsekwentna, bowiem przykadowo nie obejmuje art. 67 Konstytucji, w ktrym stwierdza si, e Zakres i formy zabezpieczenia spoecznego okrela ustawa, czyli prawa mona dochodzi tylko w granicach ustawowych. Z drugiej strony regulacja obejmuje art. 66, ktry sam stanowi w odniesieniu do prawa do bezpiecznych i higienicznych warunkw pracy, e Sposb realizacji tego prawa oraz obowizki pracodawcy okrela ustawa. Unormowanie takie ma znaczenie jedynie w odniesieniu do art. 65 ust. 5, 74, 75, nie zawierajcych odesania do ustaw zwykych.

Jako przykad moliwoci bezporedniego stosowania przepisu Konstytucji mona poda jej art. 45 formuujcy zasad rzetelnoci postpowania, bowiem kada osoba fizyczna i prawna moe domaga si w swojej sprawie: dostpu do sdu, rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwoki, zagwarantowania sprawiedliwoci i jawnoci (poza wyjtkami w ust. 2

artykuu - take bezporednio stosowanymi), przez waciwy, niezaleny, bezstronny i niezawisy sd.

Wymagania wobec organw wymiaru sprawiedliwoci s obecnie tymwiksze, e w wietle nowej Konstytucji RP podstaw rozstrzygnicia sprawy przez sd jest kompleksowo ujmowany system prawa, z prawem midzynarodowym bdcym jego czci. Dla sprostania std wymaganiom postawionym przed organami wymiaru sprawiedliwoci nie wystarczy wyoy w wyroku sdu i zastosowa literalnie przepis prawny, zbada jego legalno konstytucyjn, ale take oceni rozwizanie w wietle norm prawa midzynarodowego. Szereg orzecze Europejskiego Trybunau Praw Czowieka nie neguje zgodnoci wyrokw sdw krajowych z prawem, lecz ustala, e prawo to, a jeszcze czciej jego rozumienie w praktyce administracyjnej lub sdowej, nie odpowiada wymogom ochrony praw i wolnoci czowieka. Mona - jak J. towski twierdzi, e bdzie to sfera strasbur- ska europeizacji praktyki polskich sdw44. Zwaajc na dowiadczenia

44 Autor wyrnia take sfer luksembursk opart o orzecznictwo Trybunau Sprawiedliwoci rozstrzygajcego spory rnokrajowych podmiotw w obrbie Wsplnoty Europejskiej. Por. op. cit., s. 11.

44 Andrzej Redelbach

innych krajw Konwencji Europejskiej, nie bdzie to proces atwy i sdziowie przez wiele lat mog okazywa wstrzemiliwo w aplikacji jej postanowie (w Holandii jeszcze 25 lat po wejciu w ycie Konwencji jeden z sdw odmwi uwzgldnienia jej treci wskazujc, e Konwencji brakuje w ksigozbiorze sdowym).

Stosowanie Europejskiej Konwencji Praw Czowieka w praktyce polskich sdw, moe mie dwa wymiary. Po pierwsze Konwencja dostarcza materia dla interpretacji przepisw prawa krajowego wpywajcych na status jednostki ludzkiej. Orzecznictwo Europejskiego Trybunau Praw Czowieka dotyczce postanowie Konwencji moe by rdem interpretacji przepisw Konstytucji RP o prawach czowieka analizowanych w rozpatrywanej przez sd sprawie. Z drugiej strony moe wystpi luka konstrukcyjna w krajowym systemie prawa i samowykonalny (nadajcy jednostkom bezporednio skuteczne prawa i wolnoci) przepis Konwencji Europejskiej po- winien by wtedy podstaw rozstrzygnicia sdu w danym przypadku45.

