Click here to load reader

EUSKAL ESKOLAREN HASTAPENAK - · PDF fileirakurketa liburua (1931). ... Eta orduko hazia Lauro ikastola bikaina bilakatu da. ... E. Zipitriaren lau ikasle idazketa-lehiaketa batean,

  • View
    218

  • Download
    4

Embed Size (px)

Text of EUSKAL ESKOLAREN HASTAPENAK - · PDF fileirakurketa liburua (1931). ... Eta orduko hazia Lauro...

  • 1

    Esan daiteke euskarazkoirakaskuntza edo euskal eskolarenaldeko ahaleginekin batera sortu zelaemakumeen aitzindaritasuna euskalirakaskuntzaren alorrean. "Andereo"izena noiz eta nola jaio ote zen? Ziurjakitea ez da erraz, baina lehen euskalikasgela haietara bildutako ikasleurriek asmatu edo egokitua izango zeninondik ere. Ordutik hona, emakumeenekarpena euskal ikastetxe, eskola edoikastoletan gehiengo zabalez nagusiizateaz gain, ezinbesteko ere izan da.

    Aro modernoko eskola berriarenlege-oinarriak Frantzian (Guizot 1883,Falloux 1850, Ferry 1879) nahizEspainian (Moyano 1857) ezarrizirenean, euskarak ez zuen onik izaneuskal herrietan: haurrakelebidunarazteko edo, azken buruan,guztiz erdalduntzeko tresna boteretsuabihurtu zen eskola.

    Ahul eta lotsati bada ere, euskalirakaskuntzaren aldeko eskeak edo,

    AURRERA Hizkuntza Politikarako Sailordetza

    EUSKAL ESKOLAREN HASTAPENAK

    E.Zipitria ikasleez inguraturik, 1958ko apirilaren 20an.

    gutxienik, eskolan euskaraz hitzegiteko debekuaren aurkako ahotsakberehala altxatu ziren Euskal Herrian.Esanguratsua da, adibidez,Gipuzkoako Foru Aldundiak 1895ekoazaroaren l2an onartutako erabakia:herrietako irakasleak izendatzekoahala udalen esku uzteko eskatzenzion Madrilgo gobernuari, edogutxienez irakasletzarako euskarazjakin beharra ezartzeko; erabakihorren aldeko atera ziren baitaNafarroa nahiz Bizkaiko aldundiakere. 1

    Lehenengo euskal eskola edoikastetxea R.M. Azkue apaizeuskaltzaleak sortu zuen Bilbon1896an, baina ez zuen luzaz irauterik

    1 lkus Euskal-Erria 1895

    /cgi-bin/salto.exe?euskara&E

  • ATZERA AURRERA Hizkuntza Politikarako Sailordetza

    2

    Juana Mendizabalandereak Eusko

    ikaskuntzaren lehenhezkuntzarako

    batzordeko kide izanik,eskolarako langalen

    prestakuntzan lanhandia egin zuen.

    ziren, era guztietako kondizio etadirubideko ikasleak onartzenzituztenak, eta pedagogia-teoriaberriei irekiak.

    Irakasle bakan eta bakartien isilpekoekinetik sortu ziren gehienetanlehenengo ikastola haiek, emakumeedo andereoen ekinetik hain zuzen.Ordutik hona, katea ez da eten, etaeuskal irakaskuntzaren zutaberikirmoena emakumez osatuta dagoelaesan daiteke.

    Eskuartean duzun liburuska honetanemakume irakasle haien garrantzizkoadibide batzuk bildu ditugu, ez denak.Ehundaka eta milaka haur euskaldunhezi dituzten andereoenordezkotzaren erakusle izango ahaldira!

    lortu. Donostian, Migel Muoak1914an zabaldu zuen Koru'ko AndreMariaren ikastetxea bizi-arnasluzeagokoa gertatu zen; haur gutxibatzuekin hasi eta berehala 200 ikasleeta gehiago izatera iritsi zen. Hutsetikhasitako proiektua urte gutxirenburuan ikastetxe sendo bilakatu etahala iraun zuen Gerra Zibilera arte.

    Eusko ikaskuntzak 1918an egindakoLehen Biltzarrak zabalarazi zuen herri-agintari eta intelektual askoren arteaneuskal irakaskuntzaren beharra.Muoaren ereduari jarraituz euskalikastetxe gehiago zabaldu zirenTolosan (1922), Errenterian (1928),Soraluzen (1932), Bergaran (1932),Iruean (1932), Lizarran (1932), etaabar.

