Click here to load reader

Tadeusz Kałużny - bazhum.muzhp.plbazhum.muzhp.pl/media//files/Sympozjum/Sympozjum-r2010-t14-n1(19... · Paleari, Le seconde e le terze nozze…, dz. cyt., s. 482. 13 „W sytuacjach

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Tadeusz Kałużny -...

Tadeusz Kauny

Nierozerwalno maestwa wKociele prawosawnymSympozjum 14/1(19), 41-60

2010

41

ks. Tadeusz Kauny SCJUniwersytet Papieski Jana Pawa II, Krakw

NIEROZERWALNO MAESTWAW KOCIELE PRAWOSAWNYM

Nierozerwalno maestwa jest mocno zakorzeniona w wie-rze i w tradycji Kociow Wschodu i Zachodu. Rwnoczenie nale-y zauway, e Kocioy chrzecijaskie jak powszechnie wiadomo zajmuj odmienne stanowisko w niektrych obszarach nauki i dys-cypliny maeskiej, w tym rwnie w sprawie nierozerwalnoci ma-estwa. Kwestia ta stanowi jedn z rnic midzy Kocioem katolic-kim a Kocioem prawosawnym. Jednoczenie coraz czciej daje si sysze gosy, e ostateczne pojednanie chrzecijan jest nie do pomy-lenia bez twrczej, podyktowanej yczliwoci konfrontacji stanowisk i porozumienia w tej sprawie.

Wobec powyszego, w niniejszym artykule zostanie podjta prba syntetycznego przedstawienia, co w kwestii nierozerwalnoci mae-stwa gosz prawosawni, na jakich przesankach opieraj swoje pogl-dy oraz jakie s ekumeniczne i duszpasterskie implikacje rnicy sta-nowisk midzy katolikami a prawosawnymi w badanej kwestii.

1. Nierozerwalno jako idea chrzecijaskiego maestwa

Koci prawosawny, podobnie jak i katolicki kadzie duy na-cisk na nierozerwalno sakramentalnej wizi maeskiej. rdo

SympozjumRok XIV 2010, nr 1(19), s. 41-60

ks. Tadeusz Kauny SCJ

42

jednoci i trwaoci maestwa widzi on przede wszystkim w so-wach Chrystusa: Co wic Bg zczy, niech czowiek nie rozdzie-la (Mt 19,6; por. Mk 10,9). Opiera si wic na tym samym co i w nauce katolickiej fundamencie skrypturystycznym1. Ponadto sowa z Listuw. Pawa do Efezjan o wielkim misterium (5,32) ka teologom pra-wosawnym widzie w chrzecijaskim zwizku odtworzenie wielkiej tajemnicy oblubieczej mioci Chrystusa z Kocioem. Przez sakramen-talne maestwo ludzka mio przestaje by tylko ludzka, ale staje si wyrazem i znakiem mioci samego Chrystusa do swojej oblubienicy Kocioa. Eucharystia, ktrej zapowiedzi jest wesele w Kanie Gali-lejskiej podczas niego Chrystus dokonuje cudownej przemiany wody w wino stanowi misterium przebstwienia tego, co ludzkie, i wpro-wadzenia w porzdek niebieski. W ten sposb przez Eucharysti pisze John Meyendorff (1926-1992) Koci prawosawny implicite czy maestwo z wiecznym Misterium, gdzie nie istniej granice pomi-dzy niebem a ziemi, gdzie rwnie ludzka decyzja i dziaanie osiga-j wieczny wymiar2. Patrzc na sakrament maestwa z tej perspek-tywy, prawosawie mwi o trwaoci wza maeskiego rwnie po mierci maonka3.

1 Por. J. Meyendorff, Maestwo w prawosawiu: liturgia, teologia, ycie, Lublin 1995, s. 65; A. Znosko, Prawosawne prawo kocielne, cz. 2, Warszawa 1975, s. 66. Ta wia-domo biblijnych podstaw nierozerwalnoci maestwa znalaza wyraz m.in. w doku-mencie Jubileuszowego Soboru Biskupw Rosyjskiego Kocioa Prawosawnego z 2000 roku, zatytuowanym: Podstawy spoecznej koncepcji Rosyjskiego Kocioa Prawosawne-go. W dokumencie tym czytamy: Koci da od maonkw wiernoci na cae ycie i nierozerwalnoci prawosawnego maestwa, opierajc si na sowach Jezusa Chry-stusa: Co Bg zczy, niech czowiek nie rozdziela. [] Kto oddala swoj on chybaw wypadku nierzdu a bierze inn, popenia cudzostwo. I kto oddalon bierzeza on, popenia cudzostwo (Mt 19,6.9). Concilio dei vescovi della Chiesaortodossa russa, I fondamenti della concezione sociale (X.3), Il Regno-documenti 2001, nr 1 (supplemento), s. 28.

2 J. Meyendorff, Maestwo, dz. cyt., s. 29-30. Por. K. Gryz, Antropologia prze-bstwienia. Obraz czowieka w teologii prawosawnej, Krakw 2009, s. 203-204.

3 W swej istocie maestwo chrzecijaskie pisze John Meyendorff jest spo-tkaniem dwojga osb w mioci, mioci ludzkiej, ktra moe by przemieniona przez sakramentaln ask Ducha witego w wieczny zwizek, nierozerwalny nawet przez mier. J. Meyendorff, Maestwo, dz. cyt., s. 56.

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

43

Trwao chrzecijaskiego maestwa jest wic nastpstwem trwa-nia w prawdziwej mioci i wiernoci z pomoc sakramentalnej aski. O t ask dla nowoecw modli si kapan w czasie prawosawnejliturgii tego sakramentu, wypowiadajc m.in. sowa: Boe wieczny, ktry prowadzisz do jednoci tych, ktrzy s Ci poddani i nakadasz na nich nierozerwaln wi mioci4.

Jak zatem, na tle prawosawnej nauki o nierozerwalnoci mae-stwa, rozumie dopuszczenie rozwodu i zgody na ponowne mae-stwo w tym Kociele?

2. Dopuszczalno rozwodu i powtrnego maestwa

Prby uzasadnienia praktyki rozwodw w tradycji prawosawnej koncentruj si wok trzech zasadniczych racji. Przede wszystkim Ko-ci prawosawny widzi uzasadnienie swojej postawy w klauzuli Ma-teuszowej (5,32; 19,9). Powoujc si na wiadectwo niektrych ojcw Kocioa, prawosawie przyjmuje jej dosown interpretacj jako praw-dziwego wyjtku od zasady nierozerwalnoci5. Teologowie prawosaw-ni uwaaj, e nakaz Jezusa zobowizujcy do trwaego zwizku ma-eskiego przedstawia pewien stan idealny i nie naley z tego ideau czyni absolutnego prawa6. Jezus zgodnie z ich rozumieniem wy-ranie i niezmiennie naucza, e maestwo nie powinno by rozwi-zane, ale nie mwi, e nie moe by rozwizane 7.

czy si z tym cile specyfi czna dla prawosawia koncepcja ma-estwa, w ktrej zostaje zaakcentowany jego wymiar personalistyczny

4 Sakrament maestwa w obrzdku bizantyjskim. Liturgia sakramentu (t.H. Paprocki), w: P. Evdokimov, Sakrament mioci. Tajemnica maestwa w wietle tra-dycji prawosawnej, Biaystok 2007, s. 141.

