of 28 /28
COLLOQUIUM WYDZIAŁU NAUK HUMANISTYCZNYCH I SPOŁECZNYCH KWARTALNIK I/2013 69 Ewa Wysocka Uniwersytet Ś l ą ski w Katowicach WSCHODZ Ą CA DOROS Ł O ŚĆ A TO Ż SAMO ŚĆ M Ł ODEGO POKOLENIA – WSPÓ Ł CZESNE ZAGRO Ż ENIA DLA KSZTA Ł TOWANIA TO Ż SAMO Ś CI. ANALIZA TEORETYCZNA I EMPIRYCZNE EGZEMPLIFIKACJE STRESZCZENIE Wschodząca dorosłość to zjawisko stanowiące korelat ponowoczesności i zmian na rynku pracy, które dotykają w sposób szczególny młode pokolenie. Jest to nowy etap życia, obejmujący wiek od 18 do 25-30 lat 1 , którego istotę stanowi eksperymentowanie z rolami życiowymi – w sferze rodziny, miłości, pracy, a także zmienność światopoglądowa. Artykuł stanowi egzemplifikację zagrożeń, jakie „wschodząca dorosłość” powoduje dla kształtowania się tożsamości młodego pokolenia. W warstwie teoretycznej zawiera charakterystykę zjawi- ska i próbę wskazania czynników, które je wyznaczają. W warstwie empirycznej odnosi się do zaburzeń w rozwoju tożsamości charakterystycznych dla tej fazy ludzkiego życia. Słowa kluczowe: wschodząca dorosłość, młode pokolenie, ponowoczesność, tożsamość. WSTĘP „Całe życie jednostki to tylko proces narodzin siebie samego: kiedy umieramy, powinniśmy już być w pełni narodzeni — chociaż tragedią losu większości ludzi jest to, że umierają, zanim się narodzili” 2 . Jakość ludzkiego życia wyznaczana jest przez konieczność poradze- nia sobie z wieloznacznością świata i pokonaniem naturalnych kryzysów 1 J. J. Arnett wskazuje cezurę czasową wschodzącej dorosłości od 18 do 25 lat, A. Bańka zaś rozszerza ją do 30 lat. 2 E. Fromm, Szkice z psychologii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 33.

WSCHODZĄCA DOROSŁOŚĆ A TOŻSAMOŚĆ MŁODEGO …cejsh.icm.edu.pl/.../c/Ewa_Wysocka.pdf · 4 E. Fromm, Ucieczka od wolno ści, Czytelnik, Warszawa 1993. 5 E. R. Hilgard, Wprowadzenie

Embed Size (px)

Text of WSCHODZĄCA DOROSŁOŚĆ A TOŻSAMOŚĆ MŁODEGO …cejsh.icm.edu.pl/.../c/Ewa_Wysocka.pdf · 4 E....

COLLOQUIUM WYDZIAU NAUK HUMANISTYCZNYCH I SPOECZNYCH KWARTALNIK I/2013

69

E w a W y s o c k a U n i w e r s y t e t l s k i w K a t o w i c a c h W S C H O D ZC A D O R O SO A T OS A M O

MO D E G O P O K O L E N I A W S P C Z E S N E Z A G R OE N I A D L A K S Z T AT O W A N I A

T OS A M OC I . A N A L I Z A T E O R E T Y C Z N A I E M P I R Y C Z N E E G Z E M P L I F I K A C J E

STRESZCZENIE

Wschodzca doroso to zjawisko stanowice korelat ponowoczesnoci i zmian na rynku pracy, ktre dotykaj w sposb szczeglny mode pokolenie. Jest to nowy etap ycia, obejmujcy wiek od 18 do 25-30 lat1, ktrego istot stanowi eksperymentowanie z rolami yciowymi w sferze rodziny, mioci, pracy, a take zmienno wiatopogldowa. Artyku stanowi egzemplifikacj zagroe, jakie wschodzca doroso powoduje dla ksztatowania si tosamoci modego pokolenia. W warstwie teoretycznej zawiera charakterystyk zjawi-ska i prb wskazania czynnikw, ktre je wyznaczaj. W warstwie empirycznej odnosi si do zaburze w rozwoju tosamoci charakterystycznych dla tej fazy ludzkiego ycia. Sowa kluczowe: wschodzca doroso, mode pokolenie, ponowoczesno, tosamo.

WSTP

Cae ycie jednostki to tylko proces narodzin siebie samego: kiedy umieramy, powinnimy ju by w peni narodzeni chocia tragedi losu wikszoci ludzi jest to, e umieraj, zanim si narodzili2.

Jako ludzkiego ycia wyznaczana jest przez konieczno poradze-

nia sobie z wieloznacznoci wiata i pokonaniem naturalnych kryzysw 1 J. J. Arnett wskazuje cezur czasow wschodzcej dorosoci od 18 do 25 lat, A. Baka za rozszerza j do 30 lat.

2 E. Fromm, Szkice z psychologii religii, Ksika i Wiedza, Warszawa 1966, s. 33.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 70

dowiadczanych w biegu ycia. Kady okres rozwoju wie si z dowiad-czeniem charakterystycznego dla kryzysu, a kryzysy te bezporednio w modoci zwizane s z tosamoci, o ktrej mona mwi na wiele sposobw. Wiemy te, e konsekwencj nowej jakoci ycia w wiecie po-nowoczesnym, w kontekcie wyzwa spoeczno-kulturowych, jest odczuwa-ny wewntrznie przez jednostk chaos, ujawniajcy si najwyraniej w sferze tosamoci, ktra ma charakter pynny lub jej nie ma3. Wspczesny czo-wiek w danej mu rzeczywistoci czciej poszukuje adu wewntrznego, ni miao to miejsce w spoeczestwie tradycyjnym, gdy szczeglnie istotne byo dla znalezienie wyznacznikw adu zewntrznego w otaczajcej rzeczy-wistoci oraz ulokowanie wasnej osoby wobec wymaga zewntrznego oto-czenia (kontrola zewntrzna). Rnicuje to istotnie jego sytuacj psychologiczn w stosunku do rzeczywistoci charakterystycznej dla spoe-czestwa tradycyjnego, bowiem dzisiaj czowiek poszukuje gwnie rod-kw, ktre pomogyby mu zwalczy wewntrzny chaos, majcy oczywicie swe pierwotne rdo w braku zewntrznych drogowskazw (autorytetw) o staym charakterze, ktre wspomagayby jego autokreacj. Czowiek do-wiadcza te frustracji na innym polu, stanowicym podoe konfliktw w okrelaniu wasnej tosamoci. Jest bowiem wewntrznie zawieszony midzy deniem do staoci, pewnoci i bezpieczestwa a deniem do wol-noci, samodzielnoci, niezalenoci4, std dowiadcza konfliktu o charakte-rze denie denie (approach approach)5 midzy tymi dwoma atrakcyjnymi, ale wzajemnie wykluczajcymi si celami, std musi podj decyzj o wyborze jednego z nich bezpieczestwo w zalenoci vs. po-czucie zagroenia zwizane z niezalenoci. A jak wiemy, wybr jednego celu paradoksalnie zwiksza atrakcyjno celu odrzuconego, co stanowi pod-staw cigego i w pewnym sensie nieredukowalnego wewntrznego konflik-tu dowiadczanego w sferze wasnej autokreacji (okrelenia tosamoci).

Prowadzc analizy teoretyczne i empiryczne na uytek tego opraco-wania, przyjam dwie gwne tezy:

3 Zygmunt Bauman pisze, e osobowo prawdziwie ponowoczesna cechuje si

() brakiem tosamoci. Jej kolejne wcielenia zmieniaj si rwnie szybko i gruntownie, co obrazy w kalejdoskopie; Zob. Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, Studia Socjo-logiczne, 1993, nr 2, s. 14.

4 E. Fromm, Ucieczka od wolnoci, Czytelnik, Warszawa 1993. 5 E. R. Hilgard, Wprowadzenie do psychologii, Pastwowe Wydawnictwo Nauko-

we, Warszawa 1972, s. 735-744.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 71

o tosamoci dewiantywnej, rozumianej szeroko jako zachwiany sta-tus tosamociowy niepozwalajcy osign dojrzaej osobowoci zintegrowanej wewntrznie i ze wiatem zewntrznym;

o kategorii wschodzcej dorosoci jako spoecznym ekwiwalen-cie ponowoczesnoci, przejawiajcym si w niezdolnoci do osta-tecznego okrelenia wasnej tosamoci.

Wychodz zatem z oglnego zaoenia, e kulturowo wyznaczona fa-za rozwoju, jak jest wschodzca doroso, prowadzi immanentnie do kry-zysu tosamociowego, ujmowanego przeze mnie w sposb specyficzny, jako postawa wobec siebie (ocena ja) i otaczajcego wiata (ocena obiek-tw poza-ja). Zaburzenia w sferze owych postaw mog prowadzi do r-nych zaburze w sferze relacji spoecznych, wynikajcych ze specyfiki owych nastawie, ewokowanych przez rne mechanizmy: deprecjacja ja, deprecjacja innego, deprecjacja relacji ja wiat. Sposb ujcia zabu-rze w ksztatowaniu si tosamoci jest wynikiem przyjcia zaoe analizy transakcyjnej, w ktrej wskazuje si rne typy postaw yciowych.

PONOWOCZESNO A WSCHODZCA DOROSO CHARAKTERYSTYKA I WZAJEMNE ZALENOCI

Czowiek wspczesny jest skazany na los wdrowca: pielgrzyma, tu-rysty, wczgi lub gracza. A moe ameby miotanej wrd brudw przybrzenej fali?6.