    Errepublika garaian abertzaletasunpolitikoaren eraginez, eta batez ereEuzko Alderdi Jeltzalearen jarduerarenbabesean euskal eskola edo ikastolenkopurua biziki handitu zen. 1932anEusko ikastola Batza sortu zen inguruabertzaleen eraginez, eta euskarazkoirakaskuntza indartsu hedatzen hasizen, batez ere Gipuzkoan. Eredueuskaldun eta kristauko ikastolak

    /cgi-bin/salto.exe?euskara&E

  • ATZERA AURRERA Hizkuntza Politikarako Sailordetza

    33

    Hiru ardatz izan zituen bereirakasle-lanetan: euskara,kristautasuna eta pedagogia-berrikuntza. Euskal Herrian inorkentzuterik ere ez zuenean, Piaget,Freinet, Makarenko, Montesori etaEuropako beste pedagogia-ikerleenteoriak ikasgelara eramaten saiatu zen.

    Xabiertxo, Lopez-Mendizabalek Tolosanargitaratua (1925). Lehen ikastoletako belaunaldi

    gehienek liburu honekin ikasi zuten irakurtzen.

    ELBIRA ZIPITRIA IRASTORZA (1906-1982)

    Zumaian jaio zen 1906ko maiatzaren 28an. Aita hargina zeukaneta etxean ez bide ziren osodirudunak, baina beka baten bidezDonostiara joan eta lortu zuenirakasle-ikasketak egitea. Bigarren Errepublikaren denboran hasi zen -lanean Donostian, Migel Muoarekin.Hura ikasle gutxi batzuekin hasia zengela txiki batzuetan, baina ikasle -kopurua sobera handitu zelarik,1924an Ategorrietako Karmen-Eneraeraman zuten lehendabizi Koru'koAndra Mariaren ikastetxea; berriro lekugabe ziren berehala, eta hiru tokitanbanatu behar izan zuten ikastetxeaazkenik: haur-hezkuntza Ikatz kalean(70 ikasle); mutikoen lehen hezkuntzaKanpandegi kalean (100 ikasle); etaneskatoen lehen hezkuntzaKonstituzio plazan (40 ikasle), denakDonostiako parte zaharrean. ElbiraZipitriak haur-hezkuntzaren ardurahartu zuen Ikatz kaleko gela txikihaietan.

    /cgi-bin/salto.exe?euskara&E

  • ATZERA AURRERA Hizkuntza Politikarako Sailordetza

    4

    Franco generala ErrepublikakoGobernuaren aurka altxatu zenean,Iparraldera joan behar izan zuen ihes,Sarara. Gerra Zibilaren garaianAntonio M Labayen eta harenfamiliaren etxean bizi izan zen,Prefetenea izenekoan. Ez zuen halaere bere lana eten: etxe hartan biziziren familietako lauzpabost haurrekingela osatu eta irakaskuntzan jarraituzuen.

    hemen argitaratutako ale apurrakbaliatu behar izan zituzten:

    -Isaac Lopez-Mendizabal

    E. Zipitriak gerra-garaian

    Saran izan zituen ikaslea

    k (ezker-eskuin):

    Mattin Labaien, Imanol La

    skibar, Ixiar Laskibar, Ram

    on Labaien

    eta Mirentxu Laskibar (Pre

    fetenea etxean, 1937ko ek

    ainean)

    Ez zuen luzaz iraun Iparraldean:1943. urtean Donostiara itzuli zenezkutuan eta ikasle-talde apur batezekin zion ostera ikastolari, bere etxeanPrestatutako gela batzuetan.Zipitriaren lana eta diktadurapekolehen urratsak funtsezkoak izan ziren,gerra aurreko tradizioarekiko loturagorde eta Pedagogia-berrikuntzaikaragarria ekarri baitzuen.

    Ikasliburu gisa gerra aurretik han eta

    inprentariak Tolosan argitaratutakoak:Xabiertxo (1925), Martin Txilibitu(1931), Umearen laguna (1931).

    -Eusko Ikaskuntzan babeseanargitaratutakoak: Zenbakizti-lengaienikastia (1933, Bruo Argitaletxea).

    -Pirmin Iturrioz apaizakkaleratutakoak: Txomi-irakasle(1931), Lutelesti (1932).

    Umearen laguna

    irakurketa liburu

    a

    (1931).

    Martin Txilibitu li

    buruska

    Umearen laguna

    liburu

    lodiagotik hauta

    tutako

    pasartez osatu

    eta argitaratu

    zuen Lopez-Me

    ndizabalek

    1931n.

