Click here to load reader

Talat Pasanin Hatiralari

  • View
    31

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of Talat Pasanin Hatiralari

TALT PAA'nn

HATIRALARI

Dizgi - Bask - Yaymlayan:

Yenign Haber Ajans

Basn ve Yaynclk A..

Temmuz 1998

TALT PAA'nn

HATIRALARI

TALT PAA

lksz

Hseyin Cahit Yaln

CGAZETESNN

OKURLARINA ARMAANIDIR.

NDEKLER

Talt Paa'nn El Yazs7

lksz9

Giri11

Hatralarm Neden kaleme aldm?11

Trkiye'ye yaplan hakszlklar12

I- Merutiyetin lan13

Jn Trk hareketi15

lk Ermeni ve Bulgar hareketleri16

Trkiye'den koparlan topraklar18

Balkan Harbi facias18

Ruslarn Trkiye'yi zayflatmak siyaseti21

Boa giden gayretler23

II- Almanya ile ittifak nasl hazrland?23

Breslau ve Gben hadisesinin i yz27

Harbe giri arifesinde28

Trkiye harbe nasl girdi?30

Malubiyetler balaynca31

Vagon ticareti meselesinin i yz33

ttihat ve Terakki'nin temizlii36

III- ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin tekilat37

Sadrazam Kk Sait Paa40

IV- Ermeni meselesinin tarihi43

Ermenilerin iyzn gsteren tarihi vesikalar45

Ermeniler dmanlarmza nasl alet oldular?52

Kanuni durumdan gayri kanuni duruma gei57

Umumi ve hususi tadiller59

Dikkate ayan bir makale61

Ermenilerin tehciri65

Mspet hadiseler67

Hkmetin icraat77

V- Rus vesikalar80

Trk halkna yaplan zulmler80

Ermeni cinayetleri82

Ermeni etelerinin zulmleri85

Byk katliam87

Vahetlerin arkas kesilmiyor92

Ruslarn itiraflar100

Albay Morel'in hakiki hviyeti118

VI- ''ttihat ve Terakki'' siyasi frkasna dahil olan

kabineler ve bu frka azalar aleyhine davalar123

Vesikalar125

Ayan Meclisi'nce reddedilen takrir

Baz rk iddialar

Mahkemenin selahiyeti meselesi140

Birinci mahkemenin sonu142

Susuzlar mahkm ediliyor144

Dahiliye Nazrnn vaziyeti145

Umumi Harb'in ilanndan kimler mesuldr?146

Harici siyasetten mesul olanlar147

dam iin ileri srlen delil148

Kasten tahrif edilen hadiseler150

LKSZ

Talt Paa bu hatralarn, mtarekeden sonra memleketi terke mecburiyet hissederek Almanya'ya ekilmi olduu sralarda kaleme almtr. Merutiyet devrinin en yksek simalarndan biri olan Talt Paa bize ok alakaya ayan bu mhim zamanlar hakknda pek nemli malumat verebilirdi. Fakat haller ve artlar onun tam bir ''hatrat'' yazmasna imkn brakmamtr.

Byle olmakla beraber, temas ettii bahsi tamamyla tenvir etmi (aydnlatm) ve bize mhim bir vesika brakm olduu phesizdir.

''Tanin'' gazetesinde Talt Paa'nn hatralarn neretmek istediimiz vakit, bunun zaman itibaryla mnasip bir hareket olup olmayacan epeyce dnmtm. nk Merutiyet devrinin sadrazam o devrin en ac vakalarndan birine temas ediyordu. Osmanl mparatorluu tasfiye edilmi, bunun harabeleri arasndan yepyeni ve diri bir milli Trk Cumhuriyeti km olduu iin, eski hatralar zerinden snger geirerek maziyi unutmak ve yeni devrin karde vatandalar halinde yaamak artlarn kuvvetlendirmek bir vazife idi.

Fakat tarih ortadan kaldrlamaz. Onun her tarafn aydnlatmaya almak istikbali daha emin surette hazrlamak hususunda faydal olur. te bu mlahazaya mebnidir ki bu (dnceye dayanaraktr ki) bugnk mesut neticelere varncaya kadar ne zor ve karanlk yollardan getiimizi ortaya koyan bu vesikay matbuata tevdi etmekte (vermekte) tereddt etmemitim.

O gnlerde tamamen mazi demek olan bu hatralar, bu gnn artlar iinde tam bir aktalite halini ald. Zamana, tarihe, eski gnlerin hallerine ve artlarna baklmakszn, Trk eref ve haysiyetine dmanlar tarafndan hcumlar, Trkn hakkn gasp iin iftiral faaliyetler balam bulunuyor. Bu durum iinde, Talt Paa'nn hatralar hususi bir ehemmiyet ve kymet kesbediyor.

Talt Paa vatann ok seven, vatannn hayr ve selameti urunda nefsine varncaya kadar her eyini feda etmeye hazr bulunan bir ahsiyetti. Brakt hatralar bu noktadan da bizi tenvir edebilir. Memlekete yapt hizmetler arasnda bu hatralar bugnn en takdir ve kran ile yadedecei bir eserdir.

19 ubat 1946

Hseyin Cahit Yaln

GR

HATIRALARIMI NEDEN KALEME ALDIM?

Birok kimse hatratm yazmak iin beni tevik ettiler, muhtelif cemiyetler bu maksatla bana mracaat, hatta bu hususta maddi menfaat teklif ettiler. Merutiyetten nce ve sonra ''ttihat ve Terakki Frkas'nn'' kurulmas hakkndaki hatralarm ve o zamanki i ve d siyasete mteallik (ilikin) hadiseleri siyasi bir hatra defteri eklinde deil, fakat tarihi bir tenkid halinde sonradan yazmay tasavvur etmitim. Ancak, asrlardan beri devam edegelmi sinsi bir siyasetin bugn Osmanl devletine arzu ettii ekli vermek zere ileri srd haksz ithamlara tahamml edemeyeceimden aadaki izahlar mufassal (ayrntl) hatralarma giri ve ayn zamanda da haksz ithamlara cevap olarak yazmaya karar verdim. Bildiim hadise ve hakikatleri burada tam olarak sralamaya imkn yoktur. Fakat syleyeceklerimin hepsi hakiki hadisattan ibarettir.

ark meselesi gsterildii gibi bir insanlk ve Hristiyanlk meselesi deil, bilakis bir nefret ve menfaat meselesidir. Trk devletinin dahili ilerine yaplan mdahaleler hep buna mstenittir (dayandrlmtr). Filhakika Trk devletinin, Trkler de dahil, btn tebaasna iyi muamele temin eden muntazam bir idare kurmaya muvaffak olduunu iddia etmek bir crettir. Fakat bu husustaki hatay yalnz Trklere yklemek de doru deildir. Ruslarn Yahudilere ve Mslmanlara ve hatta, mstebit arla kar gelen Hristiyanlara yaptklar vahet her ne kadar insanlk hislerini galeyana getiriyorsa da Avrupa'nn insaniyetperver diplomatlar bu hususta en kk bir sz sylemek cesaretini gsteremediler. Rusya hakkndaki en ufak bir ikyetin harbe sebebiyet verebileceini biliyorlard; bunun iin susmay tercih ettiler. Hrriyetin hamisi roln taknan, hukuku beer (insan haklar) beyannamesini nereden Fransa, vahi ve mstebit arla her trl yardmda bulunmaktan utanmad ve 1871 harbinden sonra bu mstebit devletle bir ittifak dahi yapt. Almanya'ya kar kuvetli bir Rusya kurulacakt. arln istibdad salamlatrld. Rusya'nn Trk slahat teebbslerine kar kard manilere gz yumuldu. Trkiye'nin slahat yapmas hibir zaman ciddi olarak arzu edilmedi. Muahedelerde ad geen slahat mahiyet itibaryla birer mdahaleden baka bir ey deildir. Bir devletin idaresindeki terakki ve slahat onun siyasi ve iktisadi istiklaline tbidir (baldr).

TRKYE'YE YAPILAN HAKSIZLIKLAR

Bir taraftan Trkiye slhat yapmaya zorlanrken dier taraftan da mdahale ve himayeyle siyasi ve kapitlsyonlar vastasyla da iktisadi istiklalini bsbtn ortadan kaldrabilmek iin Trkiye'ye tbi olan milletler ayaklanmaya tevik ediliyordu.

Bir Trk airine gre bu gibi slhat tavsiyeleri, elleri kollar baland halde komas istenen bir insana benziyordu.

Buna mukabil, ngiltere, ancak siyasi menfaatlerinin zoru ile Trkiye'nin ve bilhassa stanbul'un Ruslar tarafndan igalini nledi; Ayastafanos muahedesinin Berlin muahedesiyle tadili ancak bu sebebe mstenit idi (dayanrd). Fakat Almanya'nn askeri ve iktisadi bakmlardan gsterdii ayan hayret derecede abuk terakki, Bismark tarafndan ittifak msellesin tesisi (l ittifakn kurulmas) ve bilhassa Alman deniz kuvvetlerinde byk ngiliz donanmasna tehlikeli bir rakip olacak derecede grlen inkiaf, ngiltere'nin az sevilen arlkla birlemesi neticesini dourdu. O gnden itibaren Trkiye, Avrupa devletlerinin hibirinden velevki onun menfaat iin dahi olsa, en ufak bir yardm grmedi. Birlemi olan taraflardan her biri ark meselesini kendi maksatlarna uygun bir ekilde halletmeye alyordu.

Babli mevcudiyetini temin iin o zamana kadar siyasi tezatlardan istifade ederken devletler arasndaki muvazene (denge) ve ayrlklar artk kendi aleyhine dnmt. l ittifak ile ikili ittifakn mnasebetleri ve bilhassa l ittifakn kendi zas arasndaki mnasebetler o derece gerginlemi ve grlerde o derece ayrlk bagstermiti ki, devletlerden hibiri ark meselesi siyasetinden vazgemiyordu. Devletler gruplarndan her biri belki baka bir ekil altnda olmak zere kendi menfaatlerini temin etmeye alyordu. Trkiye'nin Paris ve Berlin muahedeleri ve devletlerin garantisi ile temin edilmi olan mevcudiyetine bu muahedeleri imzalam olan devletlerden hibiri riayet ve hrmet etmiyordu.

I

MERUTYETN LANI

1908 senesinde Jn Trkler tarafndan Merutiyet ilan edildii zaman Trkiye'nin Avrupa karsndaki siyasi durumu bu vaziyette idi.

htill, hkmet eklindeki deiiklik, memleket iinde bir ok mcadelelere ve karklklara sebebiyet vermiti; muvakkat bir zayflk ba gstermiti. Abdlhamid'in keyfi idaresi merkezde ve vilayetlerde hususi bir zmre yetitirmiti. Bunlar geni mikyasta kendi menfaatlerini temine alyor, bu esnada da zavall halk tamamyla eziliyordu. Bu zmre mensuplarn mterek menfaatleri birbirine balyordu. Hkmet merkezinde nazrlar ve saray mensuplar stanbul'daki hempalaryla nasl sk skya birlemi ve karlkl olarak birbirlerine yardm etmekte idiyseler, vilayetlerdeki zenginler ve eraf da nazrlar ve saray mensuplaryla sk temasta olup halk istismar etmekte devam ediyorlard. Bu zmrenin bir ksm da muhtelif ekalliyetlerden (aznlklardan) mteekkildi. Yunanllar, Bulgarlar, Srplar, Ermeniler, Araplar, Krtler ve Arnavutlar; Trkiye'yi inhitata (ykla) ve lme srklemekte olan Abdlhamit hkmetinden iki trl menfaat teminine alyorlard.

Bir taraftan Yunanllar bu hkmetin devamnn devletin muhakkak olarak kmesiyle neticeleneceini anlyor ve kendilerini de bilhassa Rumeli'de onun mirass olarak gryorlard (1). Dier taraftan da patrikhanenin elde ettii imtiyazlar ve askeri hizmetten muafiyetleri sayesinde manevi bir istikll de kazanmlard. Byk mikyasta rakipsiz olarak ticaret yapabiliyor ve bu seretle de byk servetler temin ediyorlard.

Bulgarlarla Ermeniler bir Avrupa mdahalesiyle kendi istiklllerini temin etmek maksadyla Abdlhamid'in keyfi idaresini ileri sryorlard.

Krtlerle Arnavutlar ise, sarayn himayesine snmlar, hkmet ykne itirak etmeksizin ahsen byk istifadeler elde ediyorlard.

Araplara gelince, bunlar

Search related