of 362 /362
Godina 5 / 2012. ISSN 1847-7933 ZADAR, 27. - 29. 09. 2012. HRVATSKA KOMORA INÆENJERA ELEKTROTEHNIKE 5. DANI OVLA©TENIH INÆENJERA ELEKTROTEHNIKE

zbornik 2012

Embed Size (px)

Citation preview

5. DANI OVLATENIH INENJERA ELEKTROTEHNIKEZADAR, 27. - 29. 09. 2012.

HKGodina 5 / 2012. ISSN 1847-7933

HRVATSKA KOMORA INENJERA ELEKTROTEHNIKE

HK

HK

HK

HK

UVODNA RIJE PREDSJEDNIKA HRVATSKE KOMORE INENJERA ELEKTROTEHNIKE

Potovane kolegice i kolege, I ove smo godine odluili na najvei i najznaajniji skup, jubilarne 5. Dane ovlatenih inenjera elektrotehnike, organizirati u hotelima tvrtke Falkensteiner u Zadru. Ovaj e se struni skup odrati pod pokroviteljstvom Ministarstva graditeljstva i prostornoga ureenja, Ministarstva gospodarstva, Grada Zadra i Zadarske upanije te uz potporu predsjednika Republike Hrvatske prof. dr. sc. Ive Josipovia. Odmah nakon odranih 4. Dana ovlatenih inenjera elektrotehnike krenuli smo u organizaciju ovogodinjih jubilarnih. S obzirom na izvanredan odaziv na DOIE 2011., kada smo imali oko 550 sudionika i gostiju, nismo sumnjali da emo i ove godine poluiti takav odaziv. Upravo je sada vrijeme da se projektanti maksimalno aktiviraju. Tome u prilog ide i velik angaman Vlade Republike Hrvatske oko pokretanja investicijskih projekata iz energetskog, odnosno elektroenergetskog sektora. Ovih dana oekujemo puni rezultat rada koji je pokrenulo Ministarstvo graditeljstva i prostornoga ureenja na Programu obnove zgrada javnog sektora sa stajalita energetske uinkovitosti. Naalost, nismo zadovoljni predvienim sudjelovanjem nae struke u izradi projekata kod legalizacije bespravno izgraenih zgrada. Bez obzira na to, bezrezervno podravamo Vladu Republike Hrvatske da u to skorije vrijeme pokrene najavljene razvojne projekte u Republici Hrvatskoj, u kojima znaajno mjesto ima i elektroenergetika. Na Danima ovlatenih inenjera elektrotehnike imat emo priliku sagledati sve aktualne probleme nae struke. To se posebno odnosi na stanje i perspektivu elektrotehnike struke u graditeljstvu te doprinos struke u izradi Zakona o arhitektonskim i inenjerskim poslovima i djelatnostima u prostornom ureenju i gradnji i uope situaciju na tritu.

Predvidjeli smo niz predavanja iz raznih tematskih podruja. Iznimno smo sretni to za goste imamo predavae prof. dr. sc. Davora krleca, mr. sc. Lina Fuia, Tomija Duevia i Damira Karavidovia. Kao i ranijih godina, i ove smo uspjeli pridobiti za predavanja strunjake iz razliitih oblasti s vrlo zanimljivim i aktualnim temama iz elektroenergetske struke, s posebnim osvrtom na teme obnovljivih izvora energije, tehnolokih iskoraka kod realizacije naprednih mrea, novih rasvjetnih tehnologija, automatskog upravljanja te propisa i zakonske regulative. Znaajan smo naglasak i ovaj put stavili na osnovne standarde modela ugovora za izvoenje inenjering poslova prema FIDIC-u. Predviena su i dva okrugla stola. Oekujemo dobar odaziv na okrugli stol s temom PROJEKTIRANJE I STRUNI NADZOR RAZMATRANJE AKTUALNE PRAKSE. S velikim smo zadovoljstvom primili vijest da e na struni skup svojom nazonou uveliati ministar MGIPU-a g. Ivan Vrdoljak, koji e drati okrugli stol na temu STANJE I PERSPEKTIVA ELEKTROTEHNIKE STRUKE U GRADITELJSTVU.

HK

Na kraju, elim zahvaliti naim predavaima na uloenom trudu oko pripreme referata, pokroviteljima, donatorima koji su podrali ovaj na struni skup, naim domainima hotelijerskoj tvrtki Falkensteiner i posebno mojim kolegama iz organizacijskog odbora. Svim sudionicima 5. Dana ovlatenih inenjera elektrotehnike elim ugodan boravak u Zadru i mnogo uspjeha na privatnom i poslovnom planu. U Zagrebu, 15. rujna 2012. eljko Mati, dipl. ing. el. Predsjednik Hrvatske komore inenjera elektrotehnike

HK

SADRAJPREGLED OSNOVNIH STANDARDNIH MODELA UGOVORA ZA IZVOENJE INENJERING POSLOVA PREMA FIDIC-U ..........................................................................................1 Tomi Duevi, dipl. in. el.tehn., Martina Peji, dipl. iur. KONAR Inenjering za energetiku i transport d.d. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. UVOD ..................................................................................................................................................1 MODELI UGOVORA PREMA FIDIC-U ...............................................................................................2 BITNE PREDNOSTI NOVIH FIDIC-OVIH UGOVORA .......................................................................3 SASTAVNI DIJELOVI UGOVORA PREMA FIDIC-U ..........................................................................3 IZBOR PRIMJERENE FIDIC-OVE KNJIGE OSNOVNE ZNAAJKE..............................................6 UGOVORNE POSTAVKE KROZ KOJE SE OITUJU RAZLIKE MEU POJEDINIM KNJIGAMA ...8 POSEBNOSTI SREBRNE KNJIGE (ZBOG KOJIH SE OVA KNJIGA BITNO RAZLIKUJE OD UTE I CRVENE KNJIGE) .....................................................................................11 8. POSEBNOSTI HARMONIZIRANOG IZDANJA CRVENE KNJIGE ..................................................13 9. PREPORUKE AUTORA O KORITENJU FIDIC-OVIH KNJIGA I IZMJENAMA KOJE BI VALJALO PREDLOITI KROZ POSEBNE UVJETE.........................................................................................13 10. SPECIFINOSTI KLJU U RUKE UGOVORA ZA OPREMANJE POSTROJENJA .....................17 11. LITERATURA ....................................................................................................................................19

ZATITA OKOLIA KAO POTICAJ ZA E-MOBILNOST I NOVE RASVJETNE TEHNOLOGIJE U HRVATSKOJ .........................................................................................................................................21 prof. dr. sc. Davor krlec, Fakultet elektrotehnike i raunarstva Sveuilita u Zagrebu

1. UVOD ................................................................................................................................................21 2. ELEKTROMOBILNOST U FUNKCIJI SMANJENJA EMISIJE ..........................................................23 2.1. Sadanja struktura cestovnih vozila u Hrvatskoj........................................................................23 2.2. Scenariji za poveanje broja elektrinih vozila u prometu .........................................................25 2.3. Prijedlog mjera za poveanje broja elektrinih vozila u prometu ...............................................26 3. ZATITA OKOLIA I NOVE RASVJETNE TEHNOLOGIJE.............................................................31 4. ZAKLJUAK......................................................................................................................................32 5. LITERATURA ....................................................................................................................................32

HK

AUTOMATSKO VOENJE PRIJENOSNOG SUSTAVA S INTEGRIRANIM OBNOVLJIVIM IZVORIMA ENERGIJE ...........................................................................................................................33 doc. dr. sc. Sran Skok, Tehniki fakultet Sveuilita u Rijeci 1. UVOD ................................................................................................................................................33 2. KONCEPT I ZAHTJEVI ZA INTELIGENTNE PRIJENOSNE ELEKTROENERGETSKE MREE ...34 2.1 Sheme zatite cjelovitosti prijenosnog EES-a.............................................................................36 3. NADZOR NA RAZINI EES-A U REPUBLICI HRVATSKOJ ..............................................................37 4. IMPLEMENTACIJA OBNOVLJIVIH IZVORA ENERGIJE U PRIJENOSNU MREU.......................39 4.1. Projekt analize rada i utjecaja VE Vratarua na EES Hrvatske .................................................39 4.2. Problematika pogona VE Vratarua...........................................................................................40 4.3. Analiza odziva EES-a PrP Rijeka na dinamike poremeaje u sustavu ....................................42 4.4. Plan razvoja mree Prijenosnog podruja Rijeka do 2030. godine............................................43 5. IDEJNI PROJEKT AUTOMATSKOG VOENJA DIJELA PRIJENOSNOG PODRUJA RIJEKA ...43 5.1. Pristup rjeenju AVPS-a.............................................................................................................44 5.2. Arhitektura AVPS-a ....................................................................................................................45 5.3. Prijedlog idejnog rjeenja ugradnje releja za nadzor i ublaavanje ...........................................46 5.4. Neovisnost AVPS-a....................................................................................................................47 6. ZAKLJUAK......................................................................................................................................48 7. LITERATURA ....................................................................................................................................48

