Click here to load reader

Panitikan ng ARMM

  • View
    16.198

  • Download
    27

Embed Size (px)

Text of Panitikan ng ARMM

  • 1.PANITIKAN NG ARMMA Research PaperPresented toMr. Ariel Ahmad L. FabraoFaculty of the Filipino DepartmentRC-Al Khwarizmi International College Foundation, INC.Marawi CityIn Partial Fulfillment of theRequirements for the CourseFilipino 13 (Retorika)MACAROMPIS, Alkhima M.ABDUL, Normalah P.KIRAM, Anady M.AMER, Najiera B.SULTAN, Asmah C.MONA, NorlailahFebruary, 2013

2. BALANGKASPanimulaAng mga Maranao ay tinawag na mga taong naninirahan sa tabi ng ilog, People of theLake. Sila ang nangungunang relihiyong Muslim sa Pilipinas na naninirahan sa Mindanao.Kilala sila sa kanilang tanyag na mga sining, tanyag nilang karanasan, at sa kanilang tanyag naepikong panitikan.I. Panitikan ng Meranao1. Epiko1.1 Darangen2. Tutol (kuwento)2.1 Tutol sa Pagkapoon (Kuwento Tungkol sa Pinagmulan)2.2 Tutol sa Piyakakuyakayad (Nakakatuwang Kuwento)2.3 Pangangayaman (Pabula)3. Tubad Tubad (Maiiksing Tulang Pampag-ibig)4. Kadaonga (Love Fest)5. Pananaroon (Matalinghagang Kasabihan)6. Sowa-Sowa-i (Drama)6.1 Kambayoka6. 2 Kaganat sa Darangen6. 3 Diabro, kokok, at Onta6.4 Sagayan6.5 Sadoratan7. Limpangan ago Antoka (Puzzles and Riddles) 3. 8. Sakuba (Rhymes)9. Panitikang Pambata9.1 Kanta tungkol sa Pangangaso9.2 Kanta tungkol sa Pangingisda9.3 Lalabay (Lullaby)9.4 Kantang May Rima (Rhyme)II. Panitikan ng Maguindanao1. Elemento ng Literaturang Maguindanao1.1 Folk Speech1.1.1 Antuka (Bugtong)1.1.2 Bayok1.2 Folk Narratives1.2.1 Tarsila1.2.2 Luwaran1.2.3 Hadith1.2.4 Quiza1.2.5 Katutubong tradisyon1.2.5.1 Raja Indarapatra1.2.5.2 Darangen1.2.5.3 Raja MadayaIII. Panitikan ng Manobo1.1 Tribo ng Manobo1.2 Kasaysayan at Pinagmulan1.3 Ekonomiya at industriya1.4 Lipunan at Pamahalaan1.5 Kaugalian at Paniniwala1.6 Sining1.7 Ang Manobo ng Modernong Panahon1.8 Mga Uri ng Panitikan sa SOCCSKSARGEN1.8.1 Mito 4. 1.8.2 Alamat1.8.3 EpikoIV. Panitikan ng Samal1.1 Tradisyunal ng Literaturang Samal1.1.1 Narrative Prose1.1.2 Folk Tale1.2 Iba pang naratibo1.2.1 Mito1.2.2 Numskull Tales1.2.3 Novelistic TalesV. Panitikan ng Tiruray1.1 Mito1.2 Alamat1.3 Mga kwentong ang bida ay hayopVI. Panitikan ng Yakan1.1 Alamat 5. PanitikanAng Panitikang MaranaoAng mga Maranao ay tinawag na mga taong naninirahan sa tabi ng ilog, People of theLake. Sila ang nangungunang relihiyong Muslim sa Pilipinas na naninirahan sa Mindanao.Kilala sila sa kanilang tanyag na mga sining, tanyag nilang karanasan, at sa kanilang tanyag naepikong panitikan.Ang mga MaranaoAng salitang Maranao ay puwedeng baybayin na Maranaw. Ang totoong tema ayIranaon sapagkat ito ay matatas na binibigkas sa Iranon o Iranun na nangangahulugan dingPeople of the Lake, tinutukoy ito na mga sina-unang tao na nanirahan sa lupang napapalibotng Lake Lanao at ang primaryang bayan ay Marawi City. Tatlo ang wikang ginagamit sa pook naMarawi City, ito ay: Maranao, Bisaya at Tagalog. Ang mga Maranao ay parte ng malaking gropong kulturang Moro na isa sa malaking gropo na kulturang Pilipino (Website, Wikipedia.com).Sarimanok ay ang kanilang alamat na ibon na naging simbolo ng kanilang sining. Isaitong alamid na makulay ang pakpak gayon din sa malapakpak na buntot nito at may nakatukangisda. Ito ay sinasabi nilang simbolo ng magandang kapalaran.Ang Panitikang MaranaoMay tinatawag na Panitikang di