5 Por. A. Znosko, Prawosawne, dz. cyt., s. 67.6 Por. R. Kupiszewski, Teologowie o moliwoci rozwodu i ponownego maestwa,

Wi 1992, nr 6, s. 26.7 Pierre bp (LHuillier), Le divorce selon la thologie et le droit canonique de lgli-

se orthodoxe, Messager Orthodoxe de lExarchat du Patriarche Russe en Europe Occi-dental 65 (1969), s. 26; por. M. Paleari, Le seconde e le terze nozze nella prassi e nella teologia delle Chiese ortodosse, La Scuola Cattolica 2009, nr 3, s. 477.

ks. Tadeusz Kauny SCJ

44

i synergiczny. Maestwo jako sakrament nie jest jakim magicz-nym aktem prawnym, lecz dynamicznym misterium, wsplnot y-cia, darem Boej aski zwrconym do ludzkiej wolnoci. Aby wyda owoc, aska sakramentu winna by przyjta zgodnie z zasad synergii (wspdziaania). Maonkowie mog si jednak okaza niezdolni do akceptacji i rozwoju tej aski we wsplnym yciu. Istotnie, chocia ma-estwo jest nierozerwalne, to faktycznie wci jest rozrywane przez grzech, brak wiary i mioci. Jeli zaistnieje taka sytuacja, Kocioowi nie pozostaje nic innego, jak uzna ten fakt, to znaczy stwierdzi, e aska sakramentu maestwa nie zostaa przyjta lub wrcz zostaa odrzu-cona i w rezultacie samo maestwo zostao faktycznie unicestwione. Uznanie przez Koci takiego odrzucenia jest wanie rozwodem8.W takiej sytuacji bowiem zauwaa Paul Evdokimov (1901-1970) nie pozostaje ju nic do uratowania: wi, pocztkowo uwaana za nierozerwaln, zostaa ju zerwana, i prawo nie dysponuje niczym,co mogoby zastpi ask. Nie moe ani uzdrowi, ani wskrzesi, ani powiedzie: Wsta i chod!9. Koci zgodnie z takim ujciem nie udziela rozwodu w sensie cisym, ale przez swoje orzeczenie jedynie stwierdza zaistniay stan faktyczny10.

W kocu, uznanie rnych przyczyn rozwodu oraz dopuszczenie powtrnych zwizkw rozwiedzionych tumaczy si odwoaniem do ekonomii kocielnej, czyli czasowego i doranego odejcia od cise-go zastosowania przepisw o trwaoci zwizku maeskiego z racji pastoralnych11. Wyraa si ona zawsze w decyzjach Kocioa (biskupa,

8 Por. J. Meyendorff, Teologia bizantyjska, Warszawa 1984, s. 252; E. Gajda, Praw-ne aspekty rozwodu w doktrynie prawosawnej a wybrane zagadnienia nierozerwalno-ci maestwa, w: B. Czech (red.), Maestwo w prawie wieckim i w prawie kanonicz-nym, Katowice 1996, s. 264.

9 P. Evdokimov, Sakrament, dz. cyt., s. 213; por. M. Paleari, Le secondee le terze nozze, dz. cyt., s. 493.

10 Por. Sawa (Hrycuniak), Rozwd w pojmowaniu prawosawnym, Rocznik Teo-logiczny (ChAT) 19 (1977), z. 2, s. 104; J. Prader, Il matrimonio in Oriente e in Occi-dente, Roma 2003, s. 113.

11 Termin ekonomia etymologicznie pochodzi z jzyka greckiego i oznacza zarz-dzanie domem, gospodarowanie. W kulturze helleskiej termin ten posiada znacze-nie wieckie, ktre przetrwao do naszych czasw. W chrzecijastwie posugiwano si

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

45

synodu), ktry posiada wadz do zezwolenia poszczeglnym osobom na odstpienie od prawa12. W duchu ekonomii kocielnej prawosa-wie dopuszcza w pewnych okolicznociach moliwo rozwizania maestwa i zawarcie nowego zwizku nawet wwczas, gdy stoi to w sprzecznoci z ogln nauk o maestwie. Rozwd traktuje si jako wyjtkowe, cho konieczne ustpstwo, podyktowane wyrozumiaoci, agodnoci i trosk Kocioa o duchowe dobro czowieka13.

nim na og na okrelenie rzdw zbawczych Boga nad wiatem, co znalazo wyraz w sformuowaniach Boska ekonomia, zbawcza ekonomia. Oprcz tego, mona po-wiedzie, historiozbawczego sensu terminu ekonomia pojawi si inny, stosowany na oznaczenie niektrych czynnoci podejmowanych przez Koci w trosce o zbawienie swoich wiernych. Tego rodzaju postaw nazwano ekonomi kocieln bd te eko-nomi eklezjaln. Ma ona dwa wymiary: kanoniczny i duszpasterski. Ekonomia w sensie prawnym pozwala biskupowi zachowa oglny przepis kanonu, wraz z jego niezmien-noci, a rwnoczenie w konkretnym przypadku pomin go lub zastosowa z pewn tolerancj. Std ekonomia w teologii prawosawnej przeciwstawia si tzw. akrybii, czyli cisemu i rygorystycznemu zastosowaniu normy prawnej. Koci prawosawny, odwo-ujc si czsto w swej praktyce do zasady ekonomii, widzi dla niej uzasadnienie w a-godnym i penym miosierdzia postpowaniu Chrystusa. Zasada ekonomii stanowi jed-n z charakterystycznych cech prawosawia. Naley jednak doda, e w cigu wiekw zasada ta bya niejednomylnie interpretowana przez teologw prawosawnych, i to za-rwno w sferze teorii, jak i zastosowaniu praktycznym. Na ten temat zob. m.in. W. Hry-niewicz, Zasada ekonomii eklezjalnej w yciu i teologii prawosawia, Roczniki Teolo-giczno-Kanoniczne 28 (1981), z. 6, s. 137-152; D. Salachas, Oikonomia e akribeia nella ortodossia odierna, Nicolaus 4 (1976), fasc. 2, s. 301-340.

12 Niektrzy z kanonistw prawosawnych analogicznie do nauki Kocioa kato-lickiego na temat moliwoci rozwizania zwizku naturalnego lub niedopenionego wysunli hipotez, e rwnie Koci prawosawny posiada od Boga prawo do rozwi-zania maestw, ktre w terminologii tradycji aciskiej okrelane s mianem wane i dopenione. Por. M. Paleari, Le seconde e le terze nozze, dz. cyt., s. 482.