Wspczenie ksztatowanie si indywidualnej tosamoci dokonuje si niewtpliwie wedle innych zasad, ni przebiegao to w spoeczestwie tradycyjnym. Zmian t mona okreli jako przejcie od jasnego okrelenia kryteriw granic stabilnej i spjnej tosamoci, ze cisym okreleniem, ja-kim naley, a jakim nie wolno by, co charakterystyczne jest dla wiata no-woczesnego, do ksztatowania tosamoci wedle zasady kryterium wolnoci wyboru z wielu propozycji autokreacyjnych, z ktrych adna nie jest dominujca, kada moe by wybrana i konstytuowa osobowo jed-nostki moesz by kadym i wszystkim po trosze, co charakteryzuje wiat ponowoczesny. Powoduje to, e jednostka przyjmuje rne kryteria oceny siebie i otaczajcego j wiata, a co z tym si wie, take cechuje j rny poziom akceptacji owych obiektw ja, poza-ja, relacja ja wiat.

6 Z. Kwieciski, Edukacja wobec wyzwa demokracji, [w:] Demokracja a owiata,

ksztacenie i wychowanie, red. H. Kwiatkowska, Z. Kwieciski, Edytor, Toru 1996, s. 22.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 72

Specyfik problemw rozwojowych w sferze tosamoci (zaburze w jej ksztatowaniu), traktowanej jako okrelanie siebie i wasnego stosunku do wiata, a charakterystycznych dla ponowoczesnoci, przedstawia w spo-sb trafny Anthony Giddens7. Istot jego analiz w tym zakresie jest wskaza-nie dylematw tosamociowych, ktre musi pokona jednostka i potencjalnych konsekwencji niewaciwych sposobw ich rozwizywania, co powoduje patologi rozwojow (problemy z tosamoci). Wrd podsta-wowych dla ponowoczesnego wiata dylematw autor wyrni nastpujce, okrelajc jednoczenie moliwe patologie w sferze kreowania tosamoci, wynikajce z braku ich rozwizania:

1. Unifikacja vs. fragmentacja niewaciwie rozwizany dylemat to-samociowy w tym zakresie powoduje wykreowanie si dwu poten-cjalnych patologii. Pierwsz z nich jest sztywno, rytualizm lub kompulsywny tradycjonalizm, czyli budowanie tosamoci wok ze-spou niezmiennych zobowiza, bez dopuszczania wzgldnoci kon-tekstu, relatywizowania znacze i zachowa adekwatnie do sytuacji. Drug patologi egzemplifikuje tosamo rozmyta w rnych kontek-stach znacze i dziaania. To wynika z reakcji przystosowawczej, ktr Erich Fromm nazwa autorytarnym konformizmem8, co powodowa moe pene i bezrefleksyjne wtopienie si w proponowane i zmienne wzory kulturowe. Kreuje si w ten sposb pseudotosamo, tosa-mo faszyw, stanowic patologi w kontekcie zablokowania auto-nomicznego rozwoju jednostki.

2. Bezsilno vs. kontrola jeli opozycja ta nie zostanie prawidowo rozwizana, prowadzi do indywidualnych patologii typu nadmierna zewntrzsterowno lub wewntrzsterowno. Poczucie bezsilno-ci toruje drog procesowi pochaniania, zdominowania przez nieprze-zwycialne zewntrzne siy, stanowic podstaw kreowania osobowoci zewntrzsterownej, pozbawiajcej jednostk moliwoci autonomicznego dziaania. Omnipotencja w zakresie poczucia kontroli, jako mechanizm pozyskiwania poczucia bezpieczestwa dziki pozor-nej i zudnej wierze we wasn dominacj nad wiatem i swoim y-ciem, peni funkcj obrony przed bezsilnoci. Jest wic krucha (nieodporna na poraki) i atwo przeksztaca si w swoj opozycj, czy-li bezsilno.

7 A. Giddens, Nowoczesno i tosamo. Ja i spoeczestwo w epoce pnej no-

woczesnoci, Pastwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2001, s. 261-274. 8 E. Fromm, Ucieczka, dz. cyt., s. 180.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 73

3. Autorytet vs. niepewno moe take kreowa dwie patologie: do-gmatyczny autorytaryzm vs. parali woli dziaania. Pierwsza z nich blokuje rozwj autonomicznej tosamoci, poniewa brak indywidual-nej zdolnoci krytycznego oceniania rzeczywistoci, wie si z przej-mowaniem przekona formuowanych przez autorytet. Dokonuje si to wedle mechanizmu absolutystycznej identyfikacji z autorytetem, ze wzgldu na przekonanie o totalnej jego nieomylnoci. Drug patologi stanowi oglny parali woli dziaania, co wynika z wszechogarniaj-cych jednostk wtpliwoci w wiecie nieograniczonego wyboru propozycji autokreacyjnych, czego konsekwencj moe by cakowite wycofanie si z ycia i wszelkich relacji spoecznych, bowiem jednostka nie ma wyranych i jasnych kryteriw odniesienia w dokonywaniu wybo-rw autokreacyjnych (ideologicznych i osobowych autorytetw).

4. Dowiadczenie indywidualne, osobiste vs. dowiadczenie urynko-wione moe powodowa wykreowanie si stylu przeywania wa-snego ycia wedle dwch zasad: indywidualne doskonalenie si vs. konsumpcjonizm9. Nadmierna indywidualizacja moe skutkowa patologi typu megalomania (przerost poczucia wasnej wartoci), ktra rozwija si w bezrefleksyjn opozycj wobec wiata i przymus odrbnoci od innych. W efekcie jednostka nie buduje tosamoci adekwatnej, trzewej i realistycznej, z uwzgldnieniem wasnych po-tencjaw i preferencji, ale przy tym zgodnej z oczekiwaniami spoecz-nymi. Konsumpcjonizm uruchamia za mechanizm przeksztacania potrzeb osobistej autonomii, samookrelenia si, ycia autentycznego i indywidualnego doskonalenia si w autonomiczn potrzeb posia-dania i konsumowania dbr dostpnych na rynku. Powoduje to poczu-cie cigego nienasycenia, stanowicego konsekwencj frustracji potrzeb, ktrych zredukowa si nie da, gdy rynek oferowanych dbr jest niewyczerpany, a wykreowana potrzeba posiadania nie ma odnie-sienia do rzeczywistych potrzeb jednostki. Potencjaln patologi proce-su urynkowienia jest narcyzm, ycie na pokaz, zgodnie z istniejcymi i zmiennymi modami.

Odnoszc te analizy do funkcjonowania modego pokolenia w wiecie ponowoczesnym, mona powiedzie, e naturalne niejako staje si swoiste zawieszenie decyzji kreacyjnych okrelenia siebie i wasnego miejsca w wiecie. Znajduje to odzwierciedlenie w przeduajcym si moratorium

9 Z. Bauman, Pynna nowoczesno, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2006; Por. G. Ritzer, Magiczny wiat konsumpcji, Muza SA, Warszawa 2004.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 74

tosamociowym, czyli tosamoci prolongowanej10, co jest niezamierzo-nym efektem strukturalnej zmiany fazy modoci. Zmiana w dowiadcza-niu modoci, zdaniem Urlicha Becka11, przejawia si w jej przedueniu, bdcym wynikiem uszkolnienia (duszy okres ksztacenia), w niepewnej sytuacji yciowej zwizanej z ryzykiem na rynku pracy, a take w rnorod-noci dokonujcego si przejcia w ycie dorose, co stanowi podstaw wy-kreowania si nowego etapu ycia, jakim jest wschodzca doroso, ktrej istot jest wanie zawieszenie decyzji autokreacyjnych. Ostatecznie przyjam zatem, i ponowoczesno, jako podoe struk-turalnej zmiany w dowiadczaniu modoci, jest rdem uksztatowania si fenomenu osobowoci ponowoczesnej (ujcie psychologiczne) i zwizanego z nim bezporednio pojawienia si etapu ycia wschodzcej dorosoci (ujcie socjologiczne). Dokonam z koniecznoci wybirczej charakterystyki obu fenomenw, odsyajc dla pogbienia analizy do wskazywanych pozycji bibliograficznych. Istot osobowoci ponowoczesnej, jako fenomenu psychologicznego wyznaczajcego funkcjonowanie czowieka w wiecie ponowoczesnym, sta-nowi prymat jakoci ycia nad nim samym oraz powszechny pd ku przyjem-nociom, co wynika z uprawomocnienia wizji czowieka normatywnie wolnego. Trudno skonkretyzowa jej cechy ze wzgldu na doktrynaln dla ponowoczesnoci: przelotno i tymczasowo, relatywno i zanik trwaych zwizkw, stanowicych ideologiczne i osobowe (np. autorytety) wsparcie w procesie ksztatowania tosamoci. Innymi sowy, czowiek ponowoczesny pozbawiony zostaje odniesie dla ksztatowania siebie (brak postulowanego ideau czowieka, brak trwaych podstaw aksjologicznych wartoci)12. Rezultatem tego procesu musi by brak tosamoci, ktra zmienia si jak w kalejdoskopie, lub choby jej rozchwianie i niedookrelenie. Z refleksji Zygmunta Baumana13 i innych socjologw14, a take z refleksji psychologw15 wynikaj cechy czowieka ponowoczesnego, ktre schematycznie przedstawiam na schemacie 1.

10 E. H. Erikson, Tosamo a cykl ycia, Zysk i S-ka, Pozna 2004. 11 U. Beck, Spoeczestwo ryzyka: w drodze do innej nowoczesnoci, Scholar,

Warszawa 2004. 12 Por. W. ukaszewski, Psychologiczne koncepcje czowieka, [w:] Psychologia.