    /cgi-bin/salto.exe?euskara&E

  • ATZERA AURRERA Hizkuntza Politikarako Sailordetza

    5

    Guztiz urrrats garrantzitsuak eginzituzten ikastolek hurrengohamarkadan. ikasle-kopuruarenhanditzeak dena esaten du: 1964an596 ikasle ziren hegoaldekoikastoletan, eta hamarkada horibukatuta 1970ean berriz, 8.255 ziren.

    Zenbakizti-lenga

    ien ikastea,

    aritmetika liburua

    (1933).

    Libururik ezean, ikasle bakoitzakbere koadernoa eramaten zuen, etalehen zenbakiak lurrean egiten zirenegur-txotxak erabilita.

    Egoera hori ez zen luzaroan aldatu.Zipitriaren eredura, 1950. urtetikaurrerako hamarkadan gisa berekogelak zabaldu ziren Donostian bertan,eta 1957. urtetik aurrera Bilbon erebai. Hain zuzen, Maria Angeles Garaiandereoak zabaldu zuenlehenengoa, Zipitriaren ondoantrebatu ondoren. Handik hiruhilabetera Agurtzane Alberdik zabalduzuen bigarren gela San Nikolasparrokiak utzitako aretoan. Hortik sortu zen Azkue ikastola JuleneBerrojalbiz eta Tere Rotaetxe bezalakogurasoen laguntza eskergaz. Etaorduko hazia Lauro ikastola bikainabilakatu da.

    Etxebizitza partikularretatik ateratzenhasi eta ageriko ikastetxeetan ezarriziren. Espainiako Ministerio deEducacin y Ciencia delakoak 1968anikasle bakoitzaren "libro deescolaridad" derrigortu zuenean,ikastola gehienek Eliza katolikoarenbabesa bilatu zuten legeztatze bideaziurtatzeko.

    Mara Angeles G

    arai.

    Agurtzane Alberdi.

    /cgi-bin/salto.exe?euskara&E

  • ATZERA AURRERA Hizkuntza Politikarako Sailordetza

    6

    Zipitria agudo ohartu zen euskalikasleak ezin zirela bide hartaz baztergelditu, eta orduan erabaki zuenDonostian Orixe ikastola sortzea, gauregun irakaskuntza publikoaren sareansartuta. Arima eta gorputza Elbira izanzen, ia azken arnasa eman zuen arte.Hernaniko Urumea ikastola eresortzen izugarri lagundu zuen. Guztira50 urte egin zituen euskalirakaskuntzan.

    Joxe Migel Barandiaranen miresleizan zen Elbira, baita NicolasOrmaetxea, Orixe zenaren adiskidemina ere. Biokin harreman estua izanzuen.

    E. Zipitriaren lau ikasle idazketa-lehiaketa batean,

    Donostiako liburutegian, 1959ko irailean.

    Ez zen, gainera, haurrekin bakarrikaritu; helduekin ere bai. Gau-eskolazeukan antolatuta, batez ere gurasoeuskaldunak alfabetatzeko. Aditzaikasi, euskal literatura irakurtzen hasi,eta halakoak egiten zituzten ikaslehaiek, Beste askoren artean, bertatikigaroak ziren Markel lzagirre, MariaAnjeles Esnaola, Felitxu Eraso, MaoliAleman, Faustino Lasagabaster,Imanol Larrea, Manuel MariHernandez, eta beste asko.

    Militantzia politikoari ere bizitzaosoan eutsi zion. Jeltzale porrokatua,ez zuen Alderdi Egun eta Aberri Egunbakar batean hutsik egingo.

    Lana ikaragarri eginda hil zen,1982ko abenduaren 26an, hirurogeitahamasei urte zituela.

    Leoi-kumea, E. ZipitriakParison argitaratua(1948), Orixerenitzulpenaz

    E. Zipitriaren ikasle

    batek

    egindako koaderno

    a.

    /cgi-bin/salto.exe?euskara&E

  • ATZERA AURRERA Hizkuntza Politikarako Sailordetza

    7

    Soraluzen jaiotakoa izan arren, aitahil zitzaionean Donostiara joan zenbizi izatera umetan, eta bertan eginzuen bizitza osoa. Gazterik, EskolaNormalean maistra izateko ikasi zuenGerra Zibilaren aurretik. Ikasle garaihaietan Elbira Zipitria ezagutu zuen,eta harekin hasi zen alfabetatzen etaeuskara sakontzen.

    Gerr

Search related