TEHNIKI PROPISI ZA IZBJEGAVANJE OPASNOSTI OD STATIKOG ELEKTRICITETA............51 mr. sc. Vladimir Mileta, dipl. ing. el., ZG-Projekt d.o.o. 1. UVOD ................................................................................................................................................51 2. ZAKONSKA REGULATIVA ...............................................................................................................52 2.1.Propisi i norme Hrvatska ..........................................................................................................52 2.2. Preporuke, norme Europa .......................................................................................................52 2.3. CLC/TR 50404:2003 ..................................................................................................................54 3. TERMINOLOGIJA .............................................................................................................................57 4. STATIKI ELEKTRICITET U PRAKSI ..............................................................................................58 4.1. Statiki elektricitet na nevodljivim krutim materijalima ...............................................................58 4.2. Statiki elektricitet u tekuinama ................................................................................................59 4.3. Statiki elektricitet na osobama..................................................................................................60 5. NAIN ISPITIVANJA STATIKOG ELEKTRICITETA......................................................................61 6. ZAKLJUAK......................................................................................................................................62 7. LITERATURA ....................................................................................................................................63

OWLET: BEINO UPRAVLJANJE VANJSKOM RASVJETOM........................................................65 Zvjezdan Kusturin, Rotor d.o.o. Darija ori, Comelec s.a. Daniel Brand, Owlet GmbH 1. UTEDE ENERGIJE KORITENJEM INTELIGENTNE KONTROLE VANJSKE RASVJETE.........65 1.1. Konstantni svjetlosni tok.............................................................................................................66 1.2. Smanjenje izlazne snage ...........................................................................................................66 1.3. Dinamiko prilagoavanje potrebama korisnika.........................................................................67 2. KOMUNIKACIJSKI PRISTUPI ZA KONTROLU VANJSKE RASVJETE ..........................................68 2.1. Upravljanje preko napojnih vodova ............................................................................................68 2.2. Beino upravljanje ....................................................................................................................70 3. OWLET NIGHTSHIFT .......................................................................................................................72 3.1. Arhitektura sustava.....................................................................................................................73 3.2. Upravljake jedinice ...................................................................................................................74 4. ZAKLJUAK......................................................................................................................................74 5. LITERATURA ....................................................................................................................................74

REZIDENCIJALNA RASVJETA U INTERIJERU I EKSTERIJERU .....................................................77 Zrinko imuni, dipl. ing., Telektra d.o.o. 1. UVOD ................................................................................................................................................77 2. RASVJETA U INTERIJERU ..............................................................................................................78 2.1. Opa rasvjeta prostora ...............................................................................................................78 2.2. Funkcionalna rasvjeta ................................................................................................................79 2.3. Akcentna rasvjeta.......................................................................................................................80 2.4. Rasvjeta arhitekture ...................................................................................................................80 2.5. Dekorativna rasvjeta...................................................................................................................80 2.6. Sigurnosna rasvjeta....................................................................................................................81 3. RASVJETA U SKLADU S PROSTOROM.........................................................................................82 4. PROSTORI U INTERIJERU..............................................................................................................82 4.1. Dnevna soba ..............................................................................................................................82 4.2. Blagovaonica ..............................................................................................................................84 4.3. Spavaa soba.............................................................................................................................84 4.4. Djeja soba.................................................................................................................................85 4.5. Radna soba ................................................................................................................................86 4.6. Kuhinja........................................................................................................................................86 4.7. Kupaonica...................................................................................................................................87 4.8. Predsoblje...................................................................................................................................88 4.9. Stubita.......................................................................................................................................88 4.10. Garaa......................................................................................................................................88 4.11. Radionica..................................................................................................................................89 4.12. Ostave, smonice, spremita ...................................................................................................89

HK

4.13. Tehniki prostor ........................................................................................................................90 5. RASVJETA U ZONI DODIRA INTERIJERA I EKSTERIJERA..........................................................90 5.1. Balkoni i loe ..............................................................................................................................90 5.2. Ulazni trijem................................................................................................................................91 6. RASVJETA U EKSTERIJERU ..........................................................................................................91 6.1. Rasvjeta pristupnih cesta i parkiralita u stambenoj zoni ..........................................................92 6.2. Rasvjeta pristupnih staza i etnica .............................................................................................93 6.3. Akcentna rasvjeta rezidencijalne arhitekture..............................................................................94 6.4.Akcentna rasvjeta vodenih atrakcija............................................................................................95 6.5. Rasvjeta krajobrazne arhitekture ...............................................................................................96 7. IZVORI SVJETLA ..............................................................................................................................97 7.1. arulje sa arnom niti .................................................................................................................97 7.2. Fluorescentne i fluokompaktne cijevi .........................................................................................98 7.3. Halogene arulje ........................................................................................................................99 7.4. Visokotlane natrijeve arulje.....................................................................................................99 7.5. Metalhalogene arulje ................................................................................................................99 7.6. arulja Cosmopolis ................................................................................................................100 7.7. LED...........................................................................................................................................101 7.8. Dnevno svjetlo ..........................................................................................................................102 8. ZAKLJUAK....................................................................................................................................103 9. LITERATURA ..................................................................................................................................103

RASVJETA KRAJOBRAZA ................................................................................................................105 Domagoj Dupor, dipl. ing. el., Lighting d.o.o., Dubrovnik 1. 2. 3. 4. 5. 6. UVOD ..............................................................................................................................................105 ZADACI I RAZLOZI RASVJETE KRAJOBRAZA ............................................................................105 BITNE KARAKTERISTIKE RASVJETE ..........................................................................................106 KLJUNI PARAMETRI RASVJETE KRAJOBRAZA.......................................................................106 TIPOVI SVJETILJAKA ....................................................................................................................108 RASVJETNE TEHNIKE U RASVJETI KRAJOBRAZA....................................................................109 6.1. Rasvjetna tehnika prema mjestu montae ...............................................................................109 6.2. Rasvjetna tehnika prema efektu...............................................................................................109 6.3. Rasvjetna tehnika prema eljenoj funkciji ................................................................................110 7. KRAJOBRAZNI ELEMENTI ............................................................................................................111 7.1. Biljke .........................................................................................................................................111 7.2. Staze, etnice i stepenice.........................................................................................................113 7.3. Mostovi .....................................................................................................................................115 7.4. Vodene povrine (fontane, vodoskoci).....................................................................................117 7.5. Skulpture ..................................................................................................................................118 7.6. Spomenici.................................................................................................................................119 7.7. Objekti povijesne batine .........................................................................................................119 7.8. Arhitektonski objekti .................................................................................................................120 8. ZAKONSKA REGULATIVA .............................................................................................................121 8.1. Zakon o zatiti od svjetlosnog oneienja ..............................................................................121 9. ZAKLJUAK....................................................................................................................................122 10. LITERATURA I FOTOGRAFIJE......................................................................................................122

HK

LED RASVJETA ISTINE I ZABLUDE ..............................................................................................123 mr. sc. Ranko Skansi, dipl. ing., General Electric, GE Lighting 1. UVOD ..............................................................................................................................................123 2. LED OSNOVE ..............................................................................................................................123 3. EFIKASNOST..................................................................................................................................129 3.1. Efikasnost optikog sustava .....................................................................................................129 3.2. Termika efikasnost .................................................................................................................130 3.3. Elektriki gubici.........................................................................................................................130 4. ISTINE I ZABLUDE, PITANJA I ODGOVORI .................................................................................133

5. ZAKLJUAK....................................................................................................................................139 6. LITERATURA ..................................................................................................................................139

JAVNA RASVJETA LED SVJETILJKE U JAVNOJ RASVJETI DA ILI NE .....................................................................141 Ljubomir Perui, bacc. ing. el. 1. 2. 3. 4. 5. UVOD ..............................................................................................................................................141 TEMPERATURA BOJE...................................................................................................................141 SVJETLOST I ZRAENJE..............................................................................................................142 ANATOMIJA OKA ...........................................................................................................................142 OKO I VID........................................................................................................................................143 5.1. Osjetljivost unjia i tapia......................................................................................................143 5.2. Fotopski (dnevni) vid ................................................................................................................144 5.3. Skotopski (noni) vid ................................................................................................................145 5.4. Mezopski vid.............................................................................................................................145 5.4.1. Sredinji mezopski vid...........................................................................................................145 5.4.2. Periferni mezopski vid ...........................................................................................................145 5.4.3. Primjena mezopskog vida u cestovnoj rasvjeti .....................................................................145 5.5. Kada emo primijeniti skotopske lumene?...............................................................................145 6. SVJETLOTEHNIKE VELIINE I JEDINICE .................................................................................147 7. IZVORI SVJETLOSTI......................................................................................................................148 8. KRITERIJI KVALITETE JAVNE RASVJETE...................................................................................152 9. ZAKLJUAK....................................................................................................................................152 10. PRIMJERI IZ PRAKSE ....................................................................................................................153 11. LITERATURA ..................................................................................................................................157

NAPREDNE MREE KAO NEIZBJENI TEHNOLOGIJSKI ISKORAK ILI VELIKA IGRA RIJEI? ..................................................................................................................159 Damir Karavidovi, dipl. in., HEP-Operator distribucijskog sustava d.o.o. Zagreb

1. UVOD ..............................................................................................................................................159 1.1. Pomirba proizvodnje elektrine energije i klimatskih ciljeva ....................................................159 1.2. Obnovljivi izvori kao stupovi opskrbe elektrinom energijom...................................................163 1.3. Odrazi za budui elektroenergetski sustav ..............................................................................168 2. IZAZOVI DECENTRALIZIRANE PROIZVODNJE ELEKTRINE ENERGIJE................................168 2.1. Opi utjecaj decentralizirane proizvodnje na tehnike uvjete pogona mree .........................168 2.2. Utjecaj trinih odnosa na budunost pogona EES-a s distribuiranim izvorima ......................172 2.3. Objedinjavanje decentralizirane proizvodnje s mreom i tritem ...........................................175 2.3.1. Opa motrita objedinjavanja DI s mreom ..........................................................................175 2.3.2. Tehniki zahtjevi pred objedinjavanjem DI s distribucijskom mreom ..................................180 2.3.3. Energetski zahtjevi pred objedinjavanjem DI s mreom .......................................................181 2.3.4. Objedinjavanje potronje kupaca ..........................................................................................184 2.4. Zakljuno uz izazove decentralizirane proizvodnje ..................................................................184 3. NAPREDNE MREE KAO NEIZBJENI TEHNOLOGIJSKI ISKORAK ILI VELIKA IGRA RIJEI?...............................................................................................................187 3.1.Polazna razmatranja .................................................................................................................187 3.2. Kako se objanjava pojam Smart Grids? .................................................................................188 3.3. Temeljni ciljevi ustroja naprednih mrea ..................................................................................192 3.4. Od razvoja do uporabe naprednih mrea.................................................................................194 3.5. Regulatorni okvir za uvoenje naprednih distribucijskih mrea ...............................................200 4. ZAKLJUAK....................................................................................................................................202 5. LITERATURA ..................................................................................................................................202

HK

PLANIRANJE I PROJEKTIRANJE ELEKTROENERGETSKIH POSTROJENJA S POGLEDOM U BUDUNOST .........................................................................................................203 Miroslav Kepela, dipl. ing., ABB d.o.o. 1. 2. 3. 4. 5. UVOD ..............................................................................................................................................203 VISOKONAPONSKA MREA I POSTROJENJA JUER, DANAS I SUTRA.................................204 NOVI PRISTUP PLANIRANJU REALIZACIJE PROJEKTA VN POSTROJENJA ..........................207 ZAKLJUAK....................................................................................................................................213 LITERATURA ..................................................................................................................................213

INTEGRIRANJE HRVATSKOG I EUROPSKOG TEHNIKOG ZAKONODAVSTVA U GRADITELJSTVU ................................................................................................................................215 Lino Fui, Ministarstvo graditeljstva i prostornoga ureenja 1. UVOD ..............................................................................................................................................215 2. USKLAENOST TEHNIKOG ZAKONODAVSTVA ......................................................................215 2.1. Zakonodavstvo koje se odnosi na graevine ...........................................................................215 2.2. Zakonodavstvo koje se odnosi na graevne proizvode ...........................................................217 2.3. Drugo relevantno tehniko zakonodavstvo ..............................................................................217 3. USKLAENOST PRATEEG ZAKONODAVSTVA........................................................................218 3.1. Priznavanje strunih kvalifikacija i pruanje usluga .................................................................218 3.2. Zakonodavstvo tehnike infrastrukture ....................................................................................219 4.ZAKLJUAK ......................................................................................................................................219 5. LITERATURA ..................................................................................................................................220

NEKI APLIKACIJSKI I PROJEKTNI ASPEKTI AD HOC I SENZORSKIH MREA ...........................221 Mesud Hadiali, Elektrotehniki fakultet Univerziteta u Sarajevu [email protected] 1. UVOD ..............................................................................................................................................221 2. SISTEMSKI ASPEKTI AD HOC MREA ........................................................................................223 2.1. Osnovne tehnike prenosa u ad hoc mreama .........................................................................223 2.1.1. Kontrola snage i rasporeivanje............................................................................................223 2.1.2. MIMO tehnike ........................................................................................................................224 2.1.3. Kognitivni radio ......................................................................................................................224 2.1.4. Kooperacija ...........................................................................................................................225 2.1.5. Pristup cross-layer dizajnu ....................................................................................................225 2.2. Izazovi u odnosu na implementaciju ad hoc mrea .................................................................225 3. PODRUJA PRIMJENE AD HOC MREA.....................................................................................227 4. PROBLEMI I METODE PROJEKTIRANJA AD HOC MREA ........................................................229 4.1. Projektiranje na mrenom nivou...............................................................................................229 4.2. Projektiranje na nivou vorova .................................................................................................230 4.3. Projektiranje na nivou protokola ...............................................................................................231 4.4. Metode i tehnike projektiranja ad hoc mrea ...........................................................................231 4.4.1. Analitike metode ..................................................................................................................231 4.4.2. Simulatori diskretnih dogaaja ..............................................................................................232 4.4.3. Formiranje prototipa mree ...................................................................................................232 4.4.4. Emulacija ...............................................................................................................................232 4.4.5. Linearno programiranje (LP) .................................................................................................232 5. ZAKLJUAK....................................................................................................................................233 6. REFERENCE ..................................................................................................................................233

HK

ISKUSTVA PRVIH SUNANIH ELEKTRANA U HRVATSKOJ .........................................................235 Marijan Marciu, MBT-inenjering d.o.o. 1. UVOD ..............................................................................................................................................235 2. NORMATIVNI OKVIR......................................................................................................................236

3. VRSTE SUNANIH ELEKTRANA PREMA VELIINI I MJESTU POSTAVLJANJA .............................................................................................................................236 3.1. Dosadanji tarifni sustav ..........................................................................................................236 3.2. Novi tarifni sustav .....................................................................................................................237 4. UZEMLJENJE I ZATITA OD MUNJE SUNANIH ELEKTRANA .................................................240 4.1. Uvodne napomene ...................................................................................................................240 4.2. Vanjski sustav zatite od munje ...............................................................................................241 4.3. Unutarnji sustav zatite od munje ............................................................................................243 5. SUSTAV ZATITE OD PREVISOKOG NAPONA DODIRA TE ISKLJUENJE NAPAJANJA ELEKTRANA .............................................................................................................244 5.1. Zatita od previsokog dodirnog napona ...................................................................................244 6. OEKIVANA I STVARNA PROIZVODNJA TE RAZLIKE U PROIZVODNJI IZMEU FIKSNIH ELEKTRANA I ELEKTRANA S DVOOSNIM PRAENJEM SUNCA ...............246 6.1. Oekivana i stvarna proizvodnja ..............................................................................................246 7. PROBLEMI I GREKE PRILIKOM EKSPLOATACIJE ...................................................................250 7.1. Elaborat utjecaja elektrane na mreu.......................................................................................250 7.2. Prenaponska zatita.................................................................................................................251 7.3. Snaga modula ..........................................................................................................................251 7.4. Senzori vjetra i snijega .............................................................................................................251 8. ZAKLJUAK....................................................................................................................................251 9. LITERATURA ..................................................................................................................................252

SMJERNICE ZA PROJEKTIRANJE KOMPENZACIJE JALOVE ENERGIJE PO DUBINI SN MREE .......................................................................................................................253 Branko Posedel, dipl. ing. el., HEP-ODS d.o.o. Elektroistra Pula, Pogon Buje

1. UVOD ..............................................................................................................................................253 2. GUBICI SNAGE I ENERGIJE U RADIJALNOM ZRANOM SN VODU.........................................254 2.1. Smanjenje gubitaka aktivne snage ..........................................................................................254 2.2. Smanjenje gubitaka radne energije..........................................................................................256 3. TEHNIKA OPTIMIZACIJA SNAGE I LOKACIJE KONDENZATORSKE BATERIJE....................257 3.1. Maksimalno smanjenje radne snage........................................................................................257 3.2. Maksimalno smanjenje radne energije.....................................................................................258 4. TEHNIKA OGRANIENJA UGRADNJE KONDENZATORSKIH BATERIJA...............................258 5. EKONOMSKA VALORIZACIJA ENERGETSKIH GUBITAKA I INVESTICIJE ...............................259 5.1. Cijena gubitaka snage i energije ..............................................................................................260 5.2. Godinji troak ugradnje kondenzatorske baterije ...................................................................260 6. CILJNA FUNKCIJA .........................................................................................................................261 7. PRAKTIAN PRIMJER UGRADNJE KONDENZATORSKE BATERIJE U ZRANI DV 10 KV ..........................................................................................................................262 8. ZAKLJUAK....................................................................................................................................264 9. LITERATURA ..................................................................................................................................265

HK

NAINI KOMUNIKACIJE U SUSTAVIMA VIDEONADZORA ............................................................267 Renata Donevi, dipl. ing. el., Alarm automatika d.o.o., Rijeka Ivan Grakali, dipl. ing. el., Veleuilite u Rijeci 1. UVOD ..............................................................................................................................................267 2. ELEMENTI SUSTAVA VIDEONADZORA.......................................................................................267 3. CCTV...............................................................................................................................................268 3.1. Analogni videosignal ................................................................................................................268 3.2. Prijenos signala koaksijalnim kabelom.....................................................................................269 3.3.Prijenos upletenom paricom......................................................................................................270 3.4. Prijenos optikim kabelom........................................................................................................271 4. MRENI VIDEONADZOR ...............................................................................................................272 5. HD-SDI CCTV .................................................................................................................................274 6. ZAKLJUAK....................................................................................................................................275 7. LITERATURA ..................................................................................................................................275

IMPLEMENTACIJA SUSTAVA PAMETNE KUE U OBITELJSKOJ KUI U VELIKOJ GORICI PRIKAZ STVARNO IZVEDENOG PROJEKTA...................................................................................277 Emil Prpi, dipl. ing. el., Agenor automatika d.o.o. 1. UVOD ..............................................................................................................................................277 2. ZAHTJEVI ZA SUSTAV ..................................................................................................................277 2.1. Upravljanje sustavom grijanja, hlaenja i ventilacije................................................................277 2.2. Upravljanje rasvjetom...............................................................................................................278 2.3. Upravljanje sjenilima ................................................................................................................278 2.4. Upravljanje okoliem ................................................................................................................278 2.5. Upravljanje protuprovalnim, vatrodojavnim, vododojavnim i plinodojavnim sustavom ............278 2.6. Daljinski nadzor i upravljanje....................................................................................................278 3. OPIS INSTALACIJE ........................................................................................................................279 3.1. Tehnologija ...............................................................................................................................279 3.2. Razdjelnici ................................................................................................................................279 3.3. Grijanje, hlaenje i ventilacija...................................................................................................279 3.4. Sjenila.......................................................................................................................................279 3.5. Rasvjeta....................................................................................................................................280 3.6. Protuprovala, vatrodojava, vododojava, plinodojava ...............................................................280 3.7. Okoli........................................................................................................................................280 4. IZRADA APLIKACIJE ......................................................................................................................280 4.1. Topologija .................................................................................................................................280 4.2. Ureaji ......................................................................................................................................281 4.3. Ostalo .......................................................................................................................................281 5. PRAKTINI PROBLEMI..................................................................................................................281 6. ZAKLJUAK....................................................................................................................................281 7. LITERATURA ..................................................................................................................................282

IMPLEMENTACIJA SUSTAVA PAMETNE KUE U VILI BRESCIANO PRIKAZ STVARNO IZVEDENOG PROJEKTA ....................................................................................................................283 Valter Beakovi, dipl. ing. el., Agenor automatika d.o.o.

1. UVOD ..............................................................................................................................................283 2. ZAHTJEVI ZA SUSTAV ..................................................................................................................283 2.1. Upravljanje sustavom grijanja i hlaenja..................................................................................283 2.2. Upravljanje ventilacijom............................................................................................................284 2.3. Upravljanje rasvjetom...............................................................................................................284 2.4. Upravljanje okoliem ................................................................................................................284 2.5. Upravljanje protuprovalnim, vatrodojavnim, vododojavnim i plinodojavnim sustavom ............284 2.6. Upravljanje bazenom i whirlpoolom ......................................................................................... 284 2.7. Daljinski nadzor i upravljanje....................................................................................................285 2.8. Ostalo .......................................................................................................................................285 3. OPIS INSTALACIJE ........................................................................................................................285 3.1. Tehnologija ...............................................................................................................................285 3.2. Razdjelnici ................................................................................................................................286 3.3. Grijanje i hlaenje.....................................................................................................................286 3.4. Ventilacija .................................................................................................................................287 3.5. Bazenska tehnika .....................................................................................................................287 3.6. Rasvjeta....................................................................................................................................288 3.7. Protuprovala, vatrodojava, vododojava, plinodojava ...............................................................288 3.8. Okoli........................................................................................................................................288 4. IZRADA APLIKACIJE ......................................................................................................................288 4.1. Topologija .................................................................................................................................289 4.2. Ureaji ......................................................................................................................................290 4.3. Grupne adrese .........................................................................................................................290 4.4. Ostalo .......................................................................................................................................292 5. PRAKTINI PROBLEMI..................................................................................................................293 6. ZAKLJUAK .....................................................................................................................................293 7. LITERATURA ..................................................................................................................................293

HK

ELEKTRINE INSTALACIJE UGROENE POAROM REGULATIVA, PRAKSA, ZABLUDE .....295 Donald Gaparac, ENEL Inenjering za energetiku i elektroniku d.o.o. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. POARI I NJIHOVE POSLJEDICE .................................................................................................295 FIZIKALNO-KEMIJSKA SLIKA GORENJA .....................................................................................296 REGULATIVA I MJERE ZATITE OD POARA ............................................................................296 OPI ZAHTJEVI ZA ELEKTRINU INSTALACIJU ........................................................................300 POSEBNI ZAHTJEVI ZA ELEKTRINU INSTALACIJU.................................................................302 IZVEDBA ELEKTRINE INSTALACIJE I NEKE SPECIFINOSTI................................................306 ZAKLJUAK....................................................................................................................................308 LITERATURA ..................................................................................................................................309

PLANIRANJE I PROJEKTIRANJE SVJETLOVODNE DISTRIBUCIJSKE MREE ..........................311 Vladimir uti, HAKOM 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. UVOD ..............................................................................................................................................312 SVJETLOVODNA PRISTUPNA MREA ........................................................................................312 PLANIRANJE SVJETLOVODNE DISTRIBUCIJSKE MREE ........................................................314 POETAK GRADNJE SVJETLOVODNE DISTRIBUCIJSKE MREE...........................................315 TEHNIKI UVJETI ZA IZGRADNJU SVJETLOVODNE DISTRIBUCIJSKE MREE.....................317 UPORABA I ODRAVANJE SVJETLOVODNE DISTRIBUCIJSKE MREE .................................318 ZAKLJUAK....................................................................................................................................319 LITERATURA ..................................................................................................................................320

CJELOVITA ZATITA OD PRENAPONA...........................................................................................321 Gordan Plai, Omladinska 42, Kladje, Samobor

1. UVOD ..............................................................................................................................................321 2. NASTANAK PRENAPONA U INSTALACIJAMA ............................................................................321 2.1. Vrste nastanka prenapona i zatita vanjskih dijelova mree ...................................................321 2.2. Zakonodavstvo .........................................................................................................................323 3. ZATITA OD PRENAPONA............................................................................................................327 3.1. Uzemljenje gromobrana i izjednaenje potencijala ..................................................................327 3.2. Kategorije prenapona ...............................................................................................................328 3.3. Definicije ...................................................................................................................................329 3.4. Trostupanjska (koordinirana) zatita ........................................................................................330 4. PREPORUKE ZA INSTALIRANJE..................................................................................................331 4.1. Osnovne preporuke..................................................................................................................331 4.2. Primjeri .....................................................................................................................................333 5. TIPOVI ODVODNIKA STRUJE MUNJE I PRENAPONA................................................................334 5.1. Odvodnik struje munje kategorija I (B) ..................................................................................334 5.2. Odvodnici prenapona kategorija B + C .................................................................................335 5.3. Odvodnici prenapona kategorija II (C) ..................................................................................335 5.4. Odvodnici prenapona kategorija III (D) .................................................................................336 5.5. Primjeri prikljuenja odvodnika prenapona ..............................................................................337 6. ZAKLJUAK....................................................................................................................................338 7. LITERATURA ..................................................................................................................................338

HK

PREGLED OSNOVNIH STANDARDNIH MODELA UGOVORA ZA IZVOENJE INENJERING POSLOVA PREMA FIDIC-uTomi Duevi, dipl. in. el.tehn. Martina Peji, dipl. iur. KONAR Inenjering za energetiku i transport d.d.

Saetak: U ovom je radu dan pregled osnovnih modela ugovora za izvoenje inenjering poslova prema FIDIC-u. Detaljnije su obrazloene: bitne znaajke novih FIDIC-ovih modela ugovora etiri osnovna modela ugovora prema FIDIC-u sastavni dijelovi ugovora prema FIDIC-u razlike izmeu FIDIC-ove ute, Crvene i Srebrne knjige postavke za koje smatramo da ih FIDIC dobro rjeava te one koje treba nastojati doraditi. Openito se moe rei da su u veini standardnih ugovora po FIDIC-u dobro izbalansirana osnovna prava i obveze naruitelja i izvoaa. U radu se ukazuje na namjenu, specifinosti, ali i razlike u pravima i obvezama ugovornih strana u pojedinim lancima FIDIC-ovih modela ugovora. Na kraju rada pojanjeno je kako treba razumjeti naelo klju u ruke kada se ono primjenjuje u ugovorima za opremanje postrojenja.

Kljune rijei:

FIDIC (Fdration Internationale des Ingnieurs Conseils odnosno International Federation of Consulting Engineers, eneva) Zelena knjiga Short form Contract (Green Book) Crvena knjiga Contract for Construction (Red Book) uta knjiga Contract for Plant and Design Build (Yellow Book) Srebrna knjiga Contract for EPC/Turnkey Project (Silver Book).

HK1

1. UVODU ovom je radu dan pregled osnovnih modela ugovora za izvoenje inenjering poslova prema FIDICu. Detaljnije su obrazloene: bitne znaajke novih FIDIC-ovih modela ugovora etiri osnovna modela ugovora prema FIDIC-u sastavni dijelovi ugovora prema FIDIC-u razlike izmeu FIDIC-ove ute, Crvene i Srebrne knjige postavke za koje smatramo da ih FIDIC dobro rjeava te one koje treba nastojati doraditi. Openito se moe rei da su u veini standardnih ugovora po FIDIC-u dobro izbalansirana osnovna prava i obveze naruitelja i izvoaa. U radu se ukazuje na namjenu, specifinosti, ali i razlike u pravima i obvezama ugovornih strana u pojedinim lancima FIDIC-ovih modela ugovora.

Na kraju rada pojanjeno je kako treba razumjeti naelo klju u ruke kada se ono primjenjuje u ugovorima za opremanje postrojenja. S obzirom na to da su autori rada najee bili u poziciji predstavnika izvoaa, pri predlaganju izmjena pojedinih lanaka priklanjaju se interesima izvoaa, odnosno upuuju na ono to bi moglo koristiti izvoau. Autori najee koriste FIDIC-ove modele ugovora na engleskom jeziku, pa u radu koriste nazive knjiga, vanijih pojmova te citate pojedinih lanaka iz FIDIC-ovih knjiga na tom jeziku.

2. MODELI UGOVORA PREMA FIDIC-uUgovori po FIDIC-u (First Edition 1999) za izvoenje inenjering poslova temelje se na etirima osnovnim modelima: Short Form of Contract (Green Book) Conditions of Contract for: - Construction (Red Book) - Plant and Design-Build (Yellow Book) - EPC/Turnkey Projects (Silver Book). Pored ovih osnovnih modela ugovora, koje u nastavku obrazlaemo, FIDIC je izdao Conditions of Contract for Design, Build and Operate Projects (Gold Book DBO) (2008.). U svijetu se dosta koristi i tzv. MDB Harmonized Edition of Red Book (Pink Book), koju je 1999. izdao FIDIC u suradnji s meunarodnim bankama (MDB Multilateral Development Bank) odnosno na temelju njihovih zahtjeva.

Ponekad se koriste i drugi, prije objavljeni modeli ugovora: Conditions of Contract for Works of Civil Engineering Construction (Red Book), Fourth Edition 1987 Conditions of Contract for Electrical and Mechanical Works including Erection on Site (Yellow Book), Third Edition 1987 Conditions of Contract for Design-Build and Turnkey (Orange Book), First Edition 1995.

HK

Koritenje starijih modela trebalo bi nastojati izbjegavati s obzirom na to da izdanja iz 1999. daju rjeenja za sve potrebe izvoaa i naruitelja. Odnosi izmeu naruitelja i konzultanta (koji ima znaajnu ulogu u veini ugovora prema FIDIC-u) reguliraju se prema Client Consultant Model Service Agreement (tree izdanje, 1998.). Oni koji ele ui dublje u problematiku pojedinih FIDIC-ovih modela ugovora koji im se predlau trebaju dobro upoznati i koristiti upute autora (who retains the copyright and the responsibility to manage the Conditions of Contract Edition), ali jo bolje upute korisnika tih modela: FIDIC-ov Guidance for the preparation of Particular Conditions, koji uvijek ide u prilogu uz Conditions of Contract FIDIC CONTRACT GUIDE 2000, vodi namijenjen korisnicima EIC Contractor's Guide to the FIDIC Conditions of Contract (postoje za knjige za EPC/Turnkey, Construction i Plant Design Build ugovore /EIC European International Contractors, Europska organizacija izvoaa/).

2

3. BITNE PREDNOSTI NOVIH FIDIC-ovih UGOVORAZa bitne prednosti FIDIC-ovih modela ugovora u odnosu na sline modele koji se koriste u svijetu uzimaju se: konzistentan i vrlo jasan rjenik user-friendly format i sadraj ugovora dobar balans izmeu pravne preciznosti i praktinosti kompatibilnost za primjenu u dvama pravnim sustavima, common and civil law primjenjivost na lokalni zakon pravina raspodjela rizika, rizik dodijeljen strani koja ga najbolje moe preuzeti i kontrolirati preuzeta dobra inenjerska praksa pripremljen je od strane inenjera za praktino koritenje claimovi ugovornih strana rjeavaju se sukladno vrstoj proceduri predviena nadoknada troka i produenje roka za nepredviene smetnje/dogaaje predstavnik naruitelja obvezan je djelovati fair and in accordance with the contract rjeavanje sporova kroz Dispute Adjudication Board (DAB, vijee za rjeavanje sporova), zatim pokuaj mirnog rjeenja spora, pa tek onda meunarodna arbitraa.

4. SASTAVNI DIJELOVI UGOVORA PREMA FIDIC-uConditions of Contract (Uvjeti ugovora) sastoje se od sljedeih dijelova:

General Conditions (Opi uvjeti ugovora) standardna kombinacija uvjeta ugovora (koji se nikad ne mijenjaju unutar samog teksta opih uvjeta). Ovi opi uvjeti sadre 20 lanaka (u Crvenoj, utoj i Srebrnoj knjizi), od kojih je glavnina jednako naslovljena u svim knjigama, ali ipak postoji razlika u nazivu l. 3., 5. i 12. u pojedinim knjigama: 1. General provisions 2. The Employer 3. The Engineer (uta i Crvena knjiga)/Employer's Administration (Srebrna knjiga) 4. The Contractor 5. Nominated Subcontractors (Crvena knjiga)/Design (uta i Srebrna knjiga) 6. Staff and Labour 7. Plant, Materials and Workmanship 8. Commencement, Delays and Suspension 9. Tests on Completion 10. Employer's Taking Over 11. Defect liability 12. Test after Completion (uta i Srebrna knjiga)/Measurement and Evaluation (Crvena knjiga) 13. Variations and Adjustments 14. Contract Price and Payment 15. Termination by Employer 16. Suspension and Termination by Contractor 17. Risk and Responsibility 18. Insurance 19. Force Majeure 20. Claims, Disputes and Arbitration. U l. 3. reguliraju se prava i obveze naruiteljeva predstavnika/voditelja ugovora, koji se u utoj i Crvenoj knjizi naziva Engineer, a u Srebrnoj Employer's Representative. lanak 5. u Crvenoj se knjizi odnosi na nominirane podizvoae, a u utoj i Srebrnoj obrauje odgovornost izvoaa za projekt.

HK3

lanak 12. u Crvenoj knjizi obrauje mjerenje i vrednovanje izvedenih radova, to je bitna odrednica te knjige, a u utoj i Srebrnoj knjizi odnosi se na testove nakon dovrenja/kompletiranja radova. Unato deklariranom nastojanju FIDIC-a na ujednaavanju prava i obveza naruitelja i izvoaa, ipak valja uoiti da se u svim FIDIC-ovim knjigama obveza naruitelja i inenjera obrauje u samo po pet podlanaka (u l. 2. i 3.), a obveze izvoaa u 20 podlanaka (u l. 4.). Bitne razliitosti knjiga koje se reflektiraju na l. 3., 5. i 12. pojanjene su u nastavku.

Particular Conditions (Posebni uvjeti ugovora) namijenjeni su tome da se neki od opih uvjeta dopune, stave izvan snage ili zamijene uvjetima koji vie odgovaraju predmetu ugovora (rezultat pregovora izmeu ugovornih strana). U nekim se ugovorima po FIDIC-u za Posebne uvjete ugovora koristi izraz Employer's Requirements. Svi modeli ugovora sadre uputu kako primijeniti Posebne uvjete ugovora prema potrebama konkretnog ugovora (Guidance for the Preparation of Particular Conditions).

Appendix to Tender (Dodatak ponudi/ugovoru) - sadre samo Crvena i uta knjiga. U ovom ponudbenom/ugovornom dokumentu pregledno se i kratko/tabelarno sumiraju najvaniji podaci (preteno brojani) koji nisu sadrani u posebnim uvjetima ugovora i ugovoru: ugovorni rok primjenjivo pravo delay damages (ugovorna kazna) po danu maksimalan iznos delay damages iznos jamstava za dobro izvrenje posla broj i vrijeme plaanja iznos avansa poetak razduivanja avansa iznos zadranog iznosa parametri/indeksi za kliznu skalu maksimalan iznos franize osiguranja minimalan iznos faznog plaanja itd. Pored navedenih brojanih podataka ovdje se navode i: ugovorni zakon i jezik rok za predaju gradilita (slobodan pristup gradilitu) rok za kompletiranje radova definicije sekcija radova/ugovora imena i adrese ugovornih strana te Inenjera podaci o lanovima DAB-a. Ispunjeni Appendix to Tender sastavni je dio ponude ponuditelja. Ako naruitelj ne ispuni pojedine stavke, ponuditelj ih moe ispuniti kako mu odgovara (ali, naravno, mora imati u vidu i zahtjeve iz natjeajne dokumentacije). Ovaj vrlo vaan ugovorni dokument treba pri slaganju/odreivanju vanosti ugovornih dokumenata izdvojiti iz ponude izvoaa (koja je manje vaan ugovorni dokument) i ukljuiti u ugovor pod nazivom Contract data (koristi MDB Harmonized Edition of Red book).

HK

Contract (Ugovor)

4

S obzirom na to da se u uvjetima ugovora (opim i posebnim) i dodatku ponudi/ugovoru sve jednoznano i opirno odreuje, sam je ugovor vrlo kratak i svodi se na jednu stranicu, na kojoj se navode samo: ugovorne strane sastavni dijelovi ugovora i njihov redoslijed vanosti naelno-ugovorne obveze datum stupanja ugovora na snagu imena odgovornih osoba koje potpisuju ugovor. Kako su opi uvjeti (General Conditions) iz ovih modela ugovora uglavnom opepoznati, posao pri pregledu ugovora svodi se na pregled ugovora i priloga ugovoru te posebnih uvjeta ugovora. Ugovor s prilozima koji ine sastavni dio ugovora za obje je ugovorne strane najvaniji ugovorni dokument. Tokom 1.5. (Priority of Documents) opih uvjeta ugovora odreuje se prioritet ugovornih dokumenata. No preporuamo da se prioritet iz ovog lanka opih uvjeta uzima samo kao indikativan, a da se nakon zavrnih pregovora s naruiteljem i sagledavanja ukupnog opsega ugovornih dokumenata u samom ugovoru preciznije definira redoslijed vanosti dokumenata, npr. kako slijedi: 1. ugovor i njegovi prilozi (appendix) 2. posebni uvjeti ugovora 3. opi uvjeti ugovora 4. cjenik/liste cijena 5. vremenski plan 6. zajamene tehnike znaajke opreme (karakteristike) 7. tehniki dio iz dokumentacije za nadmetanje 8. izvoaeva ponuda (izvaci) 9. drugi dokumenti/sastavni dijelovi ugovora.

Drugi dokumenti koje sadre standardne FIDIC-ove knjige/modeli ugovora

HK5

Aneksi opih uvjeta ugovora sadre uzorke bankarskih/kompanijskih jamstava koji se ulau u natjeajnu dokumentaciju. Forme: tendera/ponude ugovora Dispute Adjudication Agreementa.

Sequence of Events/Slijed dogaaja

Za bolje razumijevanje obveza ugovornih strana/ugovornih rokova razumno je dobro sagledati i koristiti pomoni FIDIC-ov alat grafike prikaze sekvence glavnih dogaaja tijekom realizacije ugovora, plaanja i rjeavanja sporova koji su priloeni u uvodu svake knjige. Jedan takav primjer donosimo u nastavku.

Ovi grafiki prikazi nisu nuno sastavni dio ugovora, nego se ee koriste kao pomoni alat, ali se po potrebi mogu dopuniti (ovisno o dogovoru ugovornih strana) i ukljuiti u ugovor.

5. IZBOR PRIMJERENE FIDIC-ove KNJIGE OSNOVNE ZNAAJKE

Za odluku o tome koja e se knjiga koristiti odluujua je: raspodjela rizika izmeu naruitelja i izvoaa (presudno je tko preuzima rizik za promjenu koliina) odgovornost za projektnu dokumentaciju (ne gleda se tko je izrauje, nego tko odgovara za dokumentaciju).

HK

Uz navedeno, uzima se u obzir i sljedee: predmet ugovora/tip projekta vrijednost/kompleksnost posla vjerojatnost izmjene ugovora nakon potpisa ugovora raspodjela rizika ugovorna cijena (plaanje lump sum ili prema izvrenim radovima) uloga Inenjera, to se onda rjeava kroz posebne uvjete ugovora.

Kao jednostavna pomo za odreivanje koji od etiriju osnovnih FIDIC-ovih modela (koja knjiga) najbolje odgovara potrebama predmetnog ugovora/projekta moe se koristiti skica u nastavku.

6

Osnovne znaajke etiriju osnovnih modela ugovora/knjige prema FIDIC-u

Short form Contract (Green Book) ima samo 12 stranica i koristi se za jednostavne i ponovljive poslove kratkog trajanja te projekte u kojima se ne koriste podizvoai niti treba angairati Inenjera cijeli projekt radi izvoa. Rizik je podjednako rasporeen.

Contract for Construction (Red Book) koristi se za graevinske radove i inenjering poslove, kada projekt radi naruitelj (ili je napravljen u ime naruitelja). Ne smatra se prikladnim za projekte gdje se vei dio opreme proizvodi izvan radilita i prema projektu izvoaa. Ovisno o prirodi posla moe se zahtijevati i od izvoaa da izradi dio projekta postrojenja/opreme. Obraun i konana cijena raunaju se po stvarno izvrenim radovima. Rizik je podjednako rasporeen.

HK7

Contract for Plant and Design Build (Yellow Book). Upotreba za projekte gdje oprema ini znaajniji dio nego graenje ugovor je fokusiran na proizvodnju i montau postrojenja te ispitivanje i primopredaju. Izvoa je odgovoran za postrojenje, izgradnju i inenjering, to ukljuuje projekt, koji se naslanja na osnovni projekt/funkcionalnu specifikaciju koji mu stavlja na raspolaganje naruitelj. Cijena je lump sum. Rizik je podjednako rasporeen. Contract for EPC/Turnkey Projects (Silver Book) primjenjuje se za inenjering, nabavu i izgradnju postrojenja od strane izvoaa po naelu klju u ruke. Izvoa je odgovoran za izradu projektne dokumentacije u skladu s naruiteljevim zahtjevima te predaju naruitelju cjelovitog ispitanog postrojenja koje odgovara namjeni koja mu je odreena zahtjevima naruitelja, bez obzira na to jesu li svi detalji koji definiraju funkcionalnost i cjelovitost postrojenja navedeni u zahtjevima naruitelja (When completed the Works shall be fit for the purposes for which the Works are intended as defined in the Contract). Velik dio rizika je na izvoau, koji potpisom ugovora preuzima svu odgovornost da je predvidio sve potekoe i trokove za uspjean zavretak radova.

6. UGOVORNE POSTAVKE KROZ KOJE SE OITUJU RAZLIKE MEU POJEDINIM KNJIGAMAU nastavku emo pojasniti nekoliko ugovornih postavki kroz koje se oituju razlike meu pojedinim FIDIC-ovim knjigama (uta, Crvena i Srebrna). Zelenu knjigu ovdje ne razmatramo s obzirom na to da je ona mnogo jednostavnija i po sadraju se bitno razlikuje od navedenih knjiga.

lanak 14. Ugovorna cijena U svim FIDIC-ovim knjigama koje razmatramo predviena je mogunost promjene ugovorne cijene: ako je ista povezana s promjenom zakona u zemlji radilita prema primijenjenoj kliznoj formuli. Cijena navedena u ugovoru razmatra se razliito u pojedinim knjigama: u utoj i Srebrnoj knjizi pod ugovornom se cijenom smatra lump sum = dogovoreni ukupni iznos u Crvenoj knjizi (Contract for Construction) koliine navedene u ugovornom cjeniku (Listi koliina /cijena) smatraju se procijenjenim koliinama, a ukupna ugovorna cijena navedena u ugovoru ne smatra se konano odreenom, nego ovisi o izmjerenim koliinama = realiziranom opsegu posla.

Mjerenje i vrednovanje izvedenih radova provodi se sukladno l. 12. Measurement and Evaluation (koji postoji samo u Crvenoj knjizi). Pri utvrivanju cijene za pojedino fazno plaanje (i u konanici odreivanju ukupne ugovorene cijene) na stvarne koliine izvedenih radova primjenjuju se: cijene iz ugovorenog cjenika ili inenjer odreuje cijenu na temelju sagledavanja trokova koje je imao izvoa, uz dodatak razumnog profita i imajui u vidu druge injenice koje utjeu na tu cijenu (New rate of price shall be appropriate = shall be derived from the reasonable costs of execution of works, together with reasonable profit, taking in account of any other relevant mater). Pojedinane cijene navedene u cjeniku mogu se promijeniti ako se opseg radova promijeni za vie od 10%.

HK

Navedeni l. 12. odnosi se u utoj i Srebrnoj knjizi na testove nakon dovrenja/kompletiranja radova (Tests After Completion), dok se u Crvenoj knjizi podrazumijeva da se svi testovi zavravaju prije zavretka radova/preuzimanja sukladno l. 9., pa se testovi nakon kompletiranja radova ni ne razmatraju.

lanak 3. Uloga inenjera i predstavnika naruitelja Bitna znaajka svih FIDIC-ovih modela ugovora je da ugovor vodi/administrira Engineer (inenjer) ili Employer's Representative (predstavnik naruitelja). Engineer (u Crvenoj i utoj knjizi) djeluje u ime naruitelja sukladno ugovoru, ali nema pravo mijenjati ugovor (shall have no authority to amend the Contract). Za pojedine svoje odluke treba dobiti suglasnost naruitelja. Pretpostavlja se da se za tu ulogu angaira neovisni konzultant, koji u donoenju odluka, determinations, treba djelovati pravedno (fair, in accordance with the Contract, taking due regard of the relevant circumstances u starijim knjigama navodilo se da donosi odluke impartially). U Srebrnoj se knjizi umjesto uobiajenog FIDIC-ova izraza Engineer koristi izraz Employer's Representative (predstavnik naruitelja), kojem je sukladno l. 3.1. dan prevelik autoritet:

8

Employer's Representative shall be considered to have full authority of the Employer under the Contract, except in respect of Clause 15 (Termination by Employer). Pri donoenju odluka, determinations, isto kao i u Crvenoj i utoj knjizi treba biti fair, in accordance with the Contract, taking due regard of the relevant circumstances. Ne navodi se jasno da nije ovlaten mijenjati ugovor niti da za svoje odluke treba konzultirati naruitelja. Imajui u vidu kratko i jednoznano odreena navedena ovlatenja predstavnika naruitelja, tu ulogu u Srebrnoj knjizi naruitelj namjenjuje svom zaposleniku, a ne nezavisnom konzultantu, kako se to podrazumijeva u drugim knjigama.

lanci 4.1. i 5. Odgovornost izvoaa za projekt i posljedino za stabilnost i sigurnost trajnih radova U svim FIDIC-ovim knjigama izvoa odgovara za adekvatno, stabilno i sigurno izvoenje radova na terenu, ali njegova odgovornost za stabilnost trajnih radova (Works) ovisi o njegovoj odgovornosti za projekt. Obveze i odgovornost izvoaa vezano za projekt jasno se i detaljno obrazlau u l. 5. (Design) ute i Srebrne knjige. Iz te odgovornosti izvoaa za cjeloviti projekt posljedino proizlazi i izvoaeva odgovornost za stabilnost i sigurnost izvedenih trajnih radova (Works/postrojenje/graevina koju izvodi), pa se u l. 4.1. navodi: Contractor is responsible for the adequacy, stability and safety of all Site operations and method of construction and for all the Works.

U ugovorima prema Crvenoj knjizi: u l. 5. ne razmatra se projekt, nego se isti odnosi na nominirane podizvoae izvoa ne odgovara za cjeloviti projekt i treba izvesti trajne radove sukladno projektu koji mu daje naruitelj. Eventualno sukladno l. 4.1. moe izraivati/odgovarati za dio projekta, ali nikako za cijeli projekt, pa se jasno navodi: (ii) The Contractor shall not otherwise be responsible for the design or specifications of the Permanent Work.

HK9

Kako izvoa ne odgovara za cjeloviti projekt, ne odgovara niti za trajne radove (Works), pa se u istom l. 4.1. navodi samo njegova odgovornost za izvoenje radova, ali ne i odgovornost za radove (stabilnost i sigurnost trajnih radova): Contractor is responsible for the adequacy, stability and safety of all Site operations and method of construction.

lanak 5. Nominirani podizvoai (Crvena knjiga) U l. 5. Crvene knjige na vrlo se zanimljiv nain reguliraju obveze i prava naruitelja i izvoaa prema nominiranom podizvoau, odnosno navodi se kako se postupa prema nominiranom podizvoau i vezano za njegov rad. Nominiranog podizvoaa predlae naruitelj: prije sklapanja ugovora, kroz natjeajnu dokumentaciju (i u ugovoru se navodi kao nominirani) tijekom realizacije ugovora za izvoenje dijela radova koji se rjeavaju prema l. 13. Variation and Adjustment (izmjena elemenata ugovora). U ovom sluaju predstavnik naruitelja = inenjer upuuje izvoaa da angaira odreenog podizvoaa. lankom se reguliraju: uvjeti pod kojima izvoa moe odbiti prijedlog naruitelja za nominiranje pojedinog podizvoaa pravo inenjera da sukladno podizvoakom ugovoru odreuje iznos koji izvoa plaa nominiranom podizvoau

pravo naruitelja da plati nominiranog podizvoaa izravno ako mu izvoa ne dokae da je to pravodobno uinio.

Nominiranje podizvoaa prema l. 5. Crvene knjige potpuno je u interesu naruitelja. (Naruitelj predlae pouzdanog partnera/specijalista za odreenu vrstu posla ili domaeg izvoaa kojeg eli, kontrolira cijenu i uvjete podizvoakog ugovora, nominiranje mu koristi da skrati vrijeme izvoenja radova u sluaju kad zakljuivanje podizvoakog ugovora zahtijeva mnogo vremena.) Izvoau pak u naelu ne odgovara takvo zalaganje naruitelja za njegova podizvoaa, jer ipak prema glavnom ugovoru izvoa odgovara naruitelju za posao koji izvodi nominirani podizvoa. Sukladno ovom lanku, izvoa moe odbiti podizvoaa kojeg nominira naruitelj u sljedeim sluajevima: ako naruitelj ne prihvati obetetiti izvoaa za posljedice djelovanja nominiranog podizvoaa ako se izvoa u podizvoakom ugovoru u potpunosti ne zatiti od posljedica ili propusta koje mu moe napraviti nominirani podizvoa vezano za osnovni ugovor. Kako e u praksi naruitelj vrlo rijetko u osnovnom ugovoru prihvatiti prije navedenu obvezu, izvoa se treba zatititi od propusta podizvoaa kvalitetnim podizvoakim ugovorom. Kao dobar alat za rjeavanje kompleksne problematike prijenosa obveza iz glavnog ugovora na podizvoaa FIDIC je 2011. izdao FIDIC subcontract, odnosno standardne uvjete podizvoakog ugovora koji su namijenjeni za koritenje uz ugovore koji se naslanjaju na Crvenu i Ruiastu knjigu (u kojima se i predviaju nominirani podizvoai). U ovom podizvoakom ugovoru primjenjuje se naelo back to back u odnosu na glavni ugovor za dio radova koji izvodi podizvoa, to se oituje kroz npr. sljedee. plaanje primjenjuje se pay when paid naelo (koje nikako ne valja shvaati kao pay if paid naelo) potvrde o izvrenim radovima (performance certificate) ne izdaju se podizvoau dok cjeloviti radovi nisu izvreni i potvreni prema glavnom ugovoru podizvoa nadoknauje izvoau pune ugovorne kazne koje glavnom izvoau naplati naruitelj zbog krivnje ili propusta podizvoaa.

HK

lanak 13. Mogunost promjene elemenata ugovora U svim FIDIC-ovim knjigama u l. 13. Variation and Adjustment predviena je mogunost promjene elemenata ugovora (to moe rezultirati promjenom ugovorenog roka i promjenom cijene). Naruitelj ima pravo predloiti izvoau da bilo kada tijekom izvrenja ugovora, ali prije preuzimanja, izvri neku promjenu ako ta promjena ne znai smanjenje opsega radova izvoaa s namjerom da se ti radovi povjere drugom izvoau (sukladno l. 13.1.). Izvoa pak ima pravo predloiti promjenu (jedino) ako smatra da e njena provedba pridonijeti: ubrzanju dovrenja projekta smanjenju trokova naruitelja u izvrenju, odravanju ili upravljanju postrojenjem poboljanju kvalitete, efikasnosti ili sigurnosti postrojenja openito koristi naruitelja. Dobro je pojanjena procedura kako se promjena provodi, ali nisu definirani formulari na kojima se predlau promjene i prijedlozi izvoaa (Variations, Contractors Proposals). U Crvenoj knjizi, u lanku Value Engineering (l. 13.2.), dodana je jedna zanimljiva mogunost koje nema u drugim knjigama izvoa moe predloiti jednostavnije ili jeftinije izvoenje i ima pravo na 50% utede.

10

lanak 13.1. Pravo izvoaa da odbije zahtijevanu promjenu Odgovornost ugovornih strana za projekt odraava se na vie ugovornih klauzula, pa tako na primjer prema l. 13.1. Right to Vary ute i Srebrne knjige (u kojima izvoa odgovara za projekt) izvoa moe odbiti izvesti zahtijevanu promjenu ako ne moe nabaviti opremu koju naruitelj zahtijeva ili ako se ona odnosi na ono za to on odgovara sigurnost i prikladnost trajnih radova (graevine) i zajamene vrijednosti (if Contractor cannot obtain the Goods, it will reduce safety and suitability of the Works, it will have adverse impact on the schedule of Guarantees/achievement of the Performance Guarantees). Prema istom lanku Crvene knjige izvoa moe odbiti izvesti zahtijevanu promjenu jedino ako ne moe nabaviti opremu koju naruitelj zahtijeva (if Contractor cannot obtain the Goods). Izvoa dakle treba izvriti i one promjene koje zahtijeva naruitelj, a za koje izvoa smatra da ugroavaju sigurnost i prikladnost trajnih radova (graevine) i zajamene vrijednosti, jer za isto ne odgovara izvoa, nego naruitelj.

Pravo izvoaa na naknadu troka i/ili produljenje roka U nastavku su prikazane okolnosti koje su u odgovornosti naruitelja i propusti naruitelja koji prema navedenim lancima daju izvoau pravo na naknadu troka i/ili produljenje roka: 1.9. Greke u naruiteljevoj dokumentaciji 2.1. Propust naruitelja u predaji gradilita 4.7. Propust naruitelja vezan za iskolenje radova (reference) 4.12. Nepredviene okolnosti 4.24. Nalazi iskopina 5.1. Greke u zahtjevima naruitelja 5.4. Izmjene u tehnikoj regulativi i standardima 7.4. i 10.3. Kanjenja s privremenim preuzimanjem 8.10. Privremene obustave radova na zahtjev naruitelja 11.8. Izvoaevo istraivanje razloga greke na zahtjev inenjera tijekom kojeg greka nije pronaena 12.4. Ometanja pristupanja radilitu radi otklanjanja greaka ili za izvoenje podeavanja izmjena nakon preuzimanja 16.1. Privremene obustave radova zbog propusta naruitelja 17.4. Nastup okolnosti koje spadaju u rizike naruitelja 19.4. Posljedice vie sile. Sve navedeno odnosi se na Crvenu i utu knjigu, dok Srebrna knjiga iskljuuje okolnosti iz l. 1.9., 4.7. i 4.12. (gore podebljano), za koje odgovara izvoa, a ostale se primjenjuju (voditi rauna i o tome da Srebrna knjiga reducira opseg okolnosti koje spadaju u rizike naruitelja i viu silu).

HK11

7. POSEBNOSTI SREBRNE KNJIGE (ZBOG KOJIH SE OVA KNJIGA BITNO RAZLIKUJE OD UTE I CRVENE KNJIGE)Na ugovore prema FIDIC-ovu modelu za klju u ruke projekte, odnosno prema FIDIC Conditions of Contracts for EPC/Turnkey Projects = Silver Book, treba gledati s posebnom pozornou. Naime smatra se da je ova knjiga odstupila od FIDIC-ove uobiajene korektne i ujednaene raspodjele rizika i odgovornosti, odnosno da je na izvoaa prevaljen preveliki rizik (onerous and unquantifiable risk), a naruitelj nije odgovoran ak niti za tonost podataka navedenih u zahtjevima naruitelja. U nastavku je navedeno nekoliko lanaka iz Srebrne knjige koji znaajno odstupaju od onih iz ute i Crvene knjige, a upravo karakteriziraju Srebrnu knjigu:

4.10. Site data Naruitelj ne odgovara za podatke o gradilitu (podzemlje, hidroloki podaci, okoli) kojima raspolae i koje daje izvoau, a izvoa odgovara za provjeru i interpretaciju tih podataka (The Employer shall have no responsibility for the accuracy, sufficiency or completeness of Site data, except as stated in sub-clause 5.1. General Design Obligation.). U drugim se knjigama naruitelja smatra odgovornim za podatke o radilitu, a izvoa je odgovoran samo za interpretaciju podataka, ali ne i za njihovu provjeru (The Contractor shall be responsible for interpreting all such data). Ne navodi se tako jednoznano kao u Srebrnoj knjizi da naruitelj ne odgovara za podatke o gradilitu, nego da se smatra da se izvoa u razumnoj mjeri (vodei rauna o trokovima i vremenu) upoznao s rizicima i okolnostima na terenu te da je pregledao i provjerio radilite i podatke o radilitu i da je s njima bio zadovoljan prije predaje ponude (The Contractor shall be deemed to have inspected and examined the Site, site data and to have been satisfied before submitting the Tender.). 5.1. General Design Obligation Izvoa potpuno odgovara za projekt i naruiteljeve podatke, ukljuujui projektne kriterije i kalkulacije. Jasno je navedeno: The Employer shall not be responsible for any error, inaccuracy or omission of any kind in the Employer's Requirements (design criteria and calculations) as originally included in the Contract. Naruitelj dakle ne odgovara ni za podatke iz projekta prema kojima izvoa izvodi radove/objekt, osim za: - dio podataka koji je u ugovoru naveden kao nepromjenjiv (which are stated in the Contract as being immutable) - definicije svrhe radova - kriterije ispitivanja radova - detalje za koje je izriito navedeno u ugovoru da su odgovornost naruitelja i dijelove i informacije koji ni na koji nain nisu mogli biti provjereni od izvoaa. 17.3. Risk and Responsibility/Employer's Risk Znaajno je reduciran popis naruiteljevih rizika (za koje se naruitelj smatra odgovornim) i praktiki je sveden na sluajeve vie sile. Iskljueni su sljedei rizici koji inae (u drugim FIDIC-ovim knjigama i drugim standardnim ugovorima) spadaju u naruiteljeve rizike: - upotreba bilo kojeg dijela trajnih radova od strane naruitelja - projektiranje ili izvrenje bilo kojeg dijela radova izvrenih od strane naruitelja - djelovanje nepredvienih prirodnih sila rizici koje iskusan ugovara nije mogao predvidjeti na gradilitu (izvoa treba preuzeti potpuni rizik).

HK

Sam FIDIC u uvodu Srebrne knjige navodi da smatra da se Srebrna knjiga ne bi trebala koristiti te predlae da se uta knjiga (Plant and Design Built) koristi: kada izvoa prije predaje ponude nema dovoljno vremena provjeriti naruiteljeve podatke kada se podrazumijeva izgradnja u podzemlju ili na terenu koji se ne moe provjeriti kada naruitelj ima namjeru detaljno provjeravati izvoaev rad i tehniku dokumentaciju openito za otvorena natjecanja bez pregovaranja. A naa jednostavna preporuka izvoaima je: izbjegavati primjenu Srebrne knjige gdje god je to mogue.

12

8. POSEBNOSTI HARMONIZIRANOG IZDANJA CRVENE KNJIGEU svijetu se dosta koristi (najee za ugovore koje financiraju banke) harmonizirano izdanje Crvene knjige (MDB Harmonized Edition of Red Book Pink Book), koje je izdao FIDIC u suradnji s meunarodnim bankama odnosno na temelju njihovih zahtjeva. Radi se o modificiranoj varijanti FIDIC-ove Conditions of Contract for Construction (Crvena knjiga) u koju su ugraene postavke primjerene poslovanju banaka koje financiraju projekt i elji banaka da kontroliraju izvoenje projekta. Iz toga proizlaze razlike u odnosu na standardnu FIDIC-ovu Crvenu knjigu, od kojih neke navodimo u nastavku: u definicijama pojmova dodani su pojmovi bank i borrower, a izmijenjen je niz pojmova iz standardne FIDICove Crvene knjige: Appendix to Tender promijenjen je u Contract Data, umjesto reasonable profit koristi se samo pojam profit (ograniava se na 5%), umjesto pojma Dispute Adjudication Board koristi se Dispute board, umjesto pojma Employer's Entitlement for Termination koristi se precizniji izraz Termination for Employer's Convenience kod raskida po nahoenju naruitelja (Termination for Employer's Convenience) izvoa ima pravo na plaanje gubitaka i teta isto kao i u sluaju raskida ugovora od strane izvoaa, a zbog odgovornosti naruitelja, to je mnogo korektnije (u klasinoj Crvenoj knjizi imao je pravo na nadoknadu troka kao za sluaj raskida zbog vie sile) proirene su obveze izvoaa prema njegovim zaposlenicima i angairanoj radnoj snazi (l. 6. Staff and Labour) banka ima pravo provjeriti radilita i izvoaeve raune (l. 1.15.) i to povezuje s obvezom izvoaa da izbjegava koruptivno ponaanje (to se regulira na nekoliko listova u l. 15.6., koji ne postoji u klasinoj Crvenoj knjizi) izvoa ima pravo obustaviti radove i raskinuti ugovor ako banka obustavi financiranje naruitelju/suspendira kredit (l. 16.1.) precizira se pravo izvoaa na raskid ugovora zbog naruiteljeve bitne povrede ugovora, to nije uinjeno u klasinoj Crvenoj knjizi navoenjem (Employer substantially fails to perform his obligations in such manner as to materially and adversely affect the economic balance of the Contract and/or the ability of the Contractor to perform the Contract) (l. 16.2.(d)) poetni je datum preciznije odreen (dodani uvjeti: naruiteljev dokaz o osiguranom financiranju, zaposjedanje radilita, plaanje avansa) (l. 8.1.) izvoa se potie da koristi radnu snagu iz zemlje radilita (l. 6.1.) avans se poinje razduivati tek kada fazna plaanja prijeu 30% vrijednosti ugovora, a potpuno se razdui po naplati 80% vrijednosti ugovora jamstvo za dobro izvrenje poveava se tek ako se opseg posla povea za 25% (l. 4.2.) izvoa moe nakon preuzimanja zamijeniti zadrani iznos (koji se plaa po konanom prihvatu na kraju jamstvenog razdoblja) bankovnim jamstvom jedinine cijene mogu se promijeniti ako se opseg radova (kroz Variation) povea za vie od 25% (u Crvenoj knjizi to je bilo 10%). Pored navedenog iz opih uvjeta ugovora, vrlo se esto u posebnim uvjetima ugovora koji financiraju banke izvoaevo pravo nabave opreme ograniava na odreene zemlje koje banka prihvaa (eligible source country). Mada se nekima nee svidjeti npr. prije navedeno pravo banke da provjerava poslovanje izvoaa, miljenja smo da se harmonizirano izdanje Crvene knjige potenije i korektnije odnosi prema izvoau od klasine Crvene knjige i preporuamo ga za koritenje.

HK13

9. PREPORUKE AUTORA O KORITENJU FIDIC-ovih KNJIGA I IZMJENAMA KOJE BI VALJALO PREDLOITI KROZ POSEBNE UVJETEOvim preporukama elimo: ukazati na postavke za koje smatramo da ih FIDIC dobro rjeava upozoriti na neke detalje o kojima valja voditi rauna pri koritenju FIDIC-ovih modela ugovora (Crvena, uta i Srebrna knjiga), koje bi trebalo nastojati poboljati posebnim uvjetima.

Postavke za koje smatramo da ih FIDIC jako dobro rjeava: 2.4. Employer's Financial Arrangements izvoa moe u svakom trenutku traiti dokaz da naruitelj raspolae sredstvima za financiranje ugovora 19. Force Majeure (via sila) izvoa dobiva produetak roka i naknadu trokova 16. Suspension and Termination by Contractor (due to Employer's failure): - zakanjela obavijest da je naruitelj osigurao sredstva za financiranje ugovora ili zakanjelo plaanje bitne su povrede ugovora zbog kojih izvoa moe suspendirati radove ili ak, ako neplaanje potraje, raskinuti ugovor - u sluaju raskida ugovora izvoa ima pravo na nadoknadu troka + reasonable profit 20.1. Contractors Claim: - naruitelj ne moe odbiti claim izvoaa bez obrazloenja, nego se treba oitovati o njegovoj osnovanosti (response on principles of the Claim) - izvoa ima pravo biti plaen za dio claima za koji inenjer smatra da je dobro potkrijepljen dokazima (substantiated) iako se cjelokupni zahtjev jo rjeava.

Postavke za koje smatramo da bi ih trebalo nastojati poboljati:

lanak 13. Variations and Adjustment FIDIC ne predlae forme dokumenata koji se koriste u procesu predlaganja i odobravanja izmjena elemenata ugovora, odnosno prema FIDIC-u Variations (u drugim modelima ugovora Change Orders/Nalozi za izmjenu), pa je razumno ve pri ugovaranju po FIDIC-u odrediti forme koje e se koristiti, a iste bi trebale obuhvatiti: 1. Request for Variation (Change Proposal) 2. Estimate for Variation 3. Acceptance of Estimate 4. Variation Proposal 5. Variation Order 6. Pending Agreement Variation Order.

HK

Pored navedenog, u ugovoru treba ja