Leesstrategie‘n en instructievormen ter bevordering van begrijpend

  • View
    215

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of Leesstrategie‘n en instructievormen ter bevordering van begrijpend

  • Leesstrategien en instructievormen ter bevordering van begrijpend lezen in

    het basisonderwijs

    Master thesis Educational Science and Technology

    Universiteit Twente, augustus 2013| Liz Bunte

  • I

  • II

    Leesstrategien en instructievormen ter bevordering van begrijpend lezen in het basisonderwijs

    Master thesis Educational Science and Technology

    Liz Bunte

    Universiteit Twente

    Auteur: Liz Bunte (s1236482)

    Universiteit Twente, Nederland (2013)

    Faculteit gedragswetenschappen

    Begeleiders: Dr. A.J. Visscher (Universiteit Twente)

    M. Okkinga, MSc (Universiteit Twente)

    Externe begeleider:

    Dr. K. Vernooy (Expertis onderwijsadviseurs)

    Fotografie: Emke Smit, Expertis onderwijsadviseurs

  • III

  • IV

    Voorwoord

    Voor het afronden van de master Educational Science and Technology [EST] aan de Universiteit

    Twente [UT], ben ik op zoek gegaan naar een afstudeeropdracht met als doel meer inzicht te krijgen in

    het werk als onderwijskundige. Ik heb contact gezocht met verschillende organisaties in de regio

    Twente. Zodoende ben ik in contact gekomen met Kees Vernooy, werkzaam bij Expertis

    onderwijsadviseurs. Hij is op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van

    leesonderwijs. In samenwerking met Vernooy ben ik tot een interessante onderzoeksvraag gekomen.

    In overleg met mijn begeleider van de UT, Adrie Visscher, heb ik dit vraagstuk verder uitgewerkt tot

    een onderzoeksvoorstel. Met dank aan zijn expertise op het gebied van het uitvoeren van

    wetenschappelijk onderzoek en met dank aan Kees Vernooy voor de inspiratie en rijke

    informatievoorziening over begrijpend lezen in het basisonderwijs, heb ik mijn afstudeeropdracht

    kunnen afronden.

    Allereerst wil ik de organisatie Expertis onderwijsadviseurs bedanken voor de mogelijkheid om

    een kijkje te nemen in hun organisatie en de mogelijkheid om gebruik te maken van hun

    voorzieningen. Het is voor mij een leerzame periode geweest. Daarnaast wil ik nog een aantal

    personen bedanken. Ten eerste, de leerkrachten van groep 7 en 8 die hebben meegewerkt aan mijn

    onderzoek. Het was geen makkelijke opgave om leerkrachten te vinden. Uiteindelijk waren elf

    leerkrachten bereid om mee te werken. Ten tweede wil ik Mariska Okkinga bedanken voor de tijd die

    zij heeft vrijgemaakt om haar visie en kennis van de vakliteratuur met mij te delen. Zij heeft als

    tweede begeleider ook mijn verslag beoordeeld. Tot slot wil ik familie en vrienden bedanken voor het

    meelezen en hun steun.

    Liz Bunte

    Augustus, 2013

  • V

  • VI

    Samenvatting

    Lezen is een belangrijke vaardigheid die beheerst moet worden om te kunnen leren en om te

    kunnen functioneren in de maatschappij. Het doel van lezen is informatie halen uit een tekst en begrip

    vormen over de gelezen tekst. Uit onderzoek blijkt dat het leesniveau van leerlingen in het

    basisonderwijs in Nederland achteruitgaat. In dit onderzoek is gekeken naar, hoe leerkrachten van

    groep 7 en 8 begrijpend leesonderwijs geven op de Nederlandse basisschool. Uit wetenschappelijk

    onderzoek blijkt namelijk dat instructie en de leerkracht relatief veel invloed hebben op de

    leerprestaties van leerlingen. Een instructie voor begrijpend lezen is effectief wanneer: er meerdere

    leesstrategien in n les in samenhang geoefend worden, de leerkracht hardop nadenkt en voordoet

    hoe deze leesstrategien toegepast kunnen worden (modelling), leerkrachten met leerlingen in dialoog

    gaan en leerlingen de rol in de dialoog overnemen, leerlingen het toepassen van leesstrategien onder

    begeleiding inoefenen (reciprocal teaching), en er coperatieve werkvormen ingezet worden.

    Daarnaast blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat het aanleren van leesstrategien effect heeft op de

    leesprestaties van leerlingen. In de literatuurstudie van dit onderzoek is het meeste en sterkste bewijs

    gevonden voor de leesstrategien: samenvatten, vragen genereren, voorspellen, verduidelijken en

    orinteren op de structuur van de tekst of het verhaal. Onderzocht is in hoeverre deze effectieve

    instructievormen en leesstrategien aangeboden worden in de onderwijspraktijk.