pang-Islam. Ito ay nahahati sa mga sumusunod: (1)Epiko, (2) Tutol (kuwento), (3) Tubad-tubad (maiiksing tula pampag-ibig) (4) Kadaonga (Lovefest), (5) Pananaroon (kasabihan), (6) Sowa-sowa-i (drama), (7) Limpangan ago Antoka (Puzzlesat Riddles), (8) Rhymes (Sakuba), (9) Panitikan Pambata (Madale, 1942).1) EpikoAng Darangen ang pinakatanyag na epiko sa Maranao. Ito ay mga salaysay na patulahinggil sa kabayanihan ng mga nasa Magindanaw, mga gawaing kahanga-hanga at di sukatmapaniwalang kabayanihan at kagitingan ng mga mandirigmang Muslim. Ang Darangan ayhindi iisang epiko marami ngunit tatatlo lamang ang napasalin pa sa Ingles at itoy utang sa 6. pagsasaliksik ni G. Frank Lauback. Ang mga Darangan ay nasusulat sa wikang Maranaw. Anglalong popular sa lahat ay ang Bantugan, na paulit-ulit na binibigkas sa dating pagkakakatha sapalibot ng Lawa ng Lanaw. May ilang mga Muslim ngayon na nakapag-uulit sa kabuuan ngBantugan.2) Tutol (Kuwento)Ang tutol ay nahahati sa tatlo: (a) Tutol sa Pagkapoon (Kuwento tungkol saPinagmulan), (b) Tutol sa Piyakakuyakayad (Nakakatuwang Kuwento), (c) Pabula(Pangangayamun).a) Tutol sa Pagkapoon (Kuwento Tungkol sa Pinagmulan)Radia IndarapatraBagamat itinuturing ang Radia Indarapatra bilang epiko, ito aynapapabilang sa kategoryang tutol. Ito ay ayon kay Timan Madela (1942).Ang Radia Indarapatra ay may dalawang bersyon: ang sa Maguindanao atsa Maranao. Sa bersyon ng Maranao, binubuo ito ng pitong kabanata.Ang tutol ay tumutukoy sa mga pangyayari sa ibat ibang pagkakasunod:(1) pisikal at political na heograpiya, (2) sosyal at pamilyang organisasayon, (3) kosmolohiya,(4) relihiyon at mahika, at ibat ibang katangian ng lipunan ng Maranao (Madale, 1942).b) Tutol sa Piyakakuyakayad (Nakakatuwang Kuwento)Isang magandang halimbawa sa nakakatuwang kuwento na gusto-gustongmarinig ng mga Maranao ay ang Pilandok. Si Pilandok ay mautak at maparaan . Isa sa mgakuwento nito ay ang kuwento kung paano niya tinawid ang ilog na may mga buwaya (Madale,1942).c) Pangangayaman (Pabula)Mahilig ang mga kabataan sa mga nakakatuwang kuwento. Bukod pa dito,mahilig rin sila sa mga kuwento tungkol sa mga hayop o pabula. Halimbawa nito ay AngUnggoy at Ang Tagak (Madale, 1942). 7. 3) Tubad Tubad (Maiiksing Tulang Pampag-ibig)Noong una, ang mga Maranao ay gumagamit ng maiiksing mga berso para iphayagang kanilang nararamdaman at pagkadismaya. Patula nilang pinapahayag ang mga ito para dimasakit sa iba (Madale, 1942).Ito ay may ibat ibang interpretasyon depende sa okasyong ginamit ito. Kung saconteksto na pag-ibig, maaring ibig sabihin nito na hindi mapapantayan ng isang mangiibig angisa dahil ang isa ay masmataas o masmagaling kaysa sa kanya. Ang isa pang interpretasyon ayang literal na kahulugan na ang lawin ay di makakapantay sa agila (Madale, 1942).4) Kadaonga (Love Fest)Kapag gusto ng lalaki magphayag ng pag-ibig sa babae, binibisita niya ito sa bahayat may kasama siyang dala na nagsisilbing tagapagmensahe niya. Sa ganitong paraan, ang babaemayroon ring tagapagmensahe. Ito ay di pormal na okasyon (Madale, 1942).Ito ay halimbawa ng sagot nang lalaki matapos sagutin ng babae kung mayroon baitong pag-asa:Meranao EnglishIno ko diPapanok ka so NoriApai so samber ianDa ngka kasampirotiWhy will I not be surethat the bird Nori is mineWhen in flight it is freebut when it perched its caught5) Pananaroon (Matalinghagang Kasabihan)Ang mga pananaroon ng mga Maranao ay binibigkas tuwing pinaparusa ang isangbata upang matuto o uyamin ang tao. Kahit karamihan sa mga ito ay di nakasulat, isinasapuso itong mga bata at nagiging bahagi ng kanilang pagpapahalaga at paniniwala (Madale, 1942). 