13 W sytuacjach rnych konfl iktw midzy maonkami czytamy w dokumencie Soboru Biskupw Rosyjskiego Kocioa Prawosawnego Koci uwaa za swj paster-ski obowizek odwoanie si do wszystkich rodkw, ktre ma do dyspozycji (nauczanie, modlitwa, uczestnictwo w sakramentach) w celu zachowania integralnoci maestwa i uniknicia rozwodu. [] Niekiedy jednak, z powodu saboci wynikajcej z grzechu, maonkowie mog okaza si niezdolni do zachowania daru aski, otrzymanego w sa-kramencie maestwa i zachowania jednoci rodziny. Wwczas Koci, powodowa-ny trosk o zbawienie grzesznikw, daje im moliwo poprawy i gotw jest gdy wy-ra al dopuci ich na nowo do sakramentw (X.3). Concilio dei vescovi della Chiesa ortodossa russa, I fondamenti, dz. cyt., s. 28.

ks. Tadeusz Kauny SCJ

46

Akceptujc moliwo rozwodu twierdzi Paul Evdokimov daje si wyraz poszanowaniu jedynej i niepowtarzalnej osoby ludzkiej, jej wewntrznej wolnoci i osobistej odpowiedzialnoci przed Bogiem. Nie oznacza to jednak, e rozwd jest czym dobrym. Wrcz przeciwnie, jest on zawsze porak i przeszkod na drodze osobistego uwicenia si maonkw i budowania domowego Kocioa. Norm jest zawsze nie-rozerwalno maestwa. Ze wzgldu jednak na ludzk sabo mo-liwy jest rozwd i zawarcie nowego zwizku maeskiego14.

Kolejne maestwa nie ciesz si jednak pen aprobat kocieln. Trzecie jest w tradycji prawosawnej zaledwie tolerowane, natomiast czwarte jest absolutnie zabronione15. To ostatnie bywa porwnywane do ikony, na ktrej czas cakowicie zniszczy farby, albo do zepsutego chleba eucharystycznego, ktry nie ma ju swojej jakoci i w konse-kwencji utraci realn obecno Chrystusa. W zwizku z tym powtr-ne maestwo zawarte po rozwodzie oraz maestwo osb owdowia-ych nie jest uznawane za sakrament16.

14 Por. P. Evdokimov, Sakrament mioci, dz. cyt., s. 212-213; J. Meyendorff,Maestwo, dz. cyt., s. 65; K. Gryz, Antropologia, dz. cyt., s. 205. Naley zauway,e rozwizanie maestwa dopuszczalne jest tu bez wzgldu na to, czy byo ono za-warte wanie i dopenione, czy te nie. W tym bowiem wzgldzie prawosawne prawokocielne nie wprowadza rozrnienia midzy maestwem wanym i dopenionyma niedopenionym. Por. P. Paka, Zasadnicze rnice midzy prawem maeskim Kocioakatolickiego obrzdku aciskiego a prawem Kocioa prawosawnego, w: J. Krukowski (red.), Koci i prawo. Materiay pomocnicze do nauki prawa kanonicznego, Lublin 1981, s. 163.

15 Por. J. Prader, Il matrimonio, dz. cyt., s. 113.16 Por. M. Paleari, Le seconde e le terze nozze, dz. cyt., s. 489; E. Morini, La Chiesa

ortodossa. Storia, disciplina, culto, Bologna 1996, s. 308; T. Kauny, Sakrament mae-stwa w Kociele prawosawnym, w: Z. Kijas, J. Krzywda (red.), Sakramentalno ma-estwa, Krakw 2002, s. 61. W tej kwestii nie wszyscy teologowie prawosawni zajmu-j jednoznaczne stanowisko. Odmwienie sakramentalnej peni drugiemu maestwu zauwaa Andrea Palmieri nie oznacza jednak, e nie posiada ono adnego znaczenia sakramentalnego. W rzeczywistoci, drugie maestwo uczestniczy w pewnej mierze w sakramentalnoci, o ile jedyn i sta wi naley uzna za lepsz od nierzdu. W jedy-nej i staej relacji, ktra ma miejsce po rozpadzie poprzedniego maestwa, nie znika-j zupenie aspekty misterium nadprzyrodzonego, ktrych zwizek maeski jest obra-zem i z tej racji nie moe by ona stawiana po prostu na rwni z grzechem cudzostwa.

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

47

O jego dyskredytujcym charakterze wiadczy mog nastpu-jce konsekwencje:

Kto zawiera drugie (i ewentualnie trzecie) maestwo, musi odby odpowiedni pokut kocieln, polegajc zwaszcza na okresowym wykluczeniu z przyjmowania Eucharystii.

Wobec wstpujcych w ponowny zwizek stosuje si specjalny obrzd zalubin, naznaczony wymiarem pokutnym17.

Duchowny, ktry bogosawi drugie maestwo, nie moe uczestniczy w przyjciu weselnym.

Drugie maestwo pozbawia moliwoci wstpienia do stanu duchownego18.

W prawosawiu zgody na zawarcie ponownego zwizku udzie-la si przede wszystkim stronie niewinnej rozwodu. W praktyce jed-nak, przy zastosowaniu zasady ekonomii kocielnej rwnie drugiej stronie rozwiedzionej zezwala si w zasadzie na zawarcie ponownego zwizku maeskiego. Jedynie w niektrych przypadkach stronie win-nej rozwodu moe by zabronione ponowne maestwo na stae lub na czas odbywania naoonej pokuty19.

Powstaje pytanie, jakie powody uznaje Koci prawosawny za rozwizujce maestwo, a tym samym uprawniajce do otrzyma-nia rozwodu?

Pozostaje tylko tyle, na ktre skada si wanie jedyno i stao, wystarczajce jednak do tego, aby Koci mg rozpozna prawdziwe maestwo chrzecijaskie w zwizku maeskim tych, ktrzy nie potrafi zdecydowa si na ycie samotne. Poniewa wi jedyna i staa moe w pewnym stopniu sta si obrazem misterium nadprzyrodzonego, Koci wychodzi naprzeciw ludzkiej saboci. A. Palmieri, Il rito per le seconde nozze nella Chiesa greco-ortodossa, Bari 2007, s. 130.

17 Wicej na temat obrzdu drugiego maestwa: A. Palmieri, Il rito per le se-conde nozze, dz. cyt.

18 Por. . , , - 1900, s. 1159; . , , 1999, s. 168; T. Kauny, Sakrament maestwa, dz. cyt., s. 61-62.

19 Por. A. Znosko, Prawosawne, dz. cyt., s. 68; P. Paka, Zasadnicze rnice,dz. cyt., s. 161-162.

ks. Tadeusz Kauny SCJ

48

3. Powody uprawniajce do otrzymania rozwodu

Teologowie i kanonici wschodni utrzymywali przede wszystkim, e Chrystus zezwoli na rozwd w przypadku cudzostwa (por. Mt 19,9), dodajc nastpnie, e sowa Pisma witego, mwice o zerwaniu wza maeskiego, zawieraj raczej oglne wskazania, ktre mona w du-chu ekonomii kocielnej rozszerzy na inne trudne przypadki.