Nadmiernie restrykcyjny jest pogld, e nie sposb jest stosowa bezporednio przepisy konstytucyjne, bowiem nie mona z nich odtworzy wszystkich elementw hipotezy i dyspozycji normy, niezbdnych dla rozstrzygnicia konkretnej sprawy. W szerokim sowa znaczeniu bezporednie (a wic zawsze konieczne) stosowanie tyche przepisw ma t zalet, e kadzie tam dla praktyk ustawodawcy zwykego i wadzy wykonawczej zagraajcych podstawowym prawom i wolnociom czowieka. Ich obecno w praktyce orzeczniczej sdw zezwala na nie poddanie si sdw zemu prawui okazjonalnym pomysom politykw. W szczeglnoci moliwa jest kontrola ustawowych ogranicze w korzystaniu z konstytucyjnych praw i wolnoci, ktre zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP s moliwe wycznie wtedy, gdy nie naruszaj istoty wolnoci i praw oraz s konieczne w demokratycznym pastwie dla jego bezpieczestwa lub porzdku publicznego, bd dla ochrony rodowiska, zdrowia i moralnoci publicznej, albo wolnoci i praw innych osb. Szeroki komentarz dla rozumienia tyche koniecznoci daje orzecznictwo Europejskiego Trybunau Praw Czowieka46. Sdy staj si w tej sytuacji gwarantem konstytucyjnego porzdku prawnego w Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie mniej bdny jest take pogld falsyfikujcy znaczenie dla rozstrzygni sdw, szczeglnie niszych instancji, orzecznictwa Europejskiego Trybunau Praw Czowieka. Stwierdza si zarazem, e postanowienia Europejskiej Konwencji Praw Czowieka s zbyt oglne, by miay mie realne znaczenie dla rozwikania konkretnej sprawy. Trzeba przecie dostrzec, e na podstawie orzecznictwa Trybunau w Strasburgu nadbudowu

45 A. Wyrozumska przytacza tre uchway skadu siedmiu sdziw SN z dnia 12.06.1992 (III CzP 48/92) ...W rozwaanym zakresie prawo wewntrzne zawiera wic luki, co powoduje, e moliwe jest bezporednie stosowanie i wykadnia przepisw konwencyjnych przez sdy (podkr. A R.) oraz konieczne jest uksztatowanie takiej praktyki stosowania wewntrznych regulacji, ktra zapewniaaby maksymaln zgodno istniejcego porzdku prawnego z wymaganiami wynikajcymi z Konwencji o Prawach Dziecka. Por. Stosowanie prawa midzynarodowego w prawie krajowym, w: Biuletyn Orodka Informacji..., nr 3 - 4/1998, s. 34.

46 Por. szerzej A. Redelbach, Europejska Konwencja..., op. cit., s. 201 i n. Tajemnica zawodowa notariusza w Rzeczypospolitej Polskiej w wietle zasady poszanowania ycia prywatnego, referat na Konferencj Naukow zorganizowan przez Akademi Notarialn na Europ Midzynarodowej Unii Notariatu aciskiego oraz Krajow Rad Notarialn, Warszawa 15 X 1999 r.

Wpyw praw czowieka na wymiar sprawiedliwoci 45

je si swoisty system case law, dajcy moliwo przewidywania jakie bdzie rozstrzygnicie nastpnej i podobnej sprawy. Drog t wypenia si tre oglniejszych z natury rzeczy sformuowa Konwencji. Jeli niezawisy sd miaby pomija tak zasadnicze wartoci i treci oglnocywilizacyj- ne, byby niezawisy jedynie sam od siebie. Tytuem przykadu mona poda47 sytuacj, w ktrej w oparciu o kodeks postpowania karnego odmawia si do dnia dzisiejszego obrocy podejrzanego prawa dostpu do akt sprawy przed tzw. posiedzeniem aresztowym. Stwierdza si zarazem, e kolejne orzeczenia Trybunau w Strasburgu pitnujce tak praktyk jako sprzeczn z prawami czowieka (art. 6 Konwencji) dotycz tylko rozstrzyganych w danym orzeczeniu spraw. Nie sposb jednak nie dostrzec, e wniesiona w tej mierze skarga do Strasburga ewidentnie naraa Rzeczypospolit Polsk na odpowiedzialno za amanie praw czowieka48.

Rekapitulujc naley stwierdzi, e wykadnia praktyczna dokonywana przez organy pastwowe stosujce prawo w decyzjach administracyjnychi orzeczeniach sdowych zawsze ma kluczowe znaczenie ustrojowe, bowiem nadaje prawu realny wymiar i decyduje o tym czy intencje oraz zamierzenia prawodawcy znajd swoje odbicie w yciu spoecznym. Normy indywidualne i konkretne sformuowane wobec osb fizycznych i prawnych rozstrzygaj o rzeczywistej treci i znaczeniu spoecznym prawa, ktre wczeniej jest jedynie martw liter (zbiorem wypowiedzi jzykowych), a zamierzenia prawodawcy jego pobonymi yczeniami.

H U M A N R IG H T S IN F LU E N C E O N A D M IN IST R A T IO N O F JU S T IC E IN P O L A N D

S u m m a r y

The article is a resu lt o f research m ade on opera tion al m ech an ism o f the E u rop ean C onvention on H u m an R ights w h ich has brough t acceptance b y sovereign States o f som e general norm s that serve as security for the rights o f persons resid in g in the territory o f th e ir exclu sive ju r isd ic tion.

The 1997 C onstitu tion o f the R epublic o f P oland is close to form ulations o f the E uropean C onvention in the construction itse lf o f h u m an and citizens rights. R espective d ispositions o f the C onvention are presently d irectly applied w ith in the n ation al legal system . In case o f a concurren-

47 Wtpliwoci budzi nowa praktyka obecnego Trybunau Praw Czowieka, ktry zasadnicze rozbienoci w standardach prawnych dawnych i nowych czonkw Rady Europy stara si zrekompensowa praktyk podwjnych standardw. Rozbienoci s tak zasadnicze, e w krajach Europy Wschodniej niejednokrotnie nie wystpuj jakiekolwiek porwnywalne standardy ochrony praw czowieka (dodatkowo, przykadowo w Gruzji, przy minimum rodkw niezbdnych dla utrzymania w kwocie 60 $ USD miesiczne uposaenie sdziego wynosi 15 $ USD). Jednak podwjny standard amie spjno europejskiego systemu ochrony praw czowieka. Przykadowo, standard taki pojawi si take w odniesieniu do Polski (sprawa Janowski v Polska, w ktrej Trybuna w dniu 21 I 1999 roku uzna - wbrew swojemu bogatemu i wieloletniemu orzecznictwu, e skazanie skarcego jest uzasadnione w wietle regu ograniczenia swobody wypowiedzi - por. szerzej M. A. Nowicki, Europejska Konwencja Praw Czowieka. Przegld orzecznictwa (edycja 28), Palestra 5 - 6/1999, s. 109 - 110.

48 Niepokj budzi sytuacja, w ktrej ilo spraw rozpatrywanych przez Trybuna wzrosa z 5 tysicy w padzierniku 1998 roku do 10 tysicy w kocu czerwca 1999 roku. Spraw polskich w toku jest 943 (2115 z Turcji, 1472 z Woch); jednak od pocztku 1999 roku z Polski do koca czerwca nadeszo 6000 listw, z czego statystycznie utworzy si akta co najmniej 2000 spraw. Niedrono sdownictwa praw czowieka w Strasburgu coraz czciej prowadzi do apelw o utworzenie odrbnego sdu praw czowieka dla krajw Unii Europejskiej.

46 Andrzej Redelbach

ce o f d ispositions o f law, the priority belon gs to the provision s o f the C onven tion (A rticle 91 o f the C onstitution).

T he A u th or d iscu sses next the h u m an righ ts nature and form s o f in trodu ction o f the latter into P olish leg islation , as w ell as the p osition o f P oland w ith in in ternational system o f hum an r igh ts p rotection . In final p art o f the article the A u th or is occupied w ith the p rob lem o f application o f law in present c ircum stan ces in P oland - a fter system transform ation o f the nineties.