8. Halimabawa:Meranao EnglishSo bawing a ketesenNa mi song bo sa ketesenNa makapemagenesaA bunch of bawing plantsMay grow far apartBut they are one when being pulled6) Sowa-Sowa-i (Drama)Ang Sowa-sowa-I ay mahahati sa lima: (a)Kambayoka, (b)Kaganat sa darangen,(c)Diabro, Onta, and Kokok (d)Sagayan (e)Sadoratan (Madale, 1942).a) KambayokaAng bayok ay mga patulang berso na tumatalakay sa ibat ibang paksa. Ang temaay umiikot sa uri ng kapistahan na piangdidiwang. Ito ay maaring bahagi ng epiko. Ito ay inaawitng onor. Ang tawag sa sesyon na ito ay kambayoka (Madale, 1942).Ito ay maaring kantahin ng dalawa o higit pa na nakaupo sa magkabila. Ito aynagsisimula ng isang panimulang talumpati ng tagapagbunsod at ng mga putok ng baril. Angpangatlong tao ay magsisilbing tagapaghatol kung sino sa dalawa ang may pinakamaganda atmay pinakamatalinghagang paglalarawan sa okasyon na iyon (Madale, 1942).Ito ay isang halimbawa ng isang bayok na may tunog ng Darangen natumatalakay sa isang bahagi ng epikong, Kamplomna (Madale, 1942).b) Kaganat sa DarangenAng Kaganat sa Darangen ay isang interpretatibong sayaw at kanta. Inilalarawanng tagapagtanghal na subukan gayahin si Prinsipe Lomna nang pinadala siya upang mag-alok ngkasal para sa kanyang ama (Madale, 1942).Ang tagapagtanghal ay kailangan wala pang asawa, maganda at mayroong malambot nakatawan. Ito ay dula na nagpapakita ng pagpapadala kay Lomna sa Gindolongan. Maraming 9. pagwawagayway ng pamaypay at maraming paggiwang ng bewang ang isisinasagawa sa dulangito (Madale, 1942).c) Diabro, kokok, at OntaAng daibro at ang kokok ay laging magkasama tuwing kasal, koronasyon at ibaipang magkatulad na pagdiriwang. Ang diabro ay nakabihis ng tuyong dahon ng banana. Sakapistahan, tatakbo siya kukunin ang kopya (kalo) ng mga datu. Ito ay kostumbre na maarilamang niya kunin balik ang kanyang gamit kung bibigyan niya ang diabro ng pera (Madale,1942).Ang koko naman ay isang nagmumukhang halimaw na nanggaling sa gubat.Nakasuot siya ng kalo. Mahaba ang kanyang buhok at ang kanyang suot ay puno ng algae.Kasama ang diabro, tatakbo sila, sasayaw sa tunog ng agong at kulintang (Madale, 1942).Ang onta ay isang paggaya sa kamelyo. Gumagamit sila ng kawayan upangmakabuo ng isang istraktura na halintulad sa kamelyo. Apat na lalake ang nagsisilbing binti ngkamelyo (Madale, 1942).Kinagawian na ang onta ay linilibot ang buong baryo tuwing kasal at binubukasang bunganga. Ito ay kagawian na kung buksan nito ang kanyang bunganga ay kinakailangan nalagyan ito ng laman. Ito ay nagsisilbing mga regalo ng pamilya ng babaeng kinakasal (Madale,1942).d) SagayanAng sagayan (sayaw pandigma) ay nagmula sa Darangen. Ito ay pagsasadula ngkabaynihan ni Bantugen habang ihinahanda ang kanyang sarili para sa pakikidigma sa mgakalaban-Ikadaraanen (Madale, 1942).e) SadoratanSa isang kabanata sa epiko, ang prinsesa matapos siyang dukutin ng isa pang prinsipe,siya ay lumakad sa gitna ng napakaraming tao na nasilayan ang kanyang kagandahan (Madale,1942). 10. Ganito ang paglarawan ng kanyang paglakad:MeranaoKisiod bon a nglai na arega sakampo, kanatap palad a-i na pasa-i saka i