    Allereerst blijkt uit de lesmethode-analyse dat de veel gebruikte lesmethode Nieuwsbegrip bijna

    geheel overeenkomt met de geselecteerde effectieve instructievormen en leesstrategien in dit

    onderzoek. Een belangrijke tekortkoming in de methode is het in samenhang aanbieden van meerdere

    leesstrategien in n les. Leerkrachten kunnen dit oplossen door het actief inzetten van het

    stappenplan van Nieuwsbegrip voor het lezen van teksten. Daarnaast wordt er in de lesmethode niet

    expliciet aandacht besteed aan de leesstrategie orinteren op de tekst-/verhaalstructuur. Dit zouden

    leerkrachten zelf moeten toevoegen.

    Ten tweede zijn er lessen begrijpend lezen geobserveerd bij leerkrachten in groep 7 en 8. Daaruit

    blijkt dat leerkrachten zelden coperatieve werkvormen inzetten tijdens een instructie, ondanks dat de

    lesmethode Nieuwsbegrip daar wel handvatten voor biedt. Een mogelijke verklaring voor het feit dat

    leerkrachten zelden coperatieve werkvormen inzetten, zou kunnen zijn dat leerkrachten niet over

    voldoende kennis en vaardigheden beschikken om dit effectief in te zetten. Het modelleren van

    leesstrategien gebeurt wel regelmatig, maar zelden op de manier reciprocal teaching. De

    instructievormen reciprocal teaching en coperatief leren zouden goed gecombineerd kunnen

    worden in de instructie door het toepassen van rolwisselend lezen, een instructievorm beschreven in

    de lesmethode Nieuwsbegrip.

    Aangaande het aanbieden van leesstrategien tijdens de lessen, blijkt dat leerkrachten zich

    voornamelijk beperken tot drie leesstrategien (samenvatten, voorspellen en verduidelijken). Uit de

    enqute blijkt echter dat de meeste leerkrachten meer effectieve leesstrategien aangeven dan ze

    doorgaans in hun lessen aanbieden. Daarnaast verschillen leerkrachten in hoeveel aandacht ze per les

    besteden aan leesstrategien. De aandacht die besteed wordt in een instructie zou dus uitgebreid

    kunnen worden. Het stappenplan van Nieuwsbegrip voor het lezen van teksten, zou uitkomst kunnen

    bieden. Daar staat namelijk op beschreven hoe en wanneer bepaalde leesstrategien toegepast kunnen

    worden voor, tijdens en na het lezen van een tekst.

    Tot slot is er een aantal verschillen geconstateerd tussen de resultaten van de lesobservaties en de

    resultaten van de enqute. Een aantal leerkrachten heeft in de enqute aangegeven bepaalde

    instructievormen en leesstrategien effectief te vinden en ook toe te passen in de praktijk, echter uit de

    resultaten van de 33 lesobservaties in dit onderzoek, blijkt dat leerkrachten de betreffende

    instructievormen en leesstrategien niet of zelden hebben toegepast in de praktijk. Het

    tegenovergestelde is ook geconstateerd, namelijk dat leerkrachten een bepaalde instructievorm of

    leesstrategie wel hebben toegepast in de geobserveerde lessen, maar in de enqute hebben aangegeven

    dit niet effectief te vinden of toe te passen in de praktijk. Een mogelijke verklaring voor de

    discrepantie tussen de resultaten van de enqute en de resultaten van de lesobservaties, zou kunnen

    zijn dat leerkrachten niet weten hoe zij leesstrategien moeten aanbieden of hebben dit nooit geleerd.

  • VII

  • VIII

    Inhoudsopgave

    1. Inleiding ........................................................................................................................................ 1

    1.1 Probleemstelling ..................................................................................................................... 1

    1.2 Vraagstelling ........................................................................................................................... 1

    2. Theoretisch kader .......................................................................................................................... 4

    2.1 Begrijpend lezen ..................................................................................................................... 4

    2.1.1 Definitie van het concept begrijpend lezen ...................................................................... 4

    2.1.2 De plek van leesstrategien binnen het concept begrijpend lezen ................................... 4

    2.2 Leesstrategien ........................................................................................................................ 6

    2.2.1 Definitie van het concept leesstrategien ......................................................................... 6

    2.2.2 Theorie achter de effectiviteit van leesstrategien ........................................................... 6

    2.3 Instructie ................................................................................................................................. 7

    2.3.1 Belang van goede instructie ............................................................................................. 7

    2.4 Effectieve leesstrategien en instructievormen ....................................................................... 7

    2.4.1 Bewijs voor effectiviteit van instructievormen en leesstrategien ................................... 8

    2.4.2 Selectie van de meest effectieve instructievormen en leesstrategien ...............