Tak np. serbski kanonista prawosawny, bp Nikodem Miasz (1845--1915), utrzymuje, e maestwo jest absolutnie nierozerwalne, z wy-jtkiem cudzostwa, i tylko mier moe przerwa wze maeski (por. 1 Kor 7,39). Przez mier rozumie on jednak nie tylko mier bio-logiczn, ale rwnie t moraln i religijn. Wszystkie moliwe przy-padki rozwodu, a tym samym motywy dajce podstawy do jego otrzy-mania, sprowadza on do tych trzech rodzajw mierci maestwa (biologicznej, moralnej i religijnej)20.

Myl t rozwinli pniej inni teologowie i kanonici prawosawni. W sposb syntetyczny ujmuje to zagadnienie wspczesny teolog pra-wosawny, profesor Prawosawnego Instytutu witego Sergiusza w Pa-ryu, Paul Evdokimov, wyrniajc kilka rodzajw mierci maestwa, a tym samym kilka powodw do uzyskania rozwodu, a mianowicie:

mier mioci jako materii sakramentu spowodowana przez cudzostwo;

mier religijna w wyniku odstpstwa od wiary; mier cywilno-prawna (spoeczna) na mocy skazania na kar

mierci; mier przez trwajc dugo nieobecno21.

20 Por. (, , 1902, s. 668--669; L. Bressan, Il divorzio nelle Chiese orientali. Ricerca storica sullattegiamento catto-lico, Bologna 1976, s. 41-42.

21 Por. P. Evdokimov, Sakrament, dz. cyt., s. 206. Fakt, e wi maeska moe by rozerwana nie tylko przez cudzostwo czy nierzd w sensie cisym (por.Mt 19,1), ale rwnie przez brak wzajemnej mioci i rzeczywistej wsplnoty ycia, pro-wadzi niektrych autorw prawosawnych do do radykalnych wnioskw. Niektrzy zdaj si utrzymywa, e w takiej sytuacji dalsze wsplne ycie maonkw nie jest ni-czym innym jak cigym grzechem cudzostwa. Naley jednak zauway, e nie wszyscy autorzy prawosawni podzielaj ten do radykalny pogld. Wikszo z nich zdaje si

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

49

Og wspczesnych teologw prawosawnych, odwoujc si do prawa bizantyjskiego, wskazuje na dwie kategorie powodw do rozwo-du: a. przyczyny cum damno, tzn. takie, ktre w konsekwencji zabrania-j stronie winnej rozwodu zawrze ponowny zwizek maeski, oraz b. przyczyny bona gratia, tj. bez adnych negatywnych konsekwencji dla obu stron. Do przyczyn cum damno zalicza si: cudzostwo, zbo-czenia seksualne oraz inne sytuacje naruszajce godno sakramentu maestwa, jak np. zamach na ycie wspmaonka, aborcja, gorsz-ce ycie. Natomiast do drugiej kategorii przyczyn (bona gratia) zali-cza si: niezdolno fi zyczn, trwajc dugo nieobecno wspma-onka, luby zakonne (za zgod wspmaonka), wicenia biskupie (za zgod ony)22.

Naley zauway, e powody upowaniajce do otrzymania roz-wodu nie s jednakowe we wszystkich lokalnych Kocioach prawo-sawnych, gdy na ich ustalenie miay wpyw synody lokalne i przepisy pastwowe uznajce rozwody. Lista powodw nie jest te staa i nie-zmienna, poniewa praktyka ekonomii kocielnej sprawia, e do tej listy mog zosta doczone nowe przyczyny, nie ujte we wczeniej-szych przepisach kocielnych23.

utrzymywa, e pojedynczy grzech cudzostwa nie unicestwia automatycznie mae-stwa, ale czyni to dopiero powtarzajcy si tego rodzaju grzech. Taka sytuacja nie na-kada te obowizku ubiegania si o rozwd. Maonkowie mog wic podj drog przebaczenia i odbudowania wsplnoty ycia. Jeli jednak wybior drog rozwodu, to wadza kocielna jest zobowizana interweniowa. Por. A. Altan, Indissolubilit ed oiko-nomia nella teologia e nella disciplina orientale del matrimonio, Sacra Doctrina 49 (1968),s. 105; L. Bressan, Il divorzio, dz. cyt., s. 42-45.

22 Por. D. Salachas, Matrimonio e divorzio nel diritto canonico orientale, Nicolaus I (1978), s. 59-61; B. Gianesin, Matrimoni misti, Bologna 1991, s. 180-181.

23 Por. L. Bressan, Il divorzio, dz. cyt., s. 38; P. Paka, Zasadnicze rnice, dz. cyt.,s. 162. W rosyjskim Kociele prawosawnym, dla przykadu, obowizuj nastpujcepowody rozwodu: 1) odstpstwo maonka od wiary prawosawnej; 2) zdrada maeska i wystpki przeciwko naturze; 3) niezdolno pciowa; 4) zaraliwa choroba weneryczna, a take choroba trdu, na ktr cierpi wspmaonek; 5) dugo trwajca nieobecno maonka niedajcego o sobie znaku ycia; 6) skazanie maonka prawomocnie na kar wizienia powyej trzech lat; 7) nastawanie na ycie wspmaonka lub dzieci; 8) per-wersja seksualna oraz inne wystpki naruszajce godno maestwa; 9) zawarcie przez wspmaonka nowego zwizku maeskiego, gdy pierwszy nie zosta jeszcze prawnie

ks. Tadeusz Kauny SCJ

50

Ostatecznie powody upowaniajce do uzyskania rozwodu dajsi sprowadzi do dwch zasadniczych kategorii: a. powody wynikaj-ce z nierzdu (porneia) rozumianego w sensie waciwym lub zwiza-nych z nim czynw niemoralnych; b. powody wynikajce z nie-obecnoci jednego z maonkw, ktra moe przybiera rny cha-rakter24.

Rozwd w takich wypadkach orzeka sd eparchialny (diecezjalny) na prob jednego z maonkw. Orzeczenie tego sdu zatwierdza za-wsze biskup miejscowy, a tylko w razie apelacji synod biskupw jako druga i ostateczna instancja25.

rozwizany; 10) cika i nieuleczalna choroba psychiczna wspmaonka, uniemoli-wiajca kontynuacj ycia maeskiego; 11) zoliwe opuszczenie wspmaonka. List t Sobr Biskupw Kocioa rosyjskiego w 2000 roku uzupeni o nastpujce powody:12) AIDS; 13) alkoholizm i toksykomania; 14) aborcja dokonana bez zgody ma. , , w: , , mps, 1968, s. 98-99;L. Lorusso, Il diritto matrimoniale proprio dei fedeli ortodossi nella Dignitas connubii, Quaderni di diritto ecclesiale 21 (2008), s. 238; S.L. Gd, Praktyka rozwodowaw Kociele prawosawnym, Wiadomoci Kocielne (Biaystok) 5 (1979), nr 1, s. 114-115.Ponadto naley wymieni jeszcze dwa powody, nie ujte bezporednio w przyto-czonym wykazie, ale powszechnie uznawane w prawosawiu, a mianowicie: 1) wst-pienie jednego lub obu maonkw do klasztoru i zoenie lubw zakonnych;2) wicenia biskupie. Por. Concilio dei vescovi della Chiesa ortodossa russa,I fondamenti, dz. cyt., s. 28; Sawa (Hrycuniak), Rozwd, dz. cyt., s. 116-117; P. Evdo-kimov, Sakrament, dz. cyt., s. 206. W odniesieniu do przypadku niezdolnoci pcio-wej naley doda, e do wszczcia procesu rozwodowego jak precyzuje prawosawnyabp Piotr LHuillier (1926-2007) wymaga si minimum trzech lat wsplnego ycia. Im-potencja nie stanowi powodu rozwodu, jeli jest nastpstwem choroby ujawnionej do-piero po zawarciu maestwa. Por. Piotr abp [LHuillier], Rozwd w teologii i prawie kanonicznym Kocioa prawosawnego, Cerkiewny Wiestnik 1999, nr 3, s. 59. Z kolei nie-obecno maonka winna trwa przynajmniej pi lat. Por. P. Evdokimov, Sakrament mioci, dz. cyt., s. 206. W przypadku zaginicia zakada si uzasadnione domniema-nie mierci zaginionego. Po zawarciu nowego maestwa naley si jednak liczy z mo-liwoci jego anulowania, gdy okae si, e rzekomo nieyjcy wspmaonek yje. Por. Piotr abp (LHuillier), Rozwd w teologii, dz. cyt., s. 59.

24 Por. Piotr abp (LHuillier), Rozwd w teologii, dz. cyt., s. 56.25 Por. . , , 2002, s. 587.

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

51

W wietle nauki prawosawnej zatem maestwo jako sakrament jest w zasadzie nierozerwalne. Prawosawie nie traktuje jednak niero-zerwalnoci jako absolutnego wymogu prawa, ale jako idea moralny, ktrego Koci powinien broni. Kiedy wic nierozerwalno okazuje si nieosigalna, gdy maonkowie nie doroli do tajemnicy, ktr po-wierza im Koci, to prawosawie dopuszcza rozwd i ponowne ma-estwa rozwiedzionych. Tym ostatnim jednak odmawia charakteru zwizkw w peni sakramentalnych. Nierozerwalno jak si wydaje zostaje tu odniesiona w zasadzie tylko do sakramentu lub do ikonicz-nego wymiaru maestwa, nie za do jego wymiaru prawnego (umo-wy maeskiej). Sakrament pozostaje wic zawsze nierozerwalny, jeli nawet faktycznie zostaje zniszczony przez grzech czowieka. Natomiast umowa maeska przy zastosowaniu ekonomii kocielnej moe zosta rozwizana przez Koci26. Wszystko to wskazuje na specyfi cz-ne rysy prawosawnej koncepcji nierozerwalnoci maestwa.

4. Nierozerwalno maestwa w katolicko-prawosawnym dialogu ekumenicznym

Kwestia nierozerwalnoci maestwa stanowi due wyzwanie dla ekumenicznego dialogu. Trzeba jednoczenie zauway, e zagadnienie to biorc pod uwag daleko idc zgodno w nauce i praktyce sakra-mentu maestwa w Kociele katolickim i Kociele prawosawnym nie byo dotd przedmiotem teologicznego dialogu midzy dwoma Kocio-ami na forum wiatowym27. Temat maestwa i maestw mieszanych by natomiast podejmowany w kilku dialogach midzy katolikami i pra-wosawnymi na forach lokalnych. W wypracowanych w ramach tych dia-logw dokumentach wyrane odniesienie do kwestii nierozerwalnoci

26 Por. S. Privitera, Lindissolubilit del matrimonio nella Chiesa ortodossa orientale,Nicolaus 1983, fasc. 1, s. 86.

27 W dotychczas wypracowanych uzgodnieniach tego dialogu znajdujemy bezpo-rednie odniesienie jedynie do sakramentw inicjacji chrzecijaskiej i sakramentu wi-ce w relacji do Kocioa. Por. J. Bujak, Jedno na nowo odkrywana. Dialog katolicko--prawosawny w latach 1958-2000, Pozna 2001.

ks. Tadeusz Kauny SCJ

52

znajdujemy m.in. w takich tekstach jak: zalecenia Komisji katolickiego Episkopatu Francji do spraw jednoci i Komisji biskupw prawosaw-nych Francji z 1971 roku pt. Wsplne duszpasterstwo maestw miesza-nych28; wsplna deklaracja Rzymskokatolicko-Prawosawnej Rady USA z 1978 roku pt. wito maestwa29; dokument Katolicko-Prawosaw-nej Komisji w Szwajcarii z 1985 roku pt. Maestwa midzywyznaniowe midzy rzymskimi katolikami i prawosawnymi30 oraz dokument Kato-licko-Prawosawnej Komisji w Niemczech z 1993 roku pt. Maestwa midzy chrzecijanami katolikami i prawosawnymi31. W dokumentach tych nie znajdujemy jednak obszerniejszej prezentacji tematu niero-zerwalnoci maestwa, ale jedynie podkrelenie istotnego znaczenia tego przymiotu maestwa dla obydwu Kociow, przy uwzgldnie-niu rnego stanowiska obydwu stron w sprawie rozwodw32.

28 Por. Comitato Episcopale cattolico per lunit e Comitato interepisco-pale ortodosso di Francia, Raccomandazioni La pastorale comune dei matrimoni misti(1971), w: G. Cereti, S.J. Voicu (red.), Enchiridion Oecumenicum. Documenti del dialogo teologico interconfessionale [dalej: EOe], vol. 2, Bologna 1988, s. 293-310.

29 Por. Consulta ortodossa-cattolica romana degli USA, La santit delmatrimonio, New York, 8 dicembre 1978, w: EOe, vol. 2, s. 1628-1632.

30 Por. Commissione per il dialogo fra ortodossi e cattolici romani in Svizzera, Matrimoni interconfessionali fra cristiani cattolici romani e ortodossi, Ginevra--Ingenbohi, dicembre 1985, w: EOe, vol. 4, s. 815-819.

31 Por. Commissione mista della Metropolia greco-ortodossa in Germania e della Conferenza Episcopale tedesca, Matrimoni tra cristiani cattolici e ortodos-si, Bonn, 1993, w: EOe, vol. 8, s. 901-909. Spord innych dokumentw katolicko-prawo-sawnego dialogu na forum lokalnym, ktre podejmuj problem maestw miesza-nych, na uwag zasuguj: deklaracja Katolicko-Prawosawnej Rady USA z 1970 roku pt. Maestwa mieszane por. Consulta ortodossa-cattolica romana degli USA,Dichiarazione congiunta Matrimoni misti, New York, 20 maggio 1970, w: EOe, vol. 2,s. 1608-1609; zalecenia tej samej Rady USA z 1980 roku pt. Formacja duchowa dzieci narodzonych z maestw mieszanych por. Consulta ortodossa-cattolica roma-na degli USA, Raccomandazioni comuni Formazione spirituale dei fi gli nati da matri-moni misti, New York, 11 ottobre 1980, w: EOe, vol. 2, s. 1633-1636. Na ten temat zob. take dokument kocowy I Europejskiego Forum Katolicko-Prawosawnego, Trydent,11-14 grudnia 2008, pt. Rodzina: dobro ludzkoci. Polski przekad dokumentu w: T. Kau-ny, Z. Kijas (red.), Ekumenia a wspczesne wyzwania moralne, Krakw 2009, s. 187-197.

32 Por. Comitato Episcopale cattolico per lunit e Comitato interepi-scopale ortodosso di Francia, Raccomandazioni La pastorale comune dei matrimoni

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

53

Na obecnym etapie istniej wic rozbienoci pogldw midzy katolikami a prawosawnymi w sprawie nierozerwalnoci maestwa, ktre maj swoje duszpasterskie implikacje.

5. Implikacje pastoralne rnicy stanowisk w sprawie nierozerwalnoci maestwa

Naley zauway, e Koci katolicki uznaje deklaracj niewa-noci maestwa, wydan przez Koci prawosawny zgodnie z jego wasnym prawem i zawartymi w nim przeszkodami do wanoci, je-li nawet takie przeszkody nie istniej w katolickim prawie kanonicz-nym, o ile nie s przeciwne prawu Boemu. Koci katolicki nie uznaje natomiast adnego orzeczenia rozwodu maestwa zawartego zgod-nie z prawem, wydanego przez jakkolwiek wadz, wieck czy reli-gijn. W praktyce jednak sprawa jest bardziej zoona. Na podstawie bowiem przedstawionych przez stron prawosawn dokumentw nie zawsze jest atwo oceni w sposb jednoznaczny, czy mamy do czy-nienia ze stwierdzeniem niewanoci czy te z orzeczeniem rozwo-du. W wikszoci Kociow prawosawnych nie wydaje si praktycz-nie orzecze o niewanoci maestwa w rozumieniu katolickim, ale pomijajc rozrnienie deklaracji niewanoci i rozwodu, w duchu ekonomii kocielnej stosuje si od razu praktyk rozwodw. Przy tym w dokumentach wydawanych przez Kocioy prawosawne sowo rozwd zostaje czsto oddane za pomoc sowa uniewanienie, co prowadzi do nieporozumie33.

misti (1971), nr 16; Consulta ortodossa-cattolica romana degli USA, La santit del matrimonio (1978), s. 1629-1630; Commissione per il dialogo fra ortodossie cattolici romani in Svizzera, Matrimoni interconfessionali fra cristiani cattoliciromani e ortodossi (1985), nr 6; Rodzina: dobro ludzkoci, dz. cyt., s. 188, 190.

33 Por. D. Salachas, K. Nitkiewicz, Rapporti interecclesiali tra cattolici orienatalie latini. Sussidio canonico-pastorale, Roma 2007, s. 152. W niektrych krajach (np. Gre-cja, Liban) wadze kocielne wydaj deklaracje o niewanoci maestwa, ktre maj znaczenie cywilne. Na ten temat zob. take P. Gefaell, La giurisdizione delle Chieseortodosse per giudicare sulla validit del matrimonio dei loro fedeli, Ius Ecclesiae 19 (2007), s. 773-791; P. Paka, Zasadnicze rnice, dz. cyt., s. 163.

ks. Tadeusz Kauny SCJ

54

Tak wic zdarza si czsto, e do proboszcza katolickiego zgasza si wierny prawosawny i przedstawia dokument wydany przez swo-j wadz kocieln, z ktrego wynika, e jego poprzednie maestwo zostao uniewanione zgodnie z przepisami Kocioa prawosawnego. Czowiek taki jest przekonany, e jest stanu wolnego i moe zawrze nowe maestwo. Dokument dotyczcy uniewanienia jak podkre-la wybitny znawca wschodniego prawa kanonicznego, Dimitrios Sa-lachas nie powinien by uznany przez Koci katolicki a priori, bez wczeniejszego wyjanienia czy te zbadania kwestii wanoci po-przedniego maestwa prawosawnego. Tylko w przypadku niewa-noci maestwa z braku przepisanej formy (tj. witego obrzdu) mona uzna tego rodzaju orzeczenie kompetentnej wadzy Kocio-a prawosawnego bez specjalnej procedury sprawdzajcej. W rzeczy-wistoci bowiem przedstawiany przez stron prawosawn dokument o niewanoci maestwa to nic innego jak wiadectwo wystawio-ne przez odpowiedni wadz prawosawn, ktra zatwierdza jedynie orzeczenie sdu cywilnego o rozwizaniu maestwa religijnego da-nego obywatela prawosawnego34.

Jeeli zatem pierwsze maestwo chrzecijanina niekatolika zosta-nie uznane za wane, kolejne maestwo midzy rozwiedzion stron prawosawn (lub protestanck) i stron katolick nie moe by wa-nie zawarte z racji istnienia ze strony niekatolickiej przeszkody w-za poprzedniego maestwa, i to bez wzgldu na to, z jakiego tytuu uzyskay one rozwd. Strony s niezdolne do zawarcia nowego wane-go maestwa rwnie wtedy, gdy zoyy wyznanie wiary w Kocie-le katolickim. W takiej samej sytuacji byliby rwnie katolicy, ktrzy za dyspens swego ordynariusza zawarliby wanie i godziwie mae-stwo w Kociele prawosawnym (lub Wsplnocie protestanckiej), a na-stpnie uzyskaliby tam rozwizanie swego maestwa przez rozwd. W myl nauki katolickiej osoby te nie mogyby zatem zawrze wanie nowego zwizku ani w Kociele katolickim, ani w Kociele prawosaw-

34 Por. D. Salachas, Teoria e prassi del divorzio nelle Chiese ortodosse. Konferencja wygoszona w Centro Russia Ecumenica, Rzym, 19 maja 2005 roku [mps, 8 stron w po-siadaniu autora], s. 5-7.

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

55

nym (ani te we Wsplnocie protestanckiej), mimo e przepisy Kocio-a czy Wsplnoty niekatolickiej nie stayby temu na przeszkodzie. To wszystko domaga si wielkiej czujnoci duszpasterzy przy ustalaniu stanu wolnego osb, ktre kiedykolwiek zawieray zwizek maeski w innych Kocioach czy Wsplnotach kocielnych, a pniej pragn zawrze maestwo w Kociele katolickim35.

Wszystkie te trudnoci natury duszpasterskiej i ekumenicznej spra-wiaj, e nierozerwalno maestwa jest przedmiotem gorcej deba-ty. W dyskusji tej wielu teologw i duszpasterzy katolickich szuka in-spiracji dla swej refl eksji w tradycji wschodniej.

6. Wpyw tradycji wschodniej na wspczesne dyskusje wok nierozerwalnoci maestwa w krgu teologii zachodniej

W ten nurt poszukiwa wpisuje si przede wszystkim pamitne wy-stpienie melchickiego arcybiskupa Eliasza Zoghby na IV sesji II So-boru Watykaskiego (29 wrzenia 1965 roku)36. Powoujc si na wia-dectwo ojcw Kocioa oraz wielowiekow dyscyplin prawosawia, abp Zoghby zaproponowa ojcom soborowym przemylenie moliwo-ci dopuszczenia ponownego maestwa osb rozwiedzionych, ktre bez wasnej winy zostay nieodwoalnie opuszczone przez wspma-onka. Pomijajc dyskusje egzegetyczne wok klauzuli Mateuszowej, skupi si on na stanowisku Kocioa w tej sprawie. Podkreli, e do Magisterium Kocioa naley wydanie osdu, czy klauzul powinno si rozumie restrykcyjnie czy te jako rzeczywiste dopuszczenie wyjtku od zasady nierozerwalnoci. Przypomnia zarazem, e w tym wzgl-dzie istniej dwie tradycje: zachodnia i wschodnia, katolicka i prawo-sawna. Zauway ponadto, e pogld chrzecijaskiego Wschodu na

35 Por. D. Salachas, K. Nitkiewicz, Rapporti interecclesiali, dz. cyt., s. 114-115.36 Tekst przemwienia znajduje si w Acta Synodalia Sacrosancti Concilii Oecu-

menici Vaticani II, vol. IV, Periodus quarta, Pars III, Congregationes generales, Vatican 1977-, s. 45-47.

ks. Tadeusz Kauny SCJ

56

spraw powtrnych maestw nie spotka si z potpieniem Kocio-a w cigu dziesiciu wiekw jednoci. Koci nie wykluczy praktyki wschodniej rwnie na Soborze Trydenckim, chocia usankcjonowa wtedy restrykcyjn interpretacj klauzuli. Przedoona ojcom soboru propozycja w przekonaniu abpa Eliasza nie jest sprzeczna z nauk katolick pod wzgldem dogmatycznym. Nie kwestionuje ona bowiem samej zasady nierozerwalnoci maestwa, a jedynie postuluje do-puszczenie dyspensy dla dobra niewinnego maonka jako zachod-niego odpowiednika ekonomii kocielnej, a cilej ujmujc, dodanie do motyww dyspens przyjtych przez Koci katolicki motywu cu-dzostwa oraz nieodwracalnego porzucenia jednego wspmaonka przez drugiego37. I chocia ten oryginalny gos ze Wschodu wzbudzi zakopotanie i zosta odrzucony przez ojcw II Soboru Watykaskie-go, to da impuls do bada nad spraw powtrnych zwizkw chrze-cijan rozwiedzionych38.

Do tej kwestii odniesie si pniej m.in. znany teolog moralista, redemptorysta Bernard Hring. Podejmuje on ten problem jak sam zaznacza bardziej jako duszpasterz anieli teolog, ktry pragnie po-godzi ze sob dwie prawdy doktryny chrzecijaskiej: o nierozerwal-noci maestwa oraz o Boym miosierdziu. Analiza pierwszej z nich prowadzi autora do pytania nie tyle o ewentualne wyjtki od zasa-dy nierozerwalnoci, ile raczej o to, czy wsplnot maonkw nale-y uwaa za realn, jeli wi mioci i ycia nie da si duej utrzy-ma. Czerpic inspiracj z tradycji wschodniej, Hring zwraca uwag na zasad: nie opuszcz ci a do mierci. W interpretacji tej zasady jego zdaniem naley rozway nie tylko mier biologiczn, ale tak-e mier moraln wspmaonka, kiedy nastpio cakowite znisz-czenie zwizku, jak rwnie mier duchow, polegajc na deprawacji danej osoby, uniemoliwiajcej drugiej stronie normalne funkcjono-wanie i denie do witoci. W zwizku z tym Hring stawia pyta-

37 Por. T. Sikorski, Interwencja melchickiego biskupa Eliasza Zoghby na SoborzeWatykaskim II w sprawie powtrnych maestw chrzecijan rozwiedzionych, StudiaTh eologica Varsaviensia 21 (1983), nr 2, s. 76-77, 97-99.

38 Por. tame, s. 85-91.

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

57

nie: czy tego rodzaju mier ktr przyjmuje duchowo i praktyka Kocioa wschodniego nie powinna by rwnie brana pod uwag w Kociele zachodnim?39

Spord wspczesnych badaczy problemu na uwag zasuguje gos wybitnego znawcy prawosawnej teologii moralnej, wykadowcy rzymskich uczelni, ks. Bazylego Petry40. Uzasadnienie szukania inspi-racji w tradycji wschodniej w refl eksji na temat nierozerwalnoci ma-estwa autor widzi w Propozycjach wypracowanych przez V Synod Biskupw z 1980 roku nt. Zadania rodziny chrzecijaskiej w wiecie wspczesnym. Ojcowie synodu wskazuj w nich na potrzeb podjcia pogbionych bada nad zagadnieniem nierozerwalnoci maestwa, majc rwnie na uwadze praktyk Kociow wschodnich (14.6)41.

Naley zwrci uwag zwaszcza na trzy spostrzeenia autora, po-czynione jako komentarz do kanonu 1141, ktry stwierdza, e ma-estwo zawarte i dopenione nie moe by rozwizane adn ludzk wadz i z adnej przyczyny, oprcz mierci. Przede wszystkim za-warte w tym kanonie pojcie dopenienia zdaniem autora ule-gao na przestrzeni historii rnym zmianom. Wynika std, e pojcie to jest uwarunkowane historycznie i kulturowo. Jeli zatem jest praw-d kontynuuje autor e Koci nie ma takiej wadzy, to rwnie jest prawd, e tylko Koci moe okreli, kiedy maestwo jest do-penione42.

39 Por. B. Hring, Il perdono dopo il fallimento, Famiglia oggi. Documentazione 16 (1993), nr 6, s. 9-14; tene, Pastorale dei divorziati. Una strada senza uscita?, Bolo-gna 1990 (tekst oryginalny: Ausweglos? Zur Pastoral bei Scheidung und Wiederverheira-tung, Freiburg-Basel-Wien 1990); tene, Internal Forum Solutions to Insoluble MarriageCases, Th e Jurist 30 (1970), s. 21-30; P. Gralczyk, Bernard Hring, Ausweglos? ZurPastoral bei Scheidung und Wiederverheiratung, Freiburg-Basel-Wien 1990 [recenzja], Collectanea Th eologica 64 (1994), nr 1, s. 177-179.

40 W sposb caociowy problematyka ta zostaa omwiona w publikacji: B. Petr, Il matrimonio pu morire? Studi sulla pastorale dei divorziati risposati, Bologna 1995.

41 Por. Sinodo dei vescovi sulla famiglia (1980), Le 43 proposizioni, Il Regno-documenti 1981, nr 13, s. 390.

42 Por. B. Petr, Potere della chiesa e matrimoni falliti, Rivista di Teologia Mora-le 38 (2006), nr 151, s. 394. W zwizku z tym w dokumencie Midzynarodowej Komisji Teologicznej z 1977 roku m.in. czytamy: Nie jest jednak wykluczone, by Koci mg

ks. Tadeusz Kauny SCJ

58

Autor stawia zarazem pytanie, dlaczego mier rozwizuje mae-stwo, jeli zgodnie z wiar chrzecijask mier nie jest kocem osoby. Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, e przez wieki Koci uwa-a maestwo osb owdowiaych za majce mniejsz rang, a statussakramentalny tego zwizku by przedmiotem dyskusji rwnie na Zachodzie. Poza tym dzisiaj teologia podkrela, e to wanie mio maeska stanowi rzeczywist tre wizi prawnej, a nie odwrotnie. Wszystko to prowadzi autora do wniosku, e dopuszczenie nowych zwizkw po mierci jednego z maonkw stanowi rozwizanie przy-jte od w. Pawa jako wyjcie naprzeciw saboci ludzkiej. Jeli tak,to zdaniem autora takie samo rozwizanie mona by zastosowa w innych sytuacjach analogicznych ze mierci43.

Trzecie spostrzeenie autora koncentruje si wok rozrnie-nia nierozerwalnoci i niezniszczalnoci wizi maeskiej. Jeli chcesi pozosta przy zaoeniu, e mier rozwizuje maestwo, to jego zdaniem maj w pewnym stopniu racj ci teologowie, ktrzy utrzymuj, e zwizek maeski zawarty i dopeniony jest nieroze-rwalny, ale nie jest on niezniszczalny. Istotnie, moe on zosta znisz-czony przez mier. Jeli mier moe dokona takiego rozwizania maestwa, to wydaje si, e prawo kanoniczne mogoby przewidzie analogiczne sytuacje, w ktrych dokonuje si zniszczenie wizi ma-eskiej44.

Oczywicie tego rodzaju pogldy wymagayby pogbionej analizy, aby mona byo adekwatnie oceni ich warto w refl eksji nad trud-nym problemem powtrnych maestw chrzecijan rozwiedzionych, co jednak wykracza poza ramy niniejszego studium. Jakkolwiek, przed-stawione pogldy wpisuj si w proces wsplnego poszukiwania roz-

dokadniej sprecyzowa pojcia sakramentalnoci i skonsumowania. W tym przypad-ku zostanie jeszcze lepiej wyjanione ich znaczenie. W ten sposb cao doktryny do-tyczcej nierozerwalnoci maestwa mogaby by podana w formie jeszcze gbszej i poprawniejszej. Midzynarodowa Komisja Teologiczna, Doktryna katolicka o sa-kramencie maestwa (1977), nr 4.4, w: J. Krlikowski (red.), Od wiary do teologii. Do-kumenty Midzynarodowej Komisji Teologicznej 1969-1996, Krakw 2000, s. 100.

43 Por. B. Petr, Potere della chiesa, dz. cyt., s. 394-395.44 Por. tene, Il matrimonio pu morite?, dz. cyt., s. 94-198.

Nierozerwalno maestwa w Kociele prawosawnym

59

wizania tej trudnej kwestii, a wielo propozycji w tym wzgldzie wiadczy o tym, e nierozerwalno maestwa stanowi zagadnie-nie szczeglnie wane dla Kocioa katolickiego i dla dialogu ekume-nicznego.

Podsumowujc, naley stwierdzi, e tradycja prawosawna, podob-nie jak katolicka, opowiada si za nierozerwalnoci maestwa. Jest ona jednak postrzegana w sposb odmienny w jednej i drugiej trady-cji wyznaniowej. Koci katolicki nie dopuszcza moliwoci rozwiza-nia maestwa dopenionego dwojga ochrzczonych, a w konsekwen-cji ponownego zwizku maeskiego, jak dugo yje wspmaonek z poprzedniego zwizku. Koci prawosawny uznajc nierozerwal-no maestwa dopuszcza w pewnych okolicznociach rozwiza-nie maestwa i zawarcie ponownego zwizku maeskiego. Roz-wizanie maestwa nie tyle jest tu aprobowane, ile tolerowane jako ustpstwo ze wzgldu na ludzk sabo i uomno, zgodnie z zasa-d ekonomii kocielnej. W katolicko-prawosawnym dialogu ekume-nicznym kwestia nierozerwalnoci maestwa nie bya dotd przed-miotem wikszej debaty. W dokumentach dialogowych ograniczono si jedynie do stwierdzenia rozbienoci stanowisk katolikw i prawo-sawnych w tej materii. Istniejce w tym wzgldzie rnice maj swoje implikacje duszpasterskie, zwaszcza za w kontekcie ustalania stanu wolnego osb, ktre kiedykolwiek zawieray zwizek maeski w Ko-ciele prawosawnym. W poszukiwaniu rozwizania trudnej kwestii po-wtrnych zwizkw niektrzy z teologw katolickich wiedzeni tro-sk pastersk szukaj inspiracji i pomocy w tradycji prawosawnej. Przydatno tych poszukiwa jest jednak wtpliwa, gdy nauka o nie-rozerwalnoci maestwa w Kociele katolickim zostaa jednoznacz-nie zdefi niowana przez Sobr Trydencki, a nastpnie potwierdzona w licznych wypowiedziach Magisterium Kocioa, wcznie z doku-mentami ostatnich papiey.

ks. Tadeusz Kauny SCJ

60

Indissolubility of Marriage in the Orthodox Church

Summary

Th e Orthodox Church lays a big emphasis on indissolubility of marriage as the Roman Catholic Church does. However, the Orthodox Church does not treat the indissolubility as an absolute requirement of the law, but as a moralideal which should be defended by the Church. When the indissolubility turns out to be inaccessible the spouses having not become mature enough for receiving the mystery which the Church entrusts them with then theOrthodox Church allows for a divorce and another marriage of the divorced.Attempts at justifying the practice of divorce in the Orthodox tradition focus on three basic arguments: 1/ a literal interpretation of Matthews clause (5:32); 2/ a specifi c concept of marriage in which the emphasis is put on its person-alistic and synergic dimension; 3/ reference to the principle of oikonomia. So far, the issue of marriage indissolubility has not been subject of a broad-er debate in the ecumenical dialogue between the Roman Catholic Church and the Orthodox Church. Th e documents of the dialogue were confi ned to stating the diff erences between the Roman Catholic and Orthodox positions on this issue. Th ese diff erences have their pastoral implications, especially in the context of determining the singleness of persons who were ever marriedin the Orthodox Church.

Translated from Polish by Violetta Reder

Ks. dr hab. Tadeusz Kauny, sercanin; kierownik Katedