of 93/93
1 Sieci komputerowe dr inż. Sławomir Samolej email: [email protected] WWW: ssamolej.prz-rzeszow.pl Slajdy zostały przygotowane na podstawie materiałów opublikowanych na (http://wazniak.mimuw.edu.pl/

wyk1 inf 9 - ssamolej.kia.prz.edu.plssamolej.kia.prz.edu.pl/dydaktyka/inf_1EE_ZI/wyk1_inf_9.pdf · informacji w tej warstwie jest ramka składająca sięz bitów o ściśle określonej

  • View
    214

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of wyk1 inf 9 - ssamolej.kia.prz.edu.plssamolej.kia.prz.edu.pl/dydaktyka/inf_1EE_ZI/wyk1_inf_9.pdf ·...

1

Sieci komputerowe

dr in. Sawomir Samolejemail: [email protected]: ssamolej.prz-rzeszow.pl

Slajdy zostay przygotowane na podstawie materiaw opublikowanych na

(http://wazniak.mimuw.edu.pl/

2

Literatura

K. Krysiak, Sieci komputerowe -kompedium. Helion, Gliwice 2003

3

Wprowadzenie

4

Definicja i typy sieci kompuerowych

Sie komputerowa to medium umoliwiajcepoczenie dwch lub wicej komputerw w celuwzajemnego komunikowania si.

Typy sieci: WAN (Wide Area Network) LAN (Local Area Network) Sieci kampusowe MAN (Metropolitan Area Network) PAN (Private Area Network)

5

WAN

6

LAN

7

Przykad sieci kampusowej

8

MAN

9

PAN

10

Fizyczne topologie sieci

magistrali, piercienia, podwjnego piercienia, gwiazdy, rozszerzonej gwiazdy, hierarchiczna, siatki.

11

Urzdzenia sieciowe Karty sieciowe Modemy Koncentratory (hub) Przeczniki (switch) Punkty dostpowe (acces point) Routery Urzdzenia kocowe:

Serwery Drukarki z interfejsem sieciowym Komputery Desktop/Laptop/Palmtop Telefony IP Inne urzdzenia z wbudowanym czem sieciowym (urz.

Pomiarowe, sterujce, lodwki itd.)

12

Karta sieciowa Karta sieciowa (ang. NIC - Network

Interface Card) - karta rozszerze, ktrasuy do przeksztacania pakietw danych w sygnay, ktre s przesyane w siecikomputerowej.

Kada karta NIC posiada wasny, unikatowyw skali wiatowej adres fizyczny, znany jakoadres MAC, przyporzdkowany w momenciejej produkcji przez producenta, zazwyczajumieszczony na stae w jej pamici ROM. W niektrych wspczesnych kartach adres ten mona jednak zmienia.

Karta sieciowa pracuje tylko w jednymstandardzie np. Ethernet. Nie moepracowa w dwch standardachjednoczenie np. Ethernet i FDDI. Kartysieciowe, podobnie jak switche selementami aktywnymi sieci Ethernet.

13

Modem Modem (od ang. MOdulator-DEModulator) - urzdzenieelektroniczne, ktrego zadaniem jest zamiana danych cyfrowych naanalogowe sygnay elektryczne(modulacja) i na odwrt (demodulacja) tak, aby mogy by przesyane i odbierane poprzez lini telefoniczn (a take cze telewizji kablowej lub faleradiowe). Jest czci DCE (Data Communications Equipment), ktre w caoci wykonuje opisane wyejczynnoci. Nieodzowne do wsppracyjest DTE (Data Terminal Equipment) i to dopiero stanowi cao czaprzesyania danych. Dziki modemowimona czy ze sob komputery i urzdzenia, ktre dzieli znacznaodlego.

14

Koncentrator Koncentrator (take z ang. hub) -

urzdzenie czce wiele urzdzesieciowych w sieci komputerowej o topologii gwiazdy.

Koncentrator pracuje w warstwiepierwszej modelu ISO/OSI (warstwiefizycznej), przesyajc sygna z jednego portu na wszystkie pozostae. Nie analizuje ramki pod ktem adresuMAC oraz IP. Poniewa koncentratorpowtarza kady sygna elektroniczny,tworzy jedn domen kolizyjn.

Koncentrator najczciej podczanyjest do routera jako rozgaziacz, do niego za dopiero podczane spozostae urzdzenia sieciowe: komputery penice rol stacjiroboczych, serwerw, drukarkisieciowe i inne.

15

Przecznik Przecznik (przecznica, komutator,

take z ang. switch) urzdzenie czcesegmenty sieci komputerowej pracujce w drugiej warstwie modelu ISO/OSI (czadanych), jego zadaniem jest przekazywanieramek midzy segmentami.

Przecznik okrela si te jako wieloportowymost lub inteligentny koncentrator, gdy: przekazuje ramki wycznie do docelowego

segmentu sieci (podobnie do mostu, w przeciwiestwie do koncentratora),

umoliwia poczenie wielu segmentw sieciw gwiazd (podobnie do huba, w przeciwiestwie do mostu ograniczonego do dwch segmentw),

dziaa w trybie dupleks (w przeciwiestwie do koncentratora).

16

Punkt dostpowy Access Point (ang. punkt dostpu) - urzdzenie

zapewniajce stacjom bezprzewodowym dostp do zasobw sieci za pomoc bezprzewodowego medium transmisyjnego (czstotliwoci radiowe).

Access point jest take mostem czcym siebezprzewodow z sieci przewodow (najczciejEthernet). W zwizku z tym kady access point ma minimum dwa interfejsy: interfejs bezprzewodowykomunikujcy si z sieciami standardu 802.11 oraz drugisucy poczeniu AP z sieci przewodow.

17

Router Router (po polsku ruter, trasownik) urzdzenie sieciowe pracujce w trzeciej

warstwie modelu OSI, penice rol wza komunikacyjnego, sucego do rozdzielenia sygnau i rozgazienia pocze internetowych. Proces kierowaniaruchem nosi nazw trasowania, routingu lub rutowania.

Trasowanie musi zachodzi midzy co najmniej dwiema podsieciami, ktre monawydzieli w ramach jednej sieci komputerowej. Urzdzenie tworzy i utrzymuje tablictrasowania, ktra przechowuje cieki do konkretnych obszarw sieci oraz metryki z nimi zwizane (odlegoci od siebie liczc kolejne routery).

Skuteczne dziaanie routera wymaga wiedzy na temat otaczajcych go urzdze, przede wszystkim innych routerw oraz przecznikw. Moe by ona dostarczona w sposb statyczny przez administratora, wwczas nosi ona nazw tablicy statycznejlub moe by pozyskana przez sam router od ssiadujcych urzdze pracujcych w trzeciej warstwie, tablice tak konstruowane nazywane s dynamicznymi.

Podczas wyznaczania tras dynamicznych router korzysta z rnego rodzajuprotokow trasowania i polega przede wszystkim na odpytywaniu ssiednichurzdze o ich tablice trasowania, a nastpnie kolejnych w zalenoci odzapotrzebowa ruchu, ktry urzdzenie obsuguje.

18

Urzdzenia kocowe

19

Model odniesienia ISO/OSI

20

Model ISO-OSIKada warstwa odpowiada konkretnemu fragmentowi procesu komunikacji, ktry sam w sobie stanowi zamknit cao. Dla kadej warstwy zdefiniowano interfejsy do warstw ssiednich. Przy uyciu tego modelu mona wyjani, w jaki sposb pakiet przechodzi przez rne warstwy do innego urzdzenia w sieci, nawet jeli nadawca i odbiorca dysponuj rnymi typami medium sieciowego. Dziki takiemu podejciu uporzdkowano reguy konstrukcji i jednoczenie uproszczono proces projektowania sieci, ktry w pewnym sensie take uleg rozbiciu na warstwy.

21

Warstwa fizyczna transmisja binarna

Zadaniem warstwy fizycznej jest transmitowanie sygnaw cyfrowych pomidzy urzdzeniami sieciowymi. Jednostk informacji na poziomie tej warstwy jest pojedynczy bit. Parametry charakteryzujce twarstw to waciwoci fizyczne cza takie jak czstotliwoci, napicia, opnienie, dugo, znieksztacenia, poziom zakce, itp.

22

Warstwa cza danych bezporednie sterowanie czem, dostp do medium

Warstwa cza danych odpowiada za komunikacj pomidzy hostami, podczonymi do tego samego medium. Jej gwnym zadaniem jest sterowanie dostpem do medium. Jednostkinformacji w tej warstwie jest ramkaskadajca si z bitw o cile okrelonej strukturze zawierajca adresy nadawcy i adresata. Adresy urzdze mog miedowoln posta, okrelon w specyfikacji zastosowanego standardu komunikacji. Warstwa wyposaona jest w mechanizm kontroli poprawnoci transmisji, w celu zapewnienia niezawodnego przesyania danych przez medium.

23

Warstwa sieci adresacja sieciowa i wybr najlepszej cieki

Gwnym zadaniem warstwy sieci jest umoliwienie komunikacji pomidzy hostami znajdujcymi si w rnych sieciach lokalnych. Realizacja tego zadania moliwa jest dziki dwm mechanizmom: jednolitej adresacji urzdze w caej sieci oraz routingu. Podstawow jednostkinformacji w tej warstwie jest pakiet o cile okrelonej strukturze zawierajcy oprcz danych, adresy: nadawcy i odbiorcy pakietu. Warstwa ta nie gwarantuje niezawodnoci transmisji, natomiast wyposaona jest w mechanizmy monitorowania transmisji, co pozwala m.in. na identyfikacj przyczyn uniemoliwiajcych komunikacj.

24

Warstwa transportowa - poczenie typu end-to-end

Warstwa transportowa odpowiedzialna jest za niezawodne przesyanie danych midzy urzdzeniami. Warstwa ta posiada mechanizmy umoliwiajce inicjacj, utrzymanie i zamykanie poczenia midzy urzdzeniami, sterowanie przepywem danych oraz wykrywanie bdw transmisji.

25

Warstwa sesji komunikacja midzy hostami

Zadaniem warstwy sesji jest zarzdzanie komunikacj midzy aplikacjami dziaajcymi na danym hocie, a aplikacjami dziaajcymi na innych hostach w sieci.

Ze wzgldu na funkcjonalno systemw operacyjnych zawsze wystpuje sytuacja, gdy liczba aplikacji korzystajcych z sieci jest wiksza od liczby fizycznych interfejsw sieciowych.

Rola tej warstwy sieci polega na stworzeniu mechanizmu umoliwiajcego dostarczanie danych jakie przyszy z sieci oraz wysyanie danych do sieci do aplikacji, dla ktrej te dane sprzeznaczone.

26

Warstwa prezentacji reprezentacja danych

Zadaniem warstwy prezentacji jest konwersja danych pod wzgldem formatu oraz struktury aby interpretacja tych danych bya jednakowa na obu urzdzeniach: wysyajcym i odbierajcym.

Najczciej koniecznodostosowania danych wynika z rnic midzy platformami sprztowymi, na ktrych dziaajkomunikujce si aplikacje.

27

Warstwa aplikacji poczenie procesw sieciowych z aplikacjami

Zadaniem warstwy aplikacji jest zapewnienie dostpu do usug sieciowych procesom aplikacyjnym, dziaajcym na danym urzdzeniu.

28

Model komunikacji 1 Model komunikacji w sieci

komputerowej oparty jest na komunikacji rwnorzdnej (ang. peer-to-peer).

W procesie przesyania danych midzy dwoma hostami, kada warstwa sieciowa jednego hosta komunikuje si z odpowiadajcjej warstw drugiego hosta. Komunikacja rwnorzdnych warstw odbywa si poprzez wymian cile okrelonych dla danej warstwy jednostek informacji oznaczanych skrtowo PDU (ang. Protocol Data Unit).

29

Model komunikacji 2Aby taka forma komunikacji moga zostazrealizowana warstwy wysze hostawysyajcego musz skorzysta z usugwiadczonych przez warstwy nisze, natomiast w przypadku hostaodbierajcego odwrotnie. Polega to natym, e warstwa wysza przekazuje danedo wysania warstwie niszej, ktraprzeksztaca dane do odpowiedniejpostaci i przekazuje nastpnej, niszejwarstwie. Gdy dane dojd do warstwyfizycznej zostaj przeksztacone do postaci cigu bitw i przekazane zapomoc medium transmisyjnego do warstwy fizycznej hosta odbierajcego, na ktrym zachodzi proces odwrotny.

30

Enkapsulacja Wdrwce danych midzy warstwami modelu

odniesienia towarzyszy proces enkapsulacji(opakowania) jeeli dane przekazywane s w dstosu oraz proces dekapsulacji (rozpakowania), gdy dane przekazywane s w kierunku przeciwnym.

Warstwa nisza przeksztacajc dane do odpowiedniej postaci dodaje niezbdne informacje (enkapsulacja), aby dane te mogy zostapoprawnie przesane do rwnorzdnej warstwy hosta odbierajcego i poprawnie przez nizinterpretowane. Nastpnie, rwnorzdna warstwa hosta odbierajcego dokonuje procesu dekapsulacji i przekazuje dane warstwie wyszej.

31

Protok Wszystkie procesy zwizane z dwustronn

komunikacj zarwno midzy warstwami rwnorzdnymi komunikujcych si urzdze, jak i warstwami ssiednimi danego urzdzenia opisane s w postaci zestawu regu zwanych protokoami.

Protokoy okrelaj wszystkie aspekty komunikacji w sieci: budowa sieci fizycznej, sposoby czenia komputerw z sieci, sposoby formatowania danych do transmisji, sposoby wysyania danych, sposoby obsugi bdw. Dziki temu dane wysane z jednego urzdzenia mog by poprawnie transmitowane przez szereg poredniczcych urzdze sieciowych do urzdzenia docelowego, a nastpnie poprawnie odebrane i zinterpretowane. Nad procesem tworzenia protokow czuwajspecjalnie do tego celu powoane organizacje midzynarodowe: Institute of Electrical and Electronic Engineers (IEEE), American National Standards Institute (ANSI), TelecommunicationsIndustry Association (TIA), Electronic Industries Alliance (EIA), International TelecommunicationsUnion (ITU, dawny Comit Consultatif International Tlphonique et Tlgraphique (CCITT)).

32

Model TCP/IPZadaniem modelu odniesienia ISO/OSI byo uporzdkowanie i ujednolicenie procesw zwizanych z komunikacj w sieci: budowa sieci, dziaanie sieci, zarzdzanie sieci. Ze wzgldw praktycznych (stan rozwoju technologii, konkurencja midzy producentami, preferencje uytkownikw, sytuacja polityczna) zaproponowane wraz z modelem ISO/OSI rozwizania nie przyjy si, poza samym modelem odniesienia. Weryfikacji rozwizadokona rynek. Mona zaryzykowastwierdzenie, e momentem decydujcym byo opracowanie rodziny protokow TCP/IP, zaimplementowanie ich w sieci ARPANET oraz w systemach UNIXowych. Z czasem, w celu zachowania jednolitego modelu komunikacji w caym Internecie rodzina protokow TCP/IP staa si take podstawowym standardem wykorzystywanym w sieciach lokalnych.

33

TCP/IP vs. ISO/OSI 1

34

TCP/IP vs. ISO/OSI Model TCP/IP skada si z czterech warstw:

warstwy dostpu do sieci, warstwy internetu, warstwy transportowej, warstwy aplikacji.

Ze wzgldu na du rnorodno rozwiza w zakresie fizycznej konstrukcji sieci, jaka istniaa w chwili opracowywania, model TCP/IP zapewnia interfejs do warstwy dostpu do sieci traktujc j jako monolit. Warstwa ta odpowiada dwm najniszym warstwom, fizycznej oraz cza danych modelu ISO/OSI.

Warstwa internetu odpowiada warstwie sieci w penym zakresie funkcjonalnoci. Warstwa transportowa modelu TCP/IP realizuje te same zadania, co warstwa transportowa modelu ISO/OSI oraz dodatkowo zajmuje si podstawowymi aspektami zwizanymi z zarzdzaniem sesjami aplikacyjnymi.

Pozostae zadania warstwy sesji modelu ISO/OSI oraz zadania warstwy prezentacji i aplikacji zostay umieszczone w modelu TCP/IP w warstwie aplikacji. Obecnie rodzina protokow TCP/IP jest podstawowym modelem komunikacji w Internecie i zdecydowanej wikszoci lokalnych sieci komputerowych nie podpitych do Internetu.

35

Media

36

Media skrtka nieekranowana

UTP (ang. Unshielded Twisted Pair) skrtka nieekranowana skrtka wykonana z dwch przewodw, ze zmiennym splotem (zwykle 1 zwj na 6-10 cm), co chroni transmisj przed oddziaywaniem otoczenia. Skrtka nieekranowana UTP jest powszechnie stosowana w sieciach telefonicznych (jedna, dwie lub cztery pary) i w kablach komputerowych (cztery skrtki w kablu). Zwykle poszczeglne skrtki w kablu maj odmienny skrt w celu minimalizacji przesuchw zblinych NEXT i zdalnych FEXT. Ich przydatno do transmisji cyfrowych okrelaj kategorie, a przydatno do aplikacji - klasy kabli miedzianych. Przy przesyaniu sygnaw cyfrowych za pomoc skrtek UTP (cztery pary) uzyskuje si standardowa przepywnoci do 100 Mb/s (kat. 5), oraz 1 Gb/s w technologii Gigabit Ethernet. Dla przesyania sygnaw w sieciach komputerowych konieczne s skrtki kategorii 3 (10 Mb/s) i kategorii 5 (100 Mb/s), przy czym powszechnie stosuje si tylko t ostatni.

37

Kategorie kabli Kategorie kabli miedzianych zostay ujte w specyfikacji EIA/TIA w kilka

grup, w ktrych przydatno do transmisji okrela si w MHz: kategoria 1 tradycyjna nieekranowana skrtka telefoniczna przeznaczona

do przesyania gosu, nie przystosowana do transmisji danych kategoria 2 nieekranowana skrtka, szybko transmisji do 4 MHz. Kabel

ma 2 pary skrconych przewodw kategoria 3 skrtka o szybkoci transmisji do 10 MHz, stos. w sieciach

Token Ring (4 Mb/s) oraz Ethernet 10Base-T (10 Mb/s). Kabel zawiera 4 pary skrconych przewodw

kategoria 4 skrtka dziaajca z szybkoci do 16 MHz. Kabel zbudowany jest z czterech par przewodw

kategoria 5 skrtka z dopasowaniem rezystancyjnym pozwalajca na transmisj danych z szybkoci 100 MHz pod warunkiem poprawnej instalacji kabla (zgodnie z wymaganiami okablowania strukturalnego) na odlego do 100 m

kategoria 5e (enchanced) ulepszona wersja kabla kategorii 5. Jest zalecana do stosowana w przypadku nowych instalacji

kategoria 6 skrtka umoliwiajca transmisj z czstotliwoci do 200 MHz.

kategoria 7 kabel o przepywnoci do 600 MHz. Bdzie wymaga justosowania nowego typu zczy w miejsce RJ-45 oraz kabli kad parekranowan oddzielnie.

38

Sieci oparte na kablu UTP Zalety sieci UTP

Posiada bardzo korzystny stosunek moliwoci do ceny. Jest prosta w montau. Charakteryzuje si du przepustowoci - do 1000Mb/s.

atwa diagnoza usterki. Daje due moliwoci rozbudowy (modularna budowa). Awaria kabla w jednym miejscu nie unieruchamia caej sieci.

Wady sieci UTP Jest nieco drosza ni sie BNC. Konieczno zakupu HUB-a. Maa odporno na zakcenia rodowiska (w wersji nie ekranowanej, nie dotyczy

FTP i STP). Niska odporno na uszkodzenia mechaniczne. Maksymalna odlego od koncentratora wynosi jedyne 100m.

Dwa najczciej stosowane standardy sieci UTP: 10 Base-T - Najpopularniejszy obecnie standard. Opiera si on na topologii

gwiazdy, do czenia komputerw uywa si nie ekranowanego kabla skrcanego (podobny do kabla telefonicznego) kategorii CAT-3 firmy IBM (lub kompatybilnego DIV firmy AT&T). Maksymalna dugo kabla w jakichkolwiek poczeniach wynosi 100m. Jako zcznika uywa si omiopozycyjne wtyczki RJ-45, nie myliz telefoniczn RJ-11. Maksymalna osigalna przepustowo sieci mieci si w granicach 10Mb/s.

100Base-TX Jest to szybsza modyfikacja wyej wymienionego standardu. atwo wywnioskowa i rni si maksymaln przepustowoci sieci, w tym przypadku jest to 100Mb/s. Aby sie moga pracowa z tak szybkoci naley zastosowalepsze kable CAT-5 oraz HUB-y i karty sieciowe umoliwiajce prac z opisywanym standardem.

39

Wtyk RJ-45

40

Typy pocze przewodw W sieciach 10Base-T i 100Base-TX stosuje si dwa typy podcze

kocwek RJ-45: Zgodne (proste) - wszystkie yy wewntrz przewodu podczamy do

wtykw w nastpujcy sposb: styk pierwszy we wtyczce pierwszej do styku pierwszego we wtyczce drugiej, 2 do 2, 3 do 3, itd.

Krzyowe - w tym poczeniu dwie pary wewntrznych przewodw szamienione ze sob (1-3, 2-6). Tak powstay kabel nazywa si cross-over.

Kable proste (ang. straight-through) stosowane s do czenia: Przecznik z routerem Ethernet Komputer z przecznikiem Komputer z koncentratorem

Natomiast skrzyowane (ang.crossover) do czenia : Przecznika z przecznikiem Przecznik z koncentratorem Koncentrator z koncentratorem Router z routerem (Ethernet port connection) Komputer z komputerem Komputer z routerem (Ethernet port).

41

Ukad prosty

42

Ukad krzyowy

43

Uoenie pinw we wtyczce:

44

Elementy montaowe panel krosowniczy

Panel krosowniczy - (ang. patch panel) to pasywny element sieci komputerowych i telekomunikacyjnych. Montowany jest w szafach krosowniczych. Z jednej strony przyczane s przewody prowadzce do gniazdek RJ-45. Przy pomocy tzw. patch cordw gniazda te (a i przez to urzdzenia bdce na drugim kocu kabla) przyczane sdo urzdze sieciowych. Jest to wany element sieci strukturalnej. Dziki zastosowaniu paneli krosowniczych mona bardzo atwo zarzdza architektur sieci. Obecnie czsto wykorzystywane take do podcze telefonicznych.

45

Elementy montaowe Patchcord

Patchcord krtki przewd sucy do przesyania sygnaw elektrycznych lub (rzadziej) optycznych. Najczciej jest on kojarzony z sieciami komputerowymi skrtk. Wtedy jest to przewd poczony wedug schematu 1:1. S take patchordy suce do czenia osprztu optycznego (patchcord optyczny wiatowd) oraz do czenia osprztu wideo. Patchcord jest to przewd o znormalizowanej dugoci, ktry mona kupi w sklepie w przeciwiestwie do kabli sieciowych, ktre trzeba zrobi samemu. Jest to umowny podzia, poniewa mog one byuywane zamiennie. Patchcord najczciej uywany jest w szafach krosowniczych do czenia elementw aktywnych (przecznik, koncentrator, router) i pasywnych (panele krosownicze) sieci komputerowej.

46

Media wiatowd 1 wiatowd to falowd sucy do przesyania promieniowania wietlnego. Jest

w formie wkien dielektrycznych - najczciej szklanych, z otulin z tworzywa sztucznego, charakteryzujcego si mniejszym wspczynnikiem zaamania wiata ni warto tego wspczynnika dla szka. Promie wiata rozchodzi siw wiatowodzie po drodze bdcej aman tzn. ulegajc kolejnym odbiciom (w przypadku wiatowodu z wkien s, to odbicia cakowite wewntrzne). Transmisja wiatowodowa polega na przesyaniu sygnau optycznego wewntrz wkna szklanego. Podstawowym skadnikiem do budowy wiatowodu jest dwutlenek krzemu, ale nie w formie czynnej - Si02

Transmisja wiatowodowa polega na prowadzeniu przez wkno szklane promieni optycznych generowanych przez laserowe rdo wiata. Ze wzgldu na znikome zjawisko tumienia, a take odporno na zewntrzne pola elektromagnetyczne, przy braku emisji energii poza tor wiatowodowy, wiatowd stanowi obecnie najlepsze medium transmisyjne.

Kabel wiatowodowy skada si z jednego do kilkudziesiciu wkien wiatowodowych. Medium transmisyjne wiatowodu stanowi szklane wkno wykonane najczciej z domieszkowanego dwutlenku krzemu (o przekroju koowym) otoczone paszczem wykonanym z czystego szka (SiO2), ktry pokryty jest oson (buforem). Dla promieni wietlnych o czstotliwoci w zakresie bliskim podczerwieni wspczynnik zaamania wiata w paszczu jest mniejszy ni w rdzeniu, co powoduje cakowite wewntrzne odbicie promienia i prowadzenie go wzdu osi wkna. Zewntrzn warstw wiatowodu stanowi tzw. bufor wykonany zazwyczaj z akrylonu poprawiajcy elastycznowiatowodu i zabezpieczajcy go przed uszkodzeniami. Jest on tylko oson i nie ma wpywu na waciwoci transmisyjne wiatowodu.

47

Media wiatowd 2 Wyrnia si wiatowody jednomodowe (100km bez wzmacniacza)

oraz wielomodowe (5 km bez wzmacniacza). wiatowd wielomodowy charakteryzuje si tym, e promie wiata

moe zosta do niego wprowadzony pod wieloma ktami. wiatowody jednomodowe oferuj wiksze pasmo przenoszenia

oraz transmisj na wiksze odlegoci ni wiatowody wielomodowe. Niestety koszt wiatowodu jednomodowego jest wyszy. Zazwyczaj przy transmisji typu full-duplex stosuje si dwa wkna wiatowodowe do oddzielnej transmisji w kad stron, chospotykane s rozwizania umoliwiajce tak transmisj przy wykorzystaniu tylko jednego wkna. Zalety: wiksza przepustowo w porwnaniu z kablem miedzianym, a wic

moliwo sprostania przyszym wymaganiom co do wydajnoci transmisji,

mae straty, a wic zdolno przesyania informacji na znaczne odlegoci,

niewraliwo na zakcenia i przesuchy elektromagnetyczne, wyeliminowanie przesuchw midzykablowych,

maa masa i wymiary, dua niezawodno poprawnie zainstalowanego cza wzgldnie niski koszt, ktry cigle spada

48

Przykady wiatowodw

wiatowd wielomodowy

wiatowd jednomodowy

49

Zasady konstruowania sieci Typowa topologia fizyczna: gwiazda Centra sieciowe znajdujce si w wikszej

odlegoci czy si wiatowodem Lokalnie sie tworzy si w oparciu o skrtk

lub czno bezprzewodow. W przypadku stosowania cznoci

bezprzewodowej naley zwrci uwag na konfiguracj urzdze w taki sposb, aby przesyane dane byy bezpieczne (np. zastosowanie szyfrowania).

50

Ethernet

51

Ethernet

Ethernet to technologia, w ktrej zawarte s standardy wykorzystywane w budowie gwnie lokalnych sieci komputerowych. Obejmuje ona specyfikacj kabli oraz przesyanych nimi sygnaw.

Ethernet opisuje rwnie format ramek i protokoy z dwch najniszych warstw Modelu OSI.

Jego specyfikacja zostaa podana w standardzie 802.3 IEEE. Ethernet jest najpopularniejszym standardem w sieciach lokalnych.

Inne wykorzystywane specyfikacje to Token Ring, FDDI czy Arcnet. Ethernet zosta opracowany przez Roberta Metcalfa w Xerox PARC

czyli orodku badawczym firmy Xerox i opublikowany w roku 1976. Ethernet bazuje na idei wzw podczonych do wsplnego medium i

wysyajcych i odbierajcych za jego pomoc specjalne komunikaty (ramki). Ta metoda komunikacji nosi nazw CSMA/CD (ang. CarrierSense Multiple Access with Collision Detection). Wszystkie wzy posiadaj unikalny adres MAC.

52

Ethernet a model OSI

Na poziomie warstwy cza zdefiniowano dwie podwarstwy: LLC (Logical Link Control) oraz MAC (Medium Accesss Control).

Warstwa LLC jest warstw niezalen od zastosowanego systemu sieci lokalnej (LAN). Jej zadaniem jest identyfikowanie danych przesyanych w ramce Ethernet.

Warstwa MAC opisuje protok okrelajcy sposb dostpu do medium w systemie Ethernet.

Podwarstwy zdefiniowane w warstwie 1 modelu ISO/OSI s zmienne i okrelaj rodzaj sieci Ethernet jaki zosta zastosowany, np. 10Mb, 100Mb, czy 1Gb.

Standard Ethernet opisuje funkcje toru komunikacyjnego, umieszczonego w modelu ISO/OSI w warstwach 2 i 1.

53

Cechy standardu Ethernet Klasyczne sieci Ethernet maj cztery cechy

wsplne. S to: parametry czasowe, format ramki, proces transmisji oraz podstawowe reguy obowizujce przy ich

projektowaniu. Standardem jest izolacja o wytrzymaoci

minimum 250V~ midzy kablem a komputerem (niektre firmy, np. 3Com, stosoway lepsz, co skutkowao duo wiksz trwaoci ich kart sieciowych).

54

Ramki Ethernet Istniej 3 standardy ramek:

Ethernet wersja 1 - ju nie uywana, Ethernet wersja 2 (Ethernet II) - zwana te ramk DIX

od firm DEC, Intel i Xerox, ktre opracoway wsplnie ten typ ramki i opublikoway w 1978. Jest ona w tej chwili najczciej stosowana,

IEEE 802.x LLC, Ramki rni si pomidzy sob dugociami

nagwkw, maksymaln dugoci ramki (MTU) i innymi szczegami. Rne typy ramek mogjednoczenie korzysta z tej samej sieci.

55

Budowa ramki Ethernet wersja 2

Preambua - skadajca si z 7 bajtw zoonych z naprzemiennych jedynek i zer: 10101010101010101010101010101010101010101010101010101010

SFD - (ang. start frame delimiter), czyli znacznik pocztkowy ramki w postaci sekwencji 8 bitw (1 bajt): 10101011

adres MAC odbiorcy (6 bajtw) adres MAC nadawcy (6 bajtw) typ (2 bajty) - jeeli warto mniejsza ni 1500, to oznacza dugo

ramki, jeeli wiksza to typ pakietu dane (46 - 1500 bajtw) - jeeli dane mniejsze ni 46 bajtw, to

uzupeniane s zerami suma kontrolna (4 bajty) CRC

56

Szybkoci transmisji ethernet 10 Mbit/s, np.;

10Base-T - pracuje na 4 yach (2 pary 'skrtki') kategorii 3 lub 5. Kada karta sieciowa musi by podczona do huba lub switcha.

Fast Ethernet, np.: 100Base-TX - podobny do 10BASE-T, ale z szybkoci 100Mb/s. Wymaga 2 par

skrtki kategorii 5. Obecnie jeden z najpopularniejszych standardw sieci opartych na 'skrtce'.

100Base-FX - Ethernet 100Mb/s za pomoc wkien wiatowodowychwielomodowych. Zasig rozwizania wynosi do 2km.

100Base-LX - Ethernet 100Mb/s za pomoc wkien wiatowodowych. Gigabit Ethernet np.:

1000BASE-T - 1 Gb/s na kablu miedzianym -popularnej skrtce kat. 5 lub wyszej. Poniewa kabel kategorii 6 moe bez strat przenosi do 125 Mb/s, osigniecie 1000 Mb/s wymaga uycia czterech par przewodw oraz modyfikacji ukadw transmisyjnych dajcej moliwo transmisji ok. 250Mb/s na jedn par przewodw w skrtce.

1000BASE-LX - 1 Gb/s na wiatowodzie. Zoptymalizowany dla pocze na dusze dystanse (do 10 km) za pomoc wiatowodw jednomodowych.

10 Gigabit Ethernet np.: 10GBASE-LX4 - stosujc modulacj typu 'WDM' umoliwia zasig 240 lub 300 m

za pomoc wiatowodw wielomodowych (przy 1310nm) lub 10 km za pomocjednomodowych.

10GBASE-T najnowszy standard w tej kategorii. Umoliwia transmisj o prdkoci 10 Gb/s na odlego 100 m kablem nieekranowanym UTP kategorii 6a/7. Moliwe jest rwnie wykorzystanie kabla kategorii 6 wtedy maksymalna dugo kabla nie powinna przekracza 55m.

57

Protok MAC (CSMA/CD) Protok CSMA/CD odpowiedzialny jest za cay proces transmisji danych: wysyanie i

odbieranie ramek z danymi, dekodowanie ramek i sprawdzanie poprawnoci zawartych w nich adresw przed przekazaniem ich do wyszych warstw modelu OSI, wykrywanie bdw wewntrz ramek lub w sieci.

Pracujc w oparciu o protok CSMA/CD urzdzenie przechodzi w stan nasuchiwania przed rozpoczciem nadawania. Nasuchiwanie ma na celu sprawdzenie zajtoci kanau transmisji.

Jeeli w kanale transmisji zostanie wykryta nona (obecno jakiegokolwiek sygnau w sieci) oznacza to, e inne urzdzenie wysya dane, czyli kana jest zajty.

Jeeli w kanale nastpi cisza i bdzie utrzymywaa si przez z gry ustalony okres czasu (przerwa midzyramkowa), to urzdzenie stwierdza, e kana jest wolny i rozpoczyna nadawanie.

Podczas nadawania pierwszej, cile okrelonej liczby bitw (minimalna dugo ramki) urzdzenie sprawdza, czy nie wystpia kolizja.

Jeeli transmisja dobiega koca i nie stwierdzono kolizji, urzdzenie zakada, e operacja zakoczya si powodzeniem.

Jeeli jednak wykryto kolizj (nadmierny wzrost amplitudy sygnau wiadczcy o naoeniu sisygnaw) nastpuje wysanie do sieci specjalnego sygnau.

Wszystkie urzdzenia, ktre bray udzia w kolizji zaprzestaj nadawania oraz obliczajlosowy odcinek czasu, po ktrym ponowi prb transmisji. Jeeli ponownie wystpi kolizja, obliczony wczeniej losowy odcinek czasu jest podwajany i po tak obliczonym czasie wykonywana jest kolejna prba transmisji. Podwajanie losowo obliczonego odcinka czasu moe wystpowa najwyej 16 razy, jeeli kada kolejna prba transmisji zakoczya si kolizj. Po przekroczeniu dopuszczalnej liczby kolejnych kolizji urzdzenie odczekuje pewien czas i uruchamia proces nadawania od pocztku.

58

Protok MAC (CSMA/CD)

59

Zasady budowy sieci EthernetKoncentrator Zestaw koncentratorw

Most/Switch

60

Protok IP

61

Protok IP

Urzdzenia sieciowe poczone przy pomocy mediw transmisyjnych wymagaj protokow sieciowych, ktre umoliwiaj komunikacj. Moe to zosta zrealizowane przy pomocy protokow warstw wyszych modelu ISO/OSI. W szczeglnoci za komunikacj sieciowodpowiada protok IP, ktry wraz z innymi protokoami zastosowanymi w stosie protokow TCP/IP stanowi podstaw dziaania wspczesnych sieci komputerowych.

Protok IP nie posiada mechanizmw sygnalizujcych bdy oraz mechanizmw umoliwiajcych kontrolowanie przepywu pakietw.

Z tego wzgldu zgaszaniem problemw z przesyaniem datagramworaz sterowaniem zajmuje si protok ICMP

Powszechnie stosowan wersj protokou IP jest wersja 4. Jednak ze wzgldu na ograniczenia dotyczce adresowania logicznego spowodowane niedostateczn, w stosunku do potrzeb, liczb bitw przeznaczonych na adres IP protok ten bdzie zastpiony nowszwersj IPv6.

62

IPv4 Protok IPv4 zosta szczegowo opisany w dokumencie RFC 791.

Sam protok IP zosta opracowany do dziaania w sytuacjach ekstremalnych, np. w trakcie wojny. W normalnych warunkach jego funkcja sprowadza si do wyboru optymalnej trasy i przesyania nipakietw. W przypadku wystpienia awarii, na ktrym z poczeprotok bdzie prbowa dostarczy pakiety trasami alternatywnymi (nie zawsze optymalnymi).

Protok IP jest podstawowym protokoem przesyania pakietw w Internecie. Protok IP jest protokoem bezpoczeniowym. Oznacza to, e w celu przesania pakietw nie jest nawizywane poczenie z hostem docelowym. Pakiety mog by przesyane rnymi trasami do miejsca przeznaczenia, gdzie s nastpnie skadane w cao. Podobna zasada dziaa przy przesyaniu listw tradycyjnym systemem pocztowym. Tutaj rwnie w momencie wysyania listu adresat nie musi potwierdza, e przesyk odbierze.

Do przesyania danych protok IP uywa specjalnego formatu pakietu. Pakiet ten skada si z nagwka pakietu oraz danych do przesania. Zgodnie z zasad przesyania strumieniowego dane protokou IP s danymi pochodzcymi z wyszych warstw modelu ISO/OSI. Dane te s nastpnie enkapsulowane do postaci pakietu IP. Przy przejciu do warstwy cza danych pakiet IP jest enkapsulowanydo postaci ramki Ethernetowej.

63

Format pakietu IPv4 1

64

Format pakietu IPv4 2 Poszczeglne pola pakietu maj nastpujce znaczenie: -

wersja (VERS) - pole 4-bitowe okrelajce typ protokou IP. Jeli jest tam wpisana warto 4 oznacza to wersj czwart protokou. Jeli jest tam warto 6 oznacza to IPv6. Rozrnianie pomidzy pakietami wersji 4 i 6 jest przeprowadzane juprzy analizowaniu ramki warstwy drugiej poprzez badanie pola typu protokou.

dugo nagwka (HLEN) - pole 4 bitowe okrelajce dugo datagramuwyraon jako wielokrotno sw 32 bitowych.

typ usugi (TOS ang. Type-of-Service) - 8-bitowe pole okrelajce poziom wanoci jaki zosta nadany przez protok wyszej warstwy. Znaczenie poszczeglnych bitw tego pola jest nastpujce: pierwsze 3 bity: warto 0 -stopie normalny, warto 7 - sterowanie sieci czwarty bit - O - proba o krtkie czasy oczekiwania pity bit - S - proba o przesyanie danych szybkimi czami szsty bit P - proba o du pewno przesyania danych bity 6, 7 nieuywane

cakowita dugo - pole 16-bitowe. Dugo caego pakietu wyraona w bajtach. W celu uzyskania dugoci pola danych naley odj od dugoci cakowitej dugo nagwka. Warto minimalna wynosi 576 oktetw za maksymalna 65535 oktetw, tzn. 64 kB

Identyfikacja - 16 bitowe pole uywane do okrelania numeru sekwencyjnego biecego datagramu.

Znaczniki - 3 bitowe pole. Pierwszy najbardziej znaczcy ma zawsze warto 0. Kolejne znaczce bity steruj fragmentacj (0- oznacza, czy pakiet moe zostapodzielony na fragmenty, 1 - nie moe by podzielony). Trzeci bit oznacza: ostatni pakiet powstay w wyniku podzielenia (jeli ma warto 1) lub pakiet ze rodka 0.

65

Format pakietu IPv4 3 Przesunicie fragmentu - 13-bitowe pole suce do skadania fragmentw

datagramu. Czas ycia (TTL, ang. Time To Live) - 8-bitowe pole okrelajce liczb routerw

(przeskokw), przez ktre moe by przesany pakiet. Warto tego pola jest zmniejszana przy przejcie przez kady router na ciece. Gdy warto tego pola wynosi 0, wtedy pakiet taki jest odrzucany. Zasada ta pozwala na stosowanie mechanizmw zapobiegajcych zaptlaniu si tras routingu.

Protok - 8-bitowe pole okrelajce, ktry z protokow warstwy wyszej odpowiada za przetworzenie pola Dane.

Suma kontrolna nagwka - 16-bitowe pole z sum kontroln nagwka pozwalajc stwierdzi, czy nie nastpio, naruszenie integralnoci nagwka. Ze wzgldu na fakt, e kady router dokonuje zmian w nagwku musi ona byprzeliczona na kadym z routerw.

Adres IP nadawcy - 32-bitowe pole z adresem IP nadawcy pakietu Adres IP odbiorcy - 32-bitowe pole z adresem IP odbiorcy pakietu Opcje - pole to nie wystpuje we wszystkich pakietach. Uzupenienie (Wypenienie) - pole to jest wypenione zerami i jest potrzebne, eby

dugo nagwka bya wielokrotnoci 32 bitw (patrz-> Dugo nagwka) Dane -pole od dugoci do 64kB zawierajce dane pochodzce z wyszych warstw.

66

Warto pola protok nagwka IPv4

Wartoci wpisane w pole protok nagwka IP maj nastpujce znaczenie: 1 - ICMP (ang. Internet Control Message Protocol) -

protok komunikacyjny sterowania sieci Internet 2 - IGMP (ang. Internet Group Message Protocol) -

protok zarzdzania grupami Internetowymi 6 TCP - (ang. Transmission Control Protocol) -

protok sterujcy transmisj 8 - EGP - (ang. Exterior Gateway Protocol) -

zewntrzny protok bramowy 17 - UDP - (ang. User Datagram Protocol) - protok

datagramw uytkownika

67

Pole opcji nagwka pakietu IPv4

68

Protok IPv6

Potrzeby wdroenia: Wyczerpywanie si dostpnej przestrzeni

adresowej w IPv6 Wymagane ustalone parametry transmisji dla

ruchu multimedialnego trudne do zagwarantowania przez IPv4

Brak moliwoci uwierzytelnienia nadawcy.

69

Budowa datagramu IPv6

Pole priorytet pozwala na ustalenie wanoci (priorytetu) pakietu multimedia

Etykieta przepywu moliwo wskazania wraliwoci na zmiany czasw opnie

Wyduone pola adresw 6.7*1017 adresu na mm2 powierzchni Ziemi

70

Adresacja w sieciach komputerowych 1

Adres MAC Adresacja fizyczna warstwa cza danych Adres MAC jest adresem identyfikujcym

konkretne urzdzenia i nadawanym przezproducenta,

Adres IP Adresacja logiczna warstwa sieci Adres IP jest adresem logicznym i nadawany

w zalenoci od tego do jakiej sieci zostaopodczone dane urzdzenie sieciowe,

71

Przydzia adresu IP

Organizacja przydzielajca: Internet Assigned Numbers Authority (IANA)

Wersje adresacji: IPv4 : 32 bity - dostpne adresy 2^32 IPv6: 128 bitw odstpne adresy 2^128

Struktura adresu: Identyfikator sieci Identyfikator hosta Maska sieciowa - netmaska

72

Adresacja klasowa

73

Zasady adresowania

74

Ograniczenia adresacji z zastosowaniem klas

75

Prby rozwizania problemw z niedoborem adresw IPv4

76

Adresy prywatne

77

Adresy IPv6

Adres 128 bitowy Zapisywany w postaci heksadecymalnej

co 16 bitw np.: 0432:5678:abcd:00ef:0000:0000:1234:4321 432:5678:abcd:ef:::1234:4321 0:0:0:0:0:FFFF:129.144.52.38

Obecnie tunelowany w sieciach IPv6

78

Protokoy warstwy transportowej

79

Port

W warstwie transportowej istnieje mechanizm okrelania, do ktrej aplikacjiadresowane s przesyane przy pomocy protokou IP pakiety. Zarwnoprotok TCP jak i UDP dysponuj niezalenymi numerami, ktre okrelajnumer portu. Standardowe numery portw zostay okrelone w dokumencieRFC 1700

80

Definicja gniazda

Numer IP Numer portu TCP lub UDP

81

UDP Cechy:

Bezpoczeniowy Brak kontroli przepywu Zawodny

Zastosowania: Wideokonferencje Przesyanie strumieni dwiku Gry sieciowe Komunikatory sieciowe Rozwizywanie nazw symbolicznych (DNS) Przesyanie plikw (TFTP) NFS VoiPRPC

82

Protok UDP format segmentu

83

Protok TCP Niezawodne przesyanie danych

Wykorzystywanych jest do tego kilka mechanizmw, takich jak: sumykontrolne i numery sekwencyjne. Zagubione pakiety s ponownieretransmitowane.

Kontrola przecie W przypadku, gdy nastpuje przecienie protok TCP zmniejsza prdko

nadawania segmentw przez urzdzenie nadawcze. Porzdkowanie

Segmenty protokou TCP s enkapsulowane w pakiety IP i przesyane przyuyciu tego protokou. Ze wzgldu na waciwoci IP polegajce naprzesyaniu w sposb skuteczny pakietw wszelkimi moliwymi drogami, segmenty mog dotrze do adresata w rnej kolejnoci. Mechanizmporzdkowania segmentw umoliwia nadawanie im numerwsekwencyjnych, ktre nastpnie uatwiaj ponowne zoenie danych.

Sterowanie przepywem w sytuacji, gdy host docelowy lub cze pozwala na szybsz transmisj

nastpuje przesyanie kilku segmentw w jednym pakiecie. W sytuacjiodwrotnej, tzn. przy przecionym adresacie lub ograniczonejprzepustowoci cza nastpuje zwolnienie transmisji poprzez przesyaniemniejszej liczby segmentw lub pojedynczych segmentw.

84

Protok TCP: format segmentu

85

UDP vs. TCP

86

DNS Kluczowym elementem projektu DNS jest

hierarchiczna struktura nazw. Wszystkie nazwys wieloczonowe i rozpoczynaj si odwsplnego korzenia (ang. root), reprezentowanego znakiem . (kropki). Poszczeglne czony nazwy take oddzielane sod siebie znakiem kropki, np.: www.prz.edu.pl.

Nazw zapisuje si poczwszy od ostatniegoczonu, ktry najczciej oznacza nazw hostaw danej organizacji, w kierunku czonw bardziejoglnych tworzcych nazw domeny tejorganizacji.

87

DNS hierarchia domen Pierwszym czonem w nazwie domenowej jest tzw. domena pierwszego

poziomu TLD (and. Top-Level Domain). Poniej domeny pierwszego poziomumoe znajdowa si dowolnie duo poddomen drugiego poziomu, poniejktrych moe znajdowa si dowolnie wiele poddomen trzeciego poziomu, itd.

W pierwotnej specyfikacji znalazo si siedem domen pierwszego poziomu: .com, .edu, .mil, .gov, .net, .org, .int, oraz dwuliterowe domeny narodowe. Obsuga kadej z domen delegowana jest do odpowiedniej organizacji, odpowiedzialnej za dan domen. Po kilkunastu latach od chwili ogoszeniapierwszej specyfikacji zostay zgoszone propozycje nowych domenpierwszego poziomu, z ktrych zaakceptowano kolejnych siedem, z czegocztery .biz, .info, .name, .pro otrzymay status domen oglnie dostpnych, natomiast pozostae trzy .aero, .coop, .museum status domensponsorowanych.

Spord domen znajdujcych si w pierwotnej specyfikacji, w trzech: .com firmy comercyjne, .net firmy/organizacje zajmujce si oglnie rozumiantechnologi sieciow, .org firmy/organizacje non-profit rejestracja niepodlega ograniczeniom, natomiast w pozostaych czterech rejestracja odbywasi wedug cile okrelonych kryteriw: .edu jednostki oficjalnie uznane zaedukacyjne w USA, .mil Armia USA, .gov instytucje rzdowe USA, .int organizacje oficjalnie zajmujce si obsug Internetu na podstawie umwmidzynarodowych.

Nazwy domen pierwszego poziomu oraz zwizane z nimi zasady rejestracjizostay przeniesione i zaakceptowane w odniesieniu do domen drugiegopoziomu domen narodowych. Ostatecznie zasady organizacji domen zostaydo mocno rozlunione.

88

Serwery DNS Nie ma jednej centralnej bazy danych adresw IP i nazw.

Najwaniejszych jest 13 serwerw rozrzuconych na rnychkontynentach.

Serwery DNS przechowuj dane tylko wybranych domen. Kada domena ma co najmniej 2 serwery DNS obsugujce j, jeli

wic nawet ktry z nich bdzie nieczynny, to drugi moe przej jegozadanie.

Serwery DNS przechowuj przez pewien czas odpowiedzi z innychserwerw (ang. caching), a wic proces zamiany nazw na adresy IP jest czsto krtszy ni w podanym przykadzie.

Kady komputer moe mie wiele rnych nazw. Na przykadkomputer o adresie IP 207.142.131.245 ma nazw pl.wikipedia.orgoraz de.wikipedia.org

Czasami pod jedn nazw moe kry si wicej ni 1 komputer po to, aby jeli jeden z nich zawiedzie, inny mg speni jego rol.

Jeli chcemy przenie serwer WWW na inny szybszy komputer, z lepszym czem ale z innym adresem IP, to nie musimy zmieniaadresu WWW strony, a jedynie w serwerze DNS obsugujcymdomen poprawiamy odpowiedni wpis.

Protok DNS posuguje si do komunikacji tylko protokoem UDP. Serwery DNS dziaaj na porcie numer 53.

89

Konfiguracja DNS w Windows START -> Panel sterowania -> Poczenia sieciowe -> Poczenie lokalne ->

Waciwoci -> Protok internetowy (TCP/IP) -> Waciwoci.

90

Przepyw danych przez urzdzenia sieciowe

91

Tablica routingu - przykad

92

Usugi sieciowe

Poczta elektroniczna: MIME/POP3/IMAP Transmisja danych: FTP/NFS/SCP Usugi terminalowe: Telnet/SSH/Suugi

terminalowe Windows Serwisy informacyjne: Protok

HTTP/WWW/HTML/NNTP Synchronizacja czasu

93

Ochrona danych w sieci

Fizyczne bezpieczestwo serwera Zasilanie Strategie tworzenia kopii zapasowych Procedury awaryjne Zasady dostpu Ochrona sieciowa Kryptografia