Podrcznik akademicki, t. 1, Podstawy psychologii, red. J. Strelau, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2000, s. 86.

13 Tosamo ponowoczesna moe przyjmowa pewne formy dla waciwe, opisa-ne przez Zygmunta Baumana jako ponowoczesne wzory osobowe: turysty, gracza, spacero-wicza i wczgi; Zob. Z. Bauman, Ponowoczesne wzory, dz. cyt., s. 7-31.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 75

Schemat 1. Cechy osobowoci ponowoczesnej

rdo: opracowanie wasne.

14 O tosamoci w innych kontekstach pisze: Z. Bokszaski, Tosamosci zbiorowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006; tene, Tosamo, interakcja, grupa tosamo jednostki w perspektywie teorii socjologicznej, Wydawnictwo U, d 1989.

15 Z. Bauman, Ponowoczesne wzory, dz. cyt.; tene, Ponowoczesno jako rdo cierpie, Sic!, Warszawa 2000; tene, Pynne ycie, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2007; R. R. McCrae, P. T. Jr. Costa, Osobowo dorosego czowieka: perspektywa teorii picioczynnikowej, Wydawnictwo WAM, Krakw 2005; Por. W. ukaszewski, Psycholo-giczne koncepcje czowieka, dz. cyt.

Osobowo ponowoczesna

Hedonizm kompulsywna skonno do osigania pozytywnych do-zna nawyk kolekcjonowania przey.

Szybko i zmienno konieczno szybkiej wymiany dowiadcze,czyli tendencja do maksymalizacji efektu zarzdzania czasem, byciew cigym ruchu.

Zanik potrzeby wsplnotowoci destrukcja i dekonstrukcja wizimidzyludzkich.

Skrajny indywidualizm ja stao si wielkie, a my zmalao liczysi tylko indywidualna kreacja, bez potrzeby odniesie do standardwspoeczno-kulturowych.

Egocentryzm koncentracja na sobie i wasnych potrzebach, ktra jestkulturowo uprawniona i spoecznie wzmacniana.

Merkantylizm wszelkie zasoby traktowane s jak towar do wymiany,relacje z innymi ludmi i transakcje handlowe utrzymywane s tak dugo,jak dugo przynosz podany bilans.

Konsumpcjonizm wizja siebie i wasnego ycia wartociowana wedlekryterium posiadania.

Instrumentalizm brak czasu na zajcia nieprzynoszce wymiernychkorzyci.

Niezdolno do odraczania gratyfikacji przymus jak najszybszegozaspokojenia wszystkich potrzeb, co staje si generatorem aktywnoci.

Problemy z tosamoci niezdolno do refleksyjnego samookrele-nia siebie i swego miejsca w wiecie, somatyzacja tosamoci.

Ograniczenie perspektywy kreacji ycie w jednej perspektywie cza-sowej w teraniejszoci, bez przeszoci i przyszoci (ktrych nie ma).

Ograniczenie rde kreacji brak odniesie aksjologicznych, z kon-centracj na iloci dowiadcze, nadmiar jako wyznacznik jakocii sensu ycia.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 76

Cechy czowieka ponowoczesnego stanowi wynik zawonej per-spektywy autokreacyjnej, ktr wyznacza autoteliczna postawa konsump-cyjna i hedonistyczna (imperatyw mie modus posiadania i przeywania), okrelana iloci i natychmiastowoci pozyskiwanych gratyfikacji, a nie ich jakoci i trwaoci (co okrela imperatyw by modus istnienia uzasadnionego racjonalnie). Wcza si tu te kulturo-wo wyznaczony imperatyw wyglda (somatyzacja tosamoci je-stem tym, jak wygldam). Somatyzacja tosamoci, wedle Agnieszki Dody, stanowi wspczesny wymiar jej kryzysu, bowiem zdaniem autorki: wspczesny kryzys tosamoci stanowi odpowiednik narcystycznego zapatrzenia w siebie16, ktre w sytuacji wspczesnego kryzysu tosamo-ci spoecznej ma posta prymitywn, pierwotn, zwizan jedynie z wa-snym ciaem, ktre staje si niezbywaln i wystarczajc egzemplifikacj wasnego ja. Konkludujc, cho nie wyczerpujc charakterystyki osobowoci po-nowoczesnej, mona sprowadzi jej istot do metafory kameleona, gdy psychika czowieka ponowoczesnego organizuje si dziki szybkiej orientacji i cigej gotowoci do zmiany. Stanowi to zreszt jedyne kryterium zdrowia psychicznego. Pojawiaj si jednak w takiej sytuacji problemy z tosamoci, ktra jest okrelana wci na nowo, ale dokonuje si to w sposb naladow-czy17, bowiem nie ma tu znaczenia sensowno dokonywanych samookre-le, a jedynie ich istnienie i wielo. Osobowo ponowoczesn symbolizuje te fenomen pustego ja, co zdaniem Michaela J. Sandela18 wynika std, e jednostka nie jest zainteresowana budowaniem staej tosamoci, czyli definiowaniem siebie jako osoby o okrelonych potrzebach, warto-ciach, deniach i posiadajcej stae miejsce w sieci spoecznych wizi. Po-nadto, proces ksztatowania si tosamoci zostaje wpisany w cay bieg ycia jednostki. W rezultacie okrelenie tosamoci przestaje by wpisane jedynie

16 A. Doda, Narcyz. Nieznona lekko mitu, Amicus, 1999, za: R. Leppert, To-samo modziey w spoeczestwie naladowczym, [w:] Modzie wobec (nie)gocinnej przyszoci, red. R. Leppert, Z. Melosik, B. Wojtasik, Wydawnictwo Naukowe Dolnolskiej Szkoy Wyszej Edukacji TWP, Wrocaw 2005, s. 100.

17 Roman Leppert (dz. cyt.) stawia tez o kryzysowym rozwoju tosamoci mo-dziey w spoeczestwie naladowczym. Jego zdaniem, kryzys ten rozwizywany jest w sposb tradycyjny z odniesieniem do takich kategorii, jak: czowieczestwo, pe, rodzina, cechy osobowoci, cechy fizyczne, zainteresowania, rola ucznia i rola rwienika. Nie roz-wizuje to jednak problemu tosamoci, ktra jak twierdzi Anthony Giddens (dz. cyt.) tworzy si refleksyjnie i w sposb cigy.

18 M. J. Sandel, The procedural republic and the unencumbered self, Political The-ory, 1984, No 12, pp. 81-96.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 77

w adolescencj, torujc drog do wykreowania si spoecznie i kulturowo zdeterminowanego fenomenu wschodzcej dorosoci. Wschodzca doroso (emerging adulthood), zdaniem Jeffreya Jensena Arnetta19, stanowi rezultat problemw wynikajcych z ogranicze samorealizacyjnych modego pokolenia oraz cech ponowoczesnego wia-ta, w tym take ze wspczesnych zmian na rynku pracy. Jest to wic, formuujc ogln definicj: osobowociowy korelat zmian cywilizacyj-nych, ktry przejawia si w wyduonej tranzycji do dorosoci (tosa-mo prolongowana w ujciu E. H. Eriksona). Wyznacza j jakociowa eksploracja Ja i eksperymentowanie w trzech gwnych sferach ycia: w sferze mioci i zwizkw partnerskich, w sferze pracy i jej funkcji oraz w sferze wiatopogldu20. W kontekcie tworzenia wasnej tosamoci symbolizuje w proces podejmowanie prb, ale w poczeniu z bra-kiem ostatecznych zobowiza w okreleniu siebie w rnych sferach ycia. Wschodzca doroso, traktowana jako nowa faza ycia, uloko-wana zostaa rozwojowo midzy 18. a 25.21 (czasem 3035)22 rokiem y-cia. Rni si ona zasadniczo od adolescencji i wczesnej dorosoci, bowiem jest kategori spoecznie wykreowan. Nie okrelaj jej zatem jakiekolwiek normatywne zmiany rozwojowe, ktre wpisuje si w adole-scencj i wczesn doroso. Wschodzc doroso cechuje wic nieokre-lony status demograficzny, bowiem wikszo procesw yciowych dla niej istotnych ma charakter nienormatywny. Skutkuje to rnymi rozwi-zaniami w stylu ycia charakteryzujcego mode pokolenie: a) samodziel-no: ycie samodzielne (wasne gospodarstwo domowe) lub wsplnie z rodzicami (zaleno od rodziny); b) praca: podjcie pracy (praca na peen etat, dorywcza) lub dalsza nauka na wszystkich szczeblach edukacji zawodowej; c) rodzina: zaoenie wasnej rodziny (ycie w zwizku ma-eskim lub partnerskim) lub ycie w stanie wolnym; d) rodzicielstwo: sprawowanie (lub nie) rl rodzicielskich lub poczucie bycia samemu jesz-

19 J. J. Arnett, Emerging adulthood. A theory of development from the late teens

through the twenties, American Psychologist, 2000, Vol. 55, No 5, pp. 469-480. 20 Tame, s. 473-474; Por. A. Baka, Poradnictwo transnacjonalne. Cele i metody

midzykulturowego doradztwa karier, Ministerstwo Pracy i Polityki Spoecznej, Warszawa 2006; tene, Psychologiczne doradztwo karier, Print-B, Stowarzyszenie Psychologia i Archi-tektura, Pozna Warszawa 2007.

21 J. J. Arnett, dz. cyt., s. 477. 22 Por. A. Baka, Poradnictwo transnacjonalne, dz. cyt.; tene, Psychologiczne

doradztwo karier, dz. cyt.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 78

cze dzieckiem; e) miejsce yciowe: ycie w jednym lub w wielu miej-scach tendencja do przemieszcze przestrzennych i kulturowych, przy czym wybr przestrzeni yciowej zaley od osobistej woli i motywacji jednostki. Cechy tej nowej fazy ludzkiego ycia przekadaj si na konkretne wymiary funkcjonowania w podstawowych dla ludzkiego przetrwania i roz-woju sferach ycia: mioci, pracy i wiatopogldu. Sfera mioci. Zwizki partnerskie ukierunkowane s na bardziej trwae wspycie seksualne, wspzamieszkiwanie, ale jedynie potencjal-nie ycie rodzinne. Moe to przyjmowa rne formy, ale zawsze wie si z dowiadczaniem siebie i zdobywaniem kompetencji w obszarze wspycia partnerskiego. Funkcj za tego zdobywania dowiadcze jest wszechstronna ocena atrakcyjnoci partnera, dokonywana z perspektywy potencjalnej wsplnej przyszoci. Nie realizuje si to jednak w sposb tradycyjny, ale stanowi egzemplifikacj ycia rodzinnego i partnerskiego na prb, bez ostatecznych zobowiza, w celu poznania siebie w rela-cji z innymi. Sfera pracy. Zmienia si funkcja pracy, bowiem stanowi ona prze-de wszystkim sposb ekspresji siebie, wasnej osobowoci, a take jest terenem zdobywania kompetencji oglnoyciowych (radzenia sobie). Pra-ca jest traktowana jako wane rdo samorealizacji, co wie si z podrowaniem, eksperymentowaniem i planowaniem kariery w r-nych wymiarach: wewntrznym (narodowym), midzynarodowym i glo-balnym. wiatopogld. Widoczna jest w tym okresie ycia dua otwarto na rne jakociowo ideologie, konstytuujce potencjalnie wiatopogld, ale z drugiej strony widoczny jest take proces stopniowej krystalizacji wiato-pogldu. Jednostka zatem przemiennie buduje i kwestionuje rne jakocio-wo wiatopogldy, co jest moliwe dziki zdobywaniu bogatego dowiadczenia yciowego i jest wzmacniane przez nastawienie na dokony-wanie samodzielnych wyborw autokreacyjnych23. Najwaniejsze cechy wschodzcej dorosoci wyznaczane przez po-nowoczesno przedstawiam na schemacie 2.

23 J. J. Arnett, dz. cyt., s. 474.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 79

Schemat 2. Charakterystyka wschodzcej dorosoci

rdo: opracowanie wasne na podstawie J. J. Arnett, Emerging adulthood. A theory of development from the late teens through the twenties, American Psychologist, 2000, Vol. 55, No 5, pp. 470-47924.

WSCHODZCA DOROSO A ZABURZENIA W KSZTATOWANIU TOSAMOCI MODEGO POKOLENIA

EMPIRYCZNE EGZEMPLIFIKACJE

ycie jest jedyn drog dan mi do dyspozycji i niepowtarzaln drog rozwoju. By moe sama musz j wytycza i ksztatowa, aby si staa porzdn drog, wiodc do okrelonego celu, nie za wysy-piskiem zuytych przedmiotw, nie labiryntem ani te wczg po-przez kolejne jarmarki czy festyny ycia25.

Przyjam teoretyczne zaoenie, e modzie studencka znajduje si formalnie w okresie wschodzcej dorosoci. Jej wskanikiem uczyniam: su-biektywne poczucie bycia dorosym, wraz ze sposobem rozumienia pojcia bycia dorosym, co miao charakter autodeklaracji, oraz poziom akceptacji cech wpisywanych w osobowo ponowoczesn, ktry okrelono na podstawie

24 Por. A. Baka, Poradnictwo, dz. cyt.; tene, Psychologiczne, dz. cyt. 25 E. Sujak, Rozwaania o ludzkim rozwoju, Znak, Krakw 1992, s. 116.

Wschodzca doroso podstawowe cechy

brak wykrystalizowanego poczucia tosamoci; potrzeba eksperymentowania z tosamociami wielorakimi (idealn, realn,

oczekiwan); potrzeba eksperymentowania z rynkiem pracy, na rynku pracy i w przestrzeni

geograficznej; podejmowanie zachowa ryzykownych zwizanych z wasnym yciem; due zapotrzebowanie na wsparcie psychologiczne i instytucjonalne (doradztwo

zawodowe, poradnictwo personalne); dokonywanie prb bilansowania wasnego dowiadczenia yciowego w wymia-

rze ponadnarodowym, transgranicznym i midzykulturowym; otwarto na nowe dowiadczenia yciowe, kulturowe, zwizane z prac i prze-ywaniem codziennoci;

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 80

30-itemowej skali wasnej konstrukcji26. W ten sposb wyodrbniam grupy porwnawcze rnice si poczuciem dorosoci, a wic funkcjonujce zgodnie z fenomenem wschodzcej dorosoci lub funkcjonujce zgodnie z wymogami i zadaniami wpisanymi we wczesn doroso, oraz poziomem identyfikacji z cechami osobowoci ponowoczesnej, czyli grup, ktra zawiesza decyzje autokreacyjne (wysoki poziom akceptacji cech ponowoczesnej osobowoci) lub dokonuje ostatecznych samookrele (niski poziom akceptacji owych cech). Ponadto w prezentowanej analizie wykorzystaam dla porwnania wyniki dotyczce tych samych zagadnie charakterystycznych dla adolescen-tw27, dla uchwycenia rnic w sferze mechanizmw ksztatowania si to-samoci i zaburze w tym obszarze, pomidzy obu grupami rozwojowymi i spoecznymi (studenci wschodzca doroso, modzie ponadgimna-zjalna adolescencja)28. Zaburzenia w ksztatowaniu si tosamoci zostay ujte take specy-ficznie i bardzo wsko jako zwizane ze stosunkiem do i wartociowaniem ja i obiektw poza-ja, co wyznacza poziom akceptacji siebie i ocen wasnej relacji z innymi, stanowic o poziomie wewntrznego zintegrowania i integracji ze wiatem spoecznym. Zaburzenia w ksztatowaniu si tosamoci rozumiane

26 Wyniki tych bada prezentowaam we wczeniejszym opracowaniu, analizujc

wschodzc doroso w kontekcie jakoci ycia. Tutaj odnosz si do nich w aspekcie potencjalnego mechanizmu ksztatowania si tosamoci. Zob. E. Wysocka, Wschodzca doroso jako rezultat kryzysu w wartociowaniu a odczuwana jako ycia analiza teoretyczna i empiryczne egzemplifikacje, [w:] Kryzys wartoci. Kategoria problematyki bada w pedagogice wspczesnej, red. W. Furmanek, Wydawnictwo Uniwersytetu Rze-szowskiego, Rzeszw 2012, s. 165-197.

27 E. Wysocka, Dowiadczanie ycia w modoci problemy, kryzysy i strategie ich rozwizywania. Prba opisu strukturalno-funkcjonalnego modelu ycia preferowanego przez modzie z perspektywy pedagogiki spoecznej, Wydawnictwo U, Katowice 2009/2010.

28 Badaniami objto reprezentatywn grup adolescentw, zarwno pod wzgldem liczebnoci, jak i podstawowych cech spoeczno-demograficznych (N = 916; w tym pe: 52,18% mczyni, 47,82% kobiety; wiek: 16-17 lat 47,71%, 18-19 lat 47,38%, 20-21 lat 4,91%; miejsce zamieszkania: wie 20,15%, mae miasto 15,86%, rednie miasto 27,75%, due miasto 36,24%). Wyniki analiz porwnawczych mog by traktowane jako hipotetycz-ne i wstpnie obrazujce pewne tendencje, ze wzgldu na fakt, i modzie ponadgimnazjal-na pod wzgldem spoeczno-demograficznym, osobowociowym w zakresie preferencji, zdolnoci, zainteresowa, wartoci itp. jest zdecydowanie bardziej zrnicowana ni studenci pedagogiki. Ponadto jest to grupa reprezentatywna dla podregionu centralnego wojewdztwa lskiego. Grupa porwnawcza nie spenia tego wymogu. Zatem na zrnicowania rozwojowe nakadaj si tu inne rnice spoeczno-kulturowe i osobowociowe, ktre mog te pierwsze niwelowa. Ale w takim przypadku zaistniae rnice stanowi podstaw do dalszych bada i analiz dokonywanych na grupach porwnawczych zrnicowanych ze wzgldu na wiek i po-rwnywalnych pod wzgldem innych cech osobowych i spoeczno-demograficznych.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 81

s zatem jako niedojrzaa postawa wobec siebie i/lub wobec wiata spoecznego, co stanowi o swoistej dezintegracji tosamociowej, mogcej ewokowa kszta-towanie si rnych postaw spoecznych, zwizanych gwnie z tosamoci negatywn i nieefektywn, ktre to zaburzenia tosamoci wyrni E. H. Erik-son. Tosamo negatywna odwetowa to taka, w ktrej dominuje motywacja do realizowania wartoci odrzucanych w danym krgu kulturowym, zwizana z przekonaniem o posiadaniu wielu zych cech; skutkiem czego moe by mo-tywacja odwetowa, ktra wynika z usilnych prb zapanowania nad wasn nie-korzystn sytuacj, co prowadzi moe do marginalizacji spoecznej, degradacji psychicznej, a nawet fizycznej. Tosamo nieefektywna wycofana to taka, w ktrej dominuje motywacja do wycofania si z realizacji wasnych celw i wartoci. Potencjalnie hamuje ona moliwo penej realizacji siebie, wic si z indolencj, sztywnoci i fiksacj, powodujc zachowania regresywne. Prowadzi to moe do stopniowego zaniku autokontroli i autonomii oraz sztyw-nego zafiksowania si na pewnym okresie rozwojowym (osobowo uboejca i nerwicowa), gdy jednostka nie potrafi korzysta z wasnych dowiadcze i nie posiada zdolnoci do kierowania swoim yciem i rozwojem. Badania waciwe objy ograniczon populacj (N = 188)29 studen-tw Uniwersytetu lskiego (Wydzia Pedagogiki i Psychologii), zatem wnioski wnikajce z bada nie mog by generalizowane na ca populacj studentw, a jedynie mona je traktowa jako podstaw dalszych eksploracji. Przedmiotowo badania miay szarszy zakres zarwno te dotyczce mo-dziey ponadgimnazjalnej, jak i studentw, bowiem dotyczyy dowiadczanej jakoci ycia w okresie wschodzcej dorosoci i adolescencji. W tym opra-cowaniu ograniczyam ow jako ycia do sfery samooceny i relacji spo-ecznych (jeden z elementw jakoci ycia w ujciu psychologicznym i spoecznym), traktujc je jako rdowy mechanizm zaburze tosamoci. Ostatecznie wic generalizacj wnioskw wypywajcych z bada nad studentami uniemoliwia liczebno prby i brak jej zrnicowania ze wzgldu na pe, co stanowi rezultat specyfiki populacji (dominacja kobiet wrd studentw Wydziau Pedagogiki i Psychologii). Wstpny pilota prze-prowadzono w kwietniu i maju 2010 roku (N = 79), a badania powtrzono na przeomie maja i czerwca 2011 roku (N = 109). Prb stanowili studenci peda-gogiki (licencjat i studia magisterskie uzupeniajce) z ograniczeniem wieku do 30 lat, co byo zabiegiem planowym, ze wzgldu na analizowan kategori

29 Kryterium doboru prby by wiek i kierunek studiw. Prba nie bya reprezenta-tywna dla caej populacji osb w danym wieku, co ogranicza moliwo generalizacji wyni-kw na ca populacj. We wskazanych badaniach, ktre wykorzystano wycinkowo, inny by cel, ktry determinowa dobr prby (studenci pedagogiki jako potencjalni wychowawcy).

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 82

wschodzcej dorosoci. Z powyszych wzgldw wystpia tu zdecydowana przewaga kobiet (n = 173; 92,02%) nad mczyznami (n = 15; 7,98%). W przedmiotowej analizie wykorzystano wyniki uzyskane od 188 studentw (badania pilotaowe i waciwe), analizujc subiektywne poczucie dorosoci, zgodnie z tez Jeffreya Jensena Arnetta30 o dominujcym w modym pokoleniu braku poczucia dorosoci, w kontekcie przejawianych nastawie yciowych ustosunkowa wobec ja i obiektw poza-ja, co potraktowaam jako podstawowy mechanizm zaburze tosamoci, kierujc si zaoeniem, e o zdrowej tosamoci (i osobowoci) decyduje zrwnowa-ony, ale pozytywny stosunek do siebie i wiata spoecznego, co wyznacza akceptacj i wierno obranej wizji siebie w wiecie (tosamo). Problemy z tosamoci mona zatem uj w kategoriach podstawowych identyfikacji, ktre utrudnia zoono, wielowymiarowo i przenikanie si rnych poziomw identyfikacyjnych waciwych dla spoeczestwa zglobalizowane-go oraz zaburze tosamoci (tosamo zintegrowana vs. zdezintegrowana), ktre dodatkowo wyznaczane s problemami wynikajcymi z rozwoju, ale wzmacniane s te czynnikami makrospoecznymi i kulturowymi (brak wsparcia ideologicznego i pyncego z sieci spoecznych w ksztatowaniu wizji siebie).

1. Wschodzca doroso i osobowo ponowoczesna a problemy z tosamoci

Analizujc poczucie dorosoci i sposb jej rozumienia (rys. 1-2),

mona oglnie stwierdzi, e zdecydowana wikszo studentw deklaruje bycie dorosymi (n = 127; 67,55%), ale najmniejszy odsetek rozumie j jako pen doroso (n = 53; 28,19%).

Rys. 1. Poczucie dorosoci wrd studentw (N = 188)rdo:opracowanie wasne.

n=63;32,45%

n=127; 67,55%

01020304050607080

poczucie dorosoci brak poczucia dorosoci

30 J. J. Arnett, dz. cyt., s. 472.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 83

Mona na podstawie uzyskanych deklaracji (definicji dorosoci), wnioskowa, i dominuje tu rozumienie dorosoci charakterystyczne dla adolescentw wolno i samodzielno decyzyjna (n = 76; 40,43%), wy-ranie rzadziej doroso definiowana jest zgodnie ze statusem charaktery-stycznym dla wschodzcej dorosoci wolno i samodzielno decyzyjna poczona z samodzielnoci materialn (n = 59; 31,38%), a najrzadziej po-jawiaj si definicje dorosoci waciwe dla jej statusu charakterystycznego dla wczesnej dorosoci (n = 53; 28,19%).

Rys. 2. Sposb rozumienia dorosoci wrd studentw (N = 188)rdo:opracowanie wasne.

n=76;40,43%

n=63;32,45%

n=127; 67,55%

01020304050

wolno, samodzielnodecyzyjna

wolno, samodzielnodecyzyjna i materialna

pena doroso - rolespoeczne

Wyniki uzyskane ze skali do badania osobowoci ponowoczesnej (rys. 3.) wskazuj, i modzie przejawia tendencj do okrelania siebie w kategoriach dla niej waciwych (wyniki wysokie n = 63; 33,51%; wy-niki niskie n = 51; 27,13%)31. Mona powiedzie, e modzie studencka w niewielkim co prawda stopniu ma tendencj do podejmowania za-chowa ryzykownych w obszarze kreowania siebie i planowania wasnego ycia, przejawiajc tym samym tendencj do eksperymentowania z wasn tosamoci i stylem ycia, charakterystyczn dla ponowoczesnoci.

Rys. 3. Poziom identyfikacji z cechami osobowoci ponowoczesnej wrd studentw (N = 188)rdo:opracowanie wasne.

n=51;27,13%

n=74;39,36

n=63;33,51%

0204060

wysoki redni niski

31 Podzia wynikw zosta dokonany na podstawie redniej i odchylenia standardowego.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 84

Poniewa analiza poczucia dorosoci i poziomu identyfikacji z oso-bowoci ponowoczesn suya jedynie wyodrbnieniu grup porwnaw-czych, w celu okrelenia potencjalnej specyfiki problemw zwizanych z ksztatowaniem wasnej tosamoci dokonano porwnania w obszarze owych statusw odczuwanej dorosoci i identyfikacji z osobowoci pono-woczesn, ze wzgldu na przypisywane sobie statusy tosamociowe, ujte w konwencji analizy transakcyjnej (tabele 14; rysunki 47). Dominujca wrd studentw jest integracja tosamoci (n = 83; 44,16%), a wic mona powiedzie, e wikszo badanych dokonaa wia-domego samookrelenia. Wrd problemw tosamociowych natomiast widoczna jest wyrana dominanta dezintegracji relacji ja-wiat (n = 47; 25,0%), co wskazuje, e mechanizm ewokujcy tego rodzaju problemy wie si z postrzeganiem wiata spoecznego jako wrogiego i penego zagroe (zo wiata). Pozostae mechanizmy (deprecjacja siebie oraz zgeneralizowana postawa negatywna wobec siebie i wiata) ujawniaj si znacznie sabiej, cho nie mona powiedzie, e incydentalnie.

Tabela 1. Statusy tosamociowe studentw a subiektywne poczucie bycia dorosym (N = 188)

Poczucie dorosoci

Statusy tosamociowe

Poczucie bycia

dorosym

Brak poczucia bycia

dorosym

Suma

n % n % n % Dezintegracja jednostkowa: Ja nie jestem OK wy jestecie OK

19 14,96 12 19,67 31 16,48

Dezintegracja relacji ja wiat: Ja jestem OK wy nie jestecie OK

36 28,35 11 18,03 47 25,00

Dezintegracja wielopoziomowa: Ja nie jestem OK wy nie jestecie OK.

13 10,23 14 22,95 27 14,36

Integracja tosamoci: Ja jestem OK wy jestecie OK

59 46,46 24 39,35

83 44,16

Razem 127 100,0 61 100,0 188 100,0 rdo: opracowanie wasne.

Subiektywne poczucie dorosoci wyranie rnicuje statusy tosa-mociowe, w kadym przypadku, ale widoczne jest, i postawy dezintegruj-ce rozwj, wystpujce incydentalnie w caej prbie, maj najwiksze znaczenie dla prawidowego funkcjonowania modych ludzi.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 85

46,46 46,4653,54

10,2314,96

28,35

39,35

60,65

22,95

39,35

19,67 18,03

0

10

20

30

40

50

60

70

dezi

nteg

racj

aje

dnos

tkow

a

dezi

nteg

racj

are

lacj

i "ja

-w

iat"

dezi

nteg

racj

aw

ielo

pozi

omow

a

inte

grac

jatos

amo

ci

post

awy

dezi

nteg

ruj

cero

zwj

post

awy

pozy

tyw

nero

zwoj

owo

poczucie dorosoci brak poczucia dorosoci

Rys. 4. Statusy tosamociowe postawy yciowe a poczucie dorosoci wrd studentw (N=188)

rdo: opracowanie wasne.

Logiczne jest, i osoby czujce si dorosymi przejawiaj wyszy po-ziom zintegrowania tosamoci (pozytywny obraz siebie i innych ludzi: 46,46%, wobec 39,35%). Mona take uzna za logiczne, i poczucie dorosoci wie si z wysz akceptacj siebie (bardziej pozytywny obraz siebie i innych mniejsza dezintegracja jednostkowa: 14,96%, wobec 19,67%). Poczucie doro-soci najsilniej jednak rnicuje dezintegracja wielopoziomowa (doroli 10,23%; niedoroli 22,95%) oraz dezintegracja relacji ja wiat (doroli 28,35%; niedoroli 18,03%). O ile dezintegracja wielopoziomowa, czyli nega-tywny obraz siebie i innych ludzi, wydaje si tu logicznie powizana z brakiem poczucia dorosoci, to dezintegracja relacji ja wiat, czyli pozytywny obraz siebie i negatywny innych ludzi, jest logicznie sprzeczna z mechanizmami rozwo-ju. Dorastanie bowiem wie si take z pozytywnymi przemianami w zakresie postaw spoecznych (rozwj spoeczny jako integracja z innymi). Wynik ten, cho nie by weryfikowany przez pogbione analizy, moe wiza si ze sposobem rozumienia dorosoci, ktry stanowi tu swoisty moderator. Wikszo bowiem respondentw (ok. 70%) dorastania nie kojarzy z peni rl spoecznych, a zawa go jedynie do wolnoci i samodzielnoci decyzyjnej i materialnej. Negacja wiata spoecznego moe wiza si zatem z deprecjacj rl spoecznych, wynikajc z negatywnego postrzegania innych ludzi, ktre uzyskuje status generalizacji. Do-

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 86

rastanie ujmowane jest w kategoriach indywidualistycznych, egocentrycznych, wic si gwnie z formowaniem samooceny (postawa wobec ja). Oglny obraz statusw tosamociowych i konsekwencji rozwojo-wych wskazuje, i modzie studencka, ktra subiektywnie ocenia siebie jako doros, jest lepiej wewntrznie zintegrowana i silniej zwizana ze wiatem spoecznym, co stanowi dobry prognostyk dla jej rozwoju i kreacji. Postawiona teza, dotyczca koniecznoci rnicowania mechanizmw autokreacji ze wzgldu na postawy wobec siebie i wiata spoecznego, sta-nowia podstaw pogbionych analiz w tym zakresie. Dokonaam zatem poczenia tych statusw tosamociowych, ktre wi si z negatywn i pozytywn uoglnion postaw wobec ja (samoocena) i wobec obiektw poza-ja, z uwzgldnieniem rnicujcego znaczenia poczucia dorosoci (tabe-la 2.; rysunek 5.). Uzyskane wyniki okazay si interesujce i porednio potwier-dziy hipotez o wikszym znaczeniu poczucia wasnej wartoci dla konstytuowania si prorozwojowych statusw tosamociowych.

Tabela 2. Uoglnione postawy wobec ja i poza-ja a subiektywne poczucie bycia dorosym (N = 188)

Poczucie dorosoci Postawy wobec ja i poza-ja

Poczucie bycia

dorosym

Brak poczucia bycia

dorosym

Suma

n % n % n % Postawa pozytywna: Ja jestem OK 95 74,80 35 57,38 130 69,15 Postawa negatywna: Ja nie jestem OK 32 25,20 26 42,62 58 30,85

Razem 127 100,0 61 100,0 188 100,0 Postawa pozytywna: Wy jestecie OK 78 61,42 36 59,02 114 60,64 Postawa negatywna: Wy nie jestecie OK 49 38,58 25 40,98 74 39,36

Razem 127 100,0 61 100,0 188 100,0 rdo: opracowanie wasne. Jak wida, wrd modziey studenckiej dominuj pozytywne posta-wy zarwno wobec ja (n = 130; 69,15%), jak i obiektw poza-ja, ktrych jest nieco mniej (n = 114; 60,64%). Jest to dobry prognostyk dla rozwoju osobistego i rozwoju spoecznego modego pokolenia. W kontekcie rnicujcego znaczenia poczucia bycia dorosym, odzwierciedlajcego fenomen wschodzcej dorosoci, widoczne s wyrane prawidowoci, ktre potwierdzaj jego znaczenie rozwojowe. Modzie stu-dencka, ktra czuje si dorosa, znacznie lepiej postrzega sam siebie pozytywny obraz siebie (74,8%, wobec 57,38% wrd modziey, ktra ocenia siebie jako niedoros). Nieco lepiej te postrzega innych ludzi pozytywny obraz innych ludzi, ale tu rnica jest niewielka, w zasadzie

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 87

mona j uzna za incydentaln (61,42%, wobec 59,02%). Potwierdza to postawion ad hoc tez o wikszym znaczeniu poczucia wasnej wartoci dla aktu autokreacji, a take dla poczucia jakoci ycia (wewntrzna integracja jest tu znacznie waniejsza dla pokonania kryzysu tosamociowego).

38,5

861,

4274,

8

25,2

59,0

2

40,9

857,3

8

42,6

2

0

20

40

60

80Ja

jest

emO

K.

Ja n

ieje

stem

OK

.

Wy

jest

eci

eO

K.

Wy

nie

jest

eci

eO

K.

poczucie dorosoci brak poczucia dorosoci

Rys. 5. Uoglnione postawy wobec ja i poza-ja a poczucie dorosoci wrd studentw (N=188)

rdo: opracowanie wasne. Analiza dotyczca poziomu identyfikacji z cechami osobowoci po-nowoczesnej w kontekcie zrnicowania statusw tosamociowych po-twierdza wczeniejsze analizy okrelajce znaczenie subiektywnego poczucia dorosoci (tabela 3.; rysunek 6.).

Tabela 3. Statusy tosamociowe studentw a poziom identyfikacji z cechami osobowoci ponowoczesnej (N = 188)

Poziom identyfikacji Statusy tosamoci

wysoki

redni niski Ogem

n % n % n % n % Dezintegracja jednostkowa: Ja nie OK wy OK

12 19,05 13 17,57 6 11,765

31 16,48

Dezintegracja relacji ja-wiat: Ja OK wy nie OK

17 26,98 19 25,68 11 21,57 47 25,00

Dezintegracja wielopozio-mowa: Ja nie OK wy nie OK

10 15,87 11 14,86 6 11,765

27 14,36

Integracja tosamoci: Ja OK wy OK

24 38,10 31 41,89 28 54,90 83 44,16

Razem 63 100,00 74 100,00 51 100,00 188 100,00 rdo: opracowanie wasne. Widoczna jest wyranie korelacja negatywna midzy prorozwojowymi i destrukcyjnymi statusami tosamoci a poziomem identyfikacji z osobowoci

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 88

ponowoczesn. Pozwala to potwierdzi wyjciow tez o destrukcyjnym wpy-wie ponowoczesnoci na ksztatowanie si poczucia tosamoci modego poko-lenia. Wyranie bowiem wicej problemw w tym zakresie maj osoby, ktre silnie identyfikuj si z ponowoczesnoci i wasn osobowo postrzegaj jako jej egzemplifikacj. Dominuj wrd nich destrukcyjne rozwojowo statusy to-samociowe o rnym charakterze (cznie dezintegracja jednostkowa, dezinte-gracja relacji ja-wiat i dezintegracja wielopoziomowa 61,9%), a zdecydowanie mniej ujawniaj si te, ktre maj pozytywny rozwojowo cha-rakter (integracja tosamoci pozytywny obraz siebie i innych ludzi 38,1%). Co interesujce, ale logiczne w kontekcie wczeniej wskazanych tendencji, najwyraniej rnicuje badane osoby, o odmiennym poziomie identyfikacji z osobowoci ponowoczesn, mechanizm dezintegracji jed-nostkowej, odzwierciedlajcy negatywny obraz siebie i pozytywny obraz innych ludzi (silna identyfikacja 19,05%, saba identyfikacja 11,76%). Wska-zywaoby to porednio na znaczenie poczucia wasnej wartoci dla konstytu-owania wasnej tosamoci. Pozostae zaburzenia w integracji tosamoci (deprecjacja innych, deprecjacja zgeneralizowana) ujawniaj si sabiej, ale maj podobne ukierunkowanie (korelacja negatywna).

38,1

38,1

21,5

7

11,7

65

54,9

45,1 54

,961,9

15,8

7

19,0

5

26,9

8 41,8

958,1

1

14,8

6 41,

89

17,5

7

25,6

8

11,7

65

0

20

40

60

80

dezi

nteg

racj

aje

dnos

tkow

a

dezi

nteg

racj

are

lacj

i "ja

-w

iat"

dezi

nteg

racj

aw

ielo

pozi

omow

a

inte

grac

jatos

amo

ci

post

awy

dezi

nteg

ruj

cero

zwj

post

awy

pozy

tyw

nero

zwoj

owo

wysoka identyfikacja rednia identyfikacja niska identyfikacja

Rys. 6. Statusy tosamociowe postawy yciowe a poziom identyfikacji z osobowoci ponowoczesn wrd studentw (N=188)

rdo: opracowanie wasne. Dokonaam take prby uoglnienia statusw tosamociowych ze wzgldu na kierunek postaw wobec siebie i innych ludzi (tabela 4.; rysunek 7.) i zderzenia ich z poziomem identyfikacji z cechami osobowoci ponowo-czesnej. Uzyskane wyniki potwierdzaj postawion hipotez, a take wyniki

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 89

wczeniejszych analiz dotyczcych subiektywnego poczucia dorosoci w kontekcie uoglnionych postaw wobec ja i obiektw poza-ja. Pomimo tego, e rnice w postawach wobec siebie i wiata spoecz-nego, warunkowane poziomem identyfikacji z ponowoczesnoci, nie s du-e, ich kierunek jest wyranie okrelony (korelacja negatywna). Tendencje te wyraniejsze s w przypadku postaw wobec ja oso-by silnie zidentyfikowane z ponowoczesnoci wyraniej odczuwaj proble-my z ocen siebie (mniej deklaracji obrazujcych pozytywny obraz siebie 65,08%, wobec 76,47%; wicej negatywnych opisw wasnej osoby 34,92%, wobec 23,53%). Podobnie ukierunkowana jest wizja innych ten-dencja do mniej pozytywnej oceny, ale rnice s tu nieco mniejsze.

Tabela 4. Uoglnione postawy wobec ja i poza-ja a poziom identyfikacji z cechami osobowoci ponowoczesnej (N = 188)

Poziom identyfikacji Postawa

wysoki redni niski Ogem n % n % n % n %

Postawa pozytywna: Ja jestem OK

41 65,08 50 67,57 39 76,47 130 69,15

Postawa negatywna: Ja nie jestem OK

22 34,92 24 32,43 12 23,53 58 30,85

Razem 63 100,00 74 100,00 51 100,00 188 100,0 Postawa pozytywna: Wy jestecie OK

36 57,14 44 59,46 34 66,67 114 60,64

Postawa negatywna: Wy nie jestecie OK

27 42,86 30 40,54 17 33,33 74 39,36

Razem 63 100,00 74 100,00 51 100,00 188 100,0 rdo: opracowanie wasne.

42,8

6

23,5

3

66,6

7

33,3

357,

1465,0

8

34,9

2

59,4

6

40,5

4

67,5

7

32,4

3

76,4

7

0102030405060708090

Jaje

stem

OK

.

Ja n

ieje

stem

OK

.

Wy

jest

eci

eO

K.

Wy

nie

jest

eci

eO

K.

wysoka identyfikacja rednia identyfikacja niska identyfikacja

Rys. 7. Uoglnione postawy wobec ja i poza-ja a poziom identyfikacji z osobowoci ponowoczesn wrd studentw (N=188)

rdo: opracowanie wasne.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 90

Konkludujc, zarwno subiektywne poczucie dorosoci, jak i poziom identyfikacji z osobowoci ponowoczesn wyranie rnicuj statusy to-samociowe prorozwojowe i destrukcyjne rozwojowo, a mechanizmem wyznaczajcym silniej owe rnice jest obraz siebie, w mniejszym stopniu obraz innych ludzi. Zatem mona potwierdzi znaczenie poczucia wasnej wartoci jako mechanizmu, ktry najsilniej okrela status tosamociowy. Innymi sowy, dla konstytuowania wasnej tosamoci znacznie waniejsza jest samoocena ni ocena innych ludzi.

2. Porwnanie problemw z tosamoci wrd modziey ponadgimnazjalnej (adolescencja) i studentw (wschodzca doroso) Dla zobrazowania i jednoczenie zweryfikowania problemw z to-

samoci, charakterystycznych dla ponowoczesnoci, co odzwierciedla fe-nomen wschodzcej dorosoci, dokonaam analiz porwnawczych pomidzy adolescentami32 i studentami w zakresie podstawowych statusw tosamocio-wych oraz konstytuujcych je wizji siebie i innych ludzi33. Kolejne wykresy stanowi efekt analizy zbiorczej wynikw uzyskanych w dwch badaniach, kt-rych ograniczenia przedstawiam w zaoeniach metodologicznych. Analiza wynikw (rys. 8.) wskazuje na wyrane rnice pomidzy mo-dzie ponadgimanzjaln (adolescencja) i studentami (wschodzca doroso). Statusy tosamociowe studentw s wyranie bardziej prorozwojowe, a wic mona sdzi, i wikszo z nich pokonaa kryzys tosamociowy, co odzwier-ciedla poziom akceptacji siebie i spoecznego wiata. Wrd modziey studenc-kiej wyranie czciej wystpuje integracja tosamoci (pozytywny obraz siebie i innych ludzi) 44,16% ni wrd adolescentw 18,78%. Statusy tosamo-ciowe dezintegrujce rozwj ujawniaj si tym samym znacznie rzadziej wrd studentw (55,84%) ni wrd adolescentw (81,22%). Jednak nie mona uzna, e studenci ostatecznie pokonali kryzys tosamociowy. Wskazuje to na znaczenie fenomenu wchodzcej dorosoci, a wic eksperymentowanie z wa-

32 E. Wysocka, Dowiadczanie ycia w modoci, dz. cyt. 33 Podstawy teoretyczne, ktre wykorzystaam w analizie i interpretacji, odnoszce si

do kategorii postaw yciowych odzwierciedlajcych statusy tosamociowe, a take stylw funk-cjonowania w relacjach z innymi ludmi, ktre ujam w kategoriach stylw przywizaniowych, mona znale w nastpujcych pozycjach: T. H. Harris, W zgodzie z sob i z tob. Praktyczny przewodnik po analizie transakcyjnej, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1987, s. 52-70; K. Bartholomew, L. M. Horowitz, Attachment styles among young adults: a test of a four-category model, Journal of Personality and Social Psychology, 1991, No 61, pp. 226-244.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 91

sn tosamoci, co nie pozwala uzyska statusu osoby dorosej. Rnice w po-szczeglnych statusach tosamociowych, dezintegrujcych rozwj wrd obu kategorii wiekowych, s wyrane, ale ich znaczenie (sia) jest zrnicowana. Najsilniej rnicuje adolescentw i studentw dezintegracja wielopoziomowa (adolescenci 44,54%; studenci 14,36%), co nie budzi zdziwienia, gdy obrazuje najwikszy chaos tosamociowy, wynikajcy zarwno z negacji siebie, jak i wiata spoecznego. Jako kolejny pod wzgldem jego znaczenia mechanizm ewokujcy problemy z tosamoci adolescentw ujawnia si deprecjacja siebie, czyli negatywny obraz siebie i pozytywna wizja wiata spoecznego (adolescenci 24,24%; studenci 16,48%). Innymi sowy, adolescenci maj zgeneralizowany problem z okreleniem siebie i swojej relacji z innymi ludmi (dezintegracja wielopoziomowa), a take problem z okreleniem i akceptacj wasnej osoby (dezintegracja jednostkowa). Interesujce jest natomiast, i inaczej rozkadaj si wyniki w zakresie trzeciego dezorganizujcego rozwj statusu tosamociowe-go, jakim jest dezorganizacja i deprecjacja relacji ja-wiat, czyli pozytywny obraz siebie i negatywny obraz innych ludzi (adolescenci 11,9%; studenci 25,0%). Wskazuje to, i problemy ewokujce kryzys tosamociowy, charakte-rystyczny dla wschodzcej dorosoci, wi si gwnie z relacjami i wizi spoeczn, ktrych deprecjacja jest istot ponowoczesnoci (ja stao si wielkie, a my zmalao zanik wsplnotowoci i wsparcia spoecznego oraz ideolo-gicznego ze wypywajcego w procesie autokreacji modego pokolenia).

44,16 44,1655,84

14,3616,4825 18,78

81,22

44,54

18,7824,24

11,9

0102030405060708090

dezi

nteg

racj

aje

dnos

tkow

a

dezi

nteg

racj

are

lacj

i "ja

-w

iat"

dezi

nteg

racj

aw

ielo

pozi

omow

a

inte

grac

jatos

amo

ci

post

awy

dezi

nteg

ruj

cero

zwj

post

awy

pozy

tyw

nero

zwoj

owo

wschodzca doroso adolescencja

Rys. 8. Statusy tosamociowe postawy yciowe wrd studentw (N=188) i modziey ponadgimnazjalnej (N=911)

rdo: opracowanie wasne.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 92

Tez t sprawdziam, dokonujc uoglnionej analizy postaw wobec ja i obiektw poza-ja, waciwych dla adolescentw i modziey stu-denckiej, z uwzgldnieniem dodatkowo poczucia dorosoci (rys. 9.). Jak wida, postawy wobec ja i obiektw poza-ja wyranie rnico-wane s zarwno rozwojowo (adolescencja i wschodzca doroso), jak i do-datkowo poczuciem dorosoci. Jednak wyraniej zaznacza si to w przypadku postaw wobec ja, bowiem zarwno etap rozwoju, jak i poczucie dorosoci wyraniej je rnicuje. Najbardziej pozytywna wizja siebie zaznacza si w przy-padku osb, ktre czuj si dorose (74,8%), czemu towarzyszy logicznie naj-mniej negatywnych postaw wobec siebie (25,2%). Najmniej pozytywna postawa wobec ja cechuje adolescentw (30,85% pozytywnych wizji siebie i 69,15% negatywnych). Osoby, ktre nie czuj si dorose, maj natomiast wicej pro-blemw z ocen i akceptacj siebie ni te, ktre deklaruj poczucie dorosoci, ale wyranie mniej ni adolescenci (57,38% wizji pozytywnych i 42,62% wizji negatywnych). Mona zatem powiedzie jedno, e z pewnoci pozytywna wi-zja siebie znamionuje dorastanie (wewntrzn integracj tosamoci), gdy po-twierdza to zarwno rnica midzy adolescentami i studentami, jak i rnica wynikajca z deklarowanego poczucia dorosoci. W kontekcie postaw wobec obiektw poza-ja mona generalnie powiedzie, i dorastanie wie si z po-rzdkowaniem relacji z innymi, bowiem adolescencja wyznacza tu najmniej pozy-tywne postawy wobec innych (56,75% wizji negatywnych, a jedynie 43,25% pozytywnych), a we wschodzcej dorosoci niezalenie jednak od poczucia dorosoci postawa wobec obiektw poza-ja jest wyraniej bardziej pozy-tywna (cho w niewielkim stopniu wystpuje tu tendencja do bardziej pozytyw-nych postaw wobec obiektw poza-ja wrd osb, ktre czuj si dorosymi).

57,3

8

42,6

2 59,0

2

40,9

8

38,5

861,4

2

74,8

25,2

43,2

5

56,7

5

30,8

5

69,1

5

0

20

40

60

80

100

Jaje

stem

OK

.

Ja n

ieje

stem

OK

.

Wy

jest

eci

eO

K.

Wy

nie

jest

eci

eO

K.

doroli adolescencja niedoroli

Rys. 9. Postawy wobec ja i poza-ja wrd studentw dorosych i niedorosych (N=188) oraz modziey ponadgimnazjalnej (N=911)

rdo: opracowanie wasne.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 93

Konkludujc, mona powiedzie, i statusy tosamociowe zwizane z dorastaniem wyznaczane s gwnie przez pozytywn wizj siebie i zwi-zan z tym akceptacj siebie, co jest znacznie waniejszym mechanizmem kreacyjnym ni porzdkowanie relacji z innymi ludmi. Mona sdzi, e sprawdza si tu potoczna wiedza, ktra mwi, e akceptacja innych jest po-chodn akceptacji siebie. Jeli bowiem jednostka akceptuje siebie, nie musi reagowa obronn negacj innych, std niemal automatycznie postawy wobec wiata spoecznego take si porzdkuj. Niewtpliwie jednak rnica w zakresie statusw tosamociowych i postaw wobec wiata spoecznego, zaobserwowana w okresie adolescencji i wschodzcej dorosoci, jest wyrana wie si gwnie z wiksz de-precjacj siebie (ja) wrd adolescentw, co moe ewokowa zaburzenia tosamoci o charakterze wycofania (dezintegracja ja) lub obronnej negacji innego (deprecjacja obiektw poza-ja). We wschodzcej dorosoci wi-doczna jest tendencja do wewntrznej integracji i integracji ze wiatem spo-ecznym, ale mona te powiedzie, i sposb funkcjonowania w wiecie ponowoczesnym (wschodzca doroso, osobowo ponowoczesna) stanowi wyran blokad rozwojow w procesie integrowania tosamoci.

PODSUMOWANIE

Dzi centralnym problemem jest nadal identyfikacja, a wic pytanie, z jak przeszoci, teraniejszoci i przyszoci moe si utosami mody czowiek szukajcy ideaw34.

Zygmunt Bauman35 opisujc wymiary pynnej ponowoczesnoci,

wskazuje ten najwaniejszy w przypadku modego czowieka wymiar, jakim jest indywidualizacja, ktra polega na przemianie ludzkiej tosamoci z da-nej na zadan, z jednoczesnym obarczeniem czowieka odpowiedzialno-ci za realizacj tego zadania i jego skutki uboczne. Czowiek zatem dzisiaj musi by autonomiczny (autonomia de jure), nawet jeli realnie nie jest (au-tonomia de facto). Reasumujc, czowiek traci tzw. tosamo wrodzon, a zyskuje przymus i nieuchronno samookrelenia. W rnych niesprzyjaj-cych rozwojowo warunkach moe doj w konsekwencji do utworzenia utrwalonych wersji wasnej osoby, ktre mog przyj posta kryzysu tosa-moci w rnych formach, a w warunkach wspierania rozwoju modego

34 M. Mead, Kultura i tosamo. Studium dystansu midzypokoleniowego, Wydaw-nictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 3.

35 Z. Bauman, Pynna nowoczesno, dz. cyt., s. 50-51.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 94

czowieka problemy tosamociowe zostaj pozytywnie rozwizane (uzyska-nie pierwotnego statusu tosamoci zintegrowanej wewntrznie i zewntrz-nie, spjnej i wzgldnie trwaej). Nie oznacza to zakoczenia problemw z tosamoci, ktre towarzyszy mog czowiekowi w biegu caego ycia, ale pozytywne rozwizanie pierwotnego kryzysu w okrelaniu siebie niewt-pliwie uatwia pniejsze radzenie sobie z pojawiajcymi si wskutek zadziaania rnych czynnikw problemami autokreacyjnymi.

BIBLIOGRAFIA

[1] Arnett J. J., Emerging adulthood. A theory of development from the late teens through the twenties, American Psychologist, 2000, Vol. 55, No 5.

[2] Baka A., Poradnictwo transnacjonalne. Cele i metody midzykultu-rowego doradztwa karier, Ministerstwo Pracy i Polityki Spoecznej, Warszawa 2006.

[3] Baka A., Psychologiczne doradztwo karier, Print-B, Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, Pozna Warszawa 2007.

[4] Bartholomew K., Horowitz L. M., Attachment styles among young adults: a test of a four-category model, Journal of Personality and Social Psychology, 1991, No 61.

[5] Bauman Z., Pynna nowoczesno, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2006.

[6] Bauman Z., Pynne ycie, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2007. [7] Bauman Z., Ponowoczesne wzory osobowe, Studia Socjologiczne,

1993, nr 2. [8] Bauman Z., Ponowoczesno jako rdo cierpie, Sic!, Warszawa

2000. Beck U., Spoeczestwo ryzyka: w drodze do innej nowoczesno-ci, Scholar, Warszawa 2004.

[9] Bokszaski Z., Tosamosci zbiorowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.

[10] Bokszaski Z., Tosamo, interakcja, grupa tosamo jednostki w perspektywie teorii socjologicznej, Wydawnictwo U, d 1989.

[11] Doda A., Narcyz. Nieznona lekko mitu, Amicus, 1999. [12] Erikson E. H., Tosamo a cykl ycia, Zysk i S-ka, Pozna 2004. [13] Fromm E., Szkice z psychologii religii, Ksika i Wiedza, Warszawa

1966. [14] Fromm E., Ucieczka od wolnoci, Czytelnik, Warszawa 1993.

Wschodzca doroso a tosamo modego pokolenia wspczesne zagroenia

Nr 1(9)/2013 95

[15] Giddens A., Nowoczesno i tosamo. Ja i spoeczestwo w epo-ce pnej nowoczesnoci, Pastwowe Wydawnictwo Naukowe, War-szawa 2001.

[16] Harris T. H., W zgodzie z sob i z tob. Praktyczny przewodnik po analizie transakcyjnej, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1987.

[17] Hilgard E. R., Wprowadzenie do psychologii, Pastwowe Wydawnic-two Naukowe, Warszawa 1972.

[18] Kwieciski Z., Edukacja wobec wyzwa demokracji, [w:] Demokra-cja a owiata, ksztacenie i wychowanie, red. H. Kwiatkowska, Z. Kwieciski, Edytor, Toru 1996.

[19] Leppert R., Tosamo modziey w spoeczestwie naladowczym, [w:] Modzie wobec (nie)gocinnej przyszoci, red. R. Leppert, Z. Melosik, B. Wojtasik, Wydawnictwo Naukowe Dolnolskiej Szkoy Wyszej Edukacji TWP, Wrocaw 2005.

[20] ukaszewski W., Psychologiczne koncepcje czowieka, [w:] Psycho-logia. Podrcznik akademicki, t. 1, Podstawy psychologii, red. J. Stre-lau, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2000.

[21] McCrae R. R., Costa P. T. Jr., Osobowo dorosego czowieka: per-spektywa teorii picioczynnikowej, Wydawnictwo WAM, Krakw 2005.

[22] Mead M., Kultura i tosamo. Studium dystansu midzypokolenio-wego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

[23] Ritzer G., Magiczny wiat konsumpcji, Muza SA, Warszawa 2004. [24] Sandel M. J., The procedural republic and the unencumbered self,

Political Theory, 1984, No 12. [25] Sujak E., Rozwaania o ludzkim rozwoju, Znak, Krakw 1992. [26] Wysocka E., Dowiadczanie ycia w modoci problemy, kryzysy

i strategie ich rozwizywania, Wydawnictwo U, Katowice 2009/2010.

[27] Wysocka E., Wschodzca doroso jako rezultat kryzysu w warto-ciowaniu a odczuwana jako ycia analiza teoretyczna i empi-ryczne egzemplifikacje, [w:] Kryzys wartoci. Kategoria problematyki bada w pedagogice wspczesnej, red. W. Furmanek, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszw 2012.

Ewa Wysocka

COLLOQUIUM WNHiS 96

E M E R G I N G A D U L T H O O D V E R S U S T H E I D E N T I T Y O F A Y O U N G G E N E R A T I O N

C O N T E M P O R A R Y T H R E A T S T O S H A P I N G T H E I D E N T I T Y . A T H E O R E T I C A L A N A L Y S I S

A N D E M P I R I C A L E X E M P L I F I C A T I O N

ABSTRACT Emerging adulthood is a phenomenon constituting the correlate of post-modernity and changes on the labour market, which affect particularly a young generation. It is a new phase in life, including the age of 18 to 25-30, the essence of which is experimenting with roles in life in regard of family, love, work and changeability of worldview. The article consti-tutes an exemplification of threats which are caused by emerging adulthood to the develop-ment of the identity of a young generation. In the theoretical part of it, the article includes the characteristics of the phenomenon, and an attempt to indicate the factors which determine them. In the empirical part, it refers to developmental disorders of the identity, which are very characteristic for this phase of human life. Keywords: emerging adulthood, young generation, post-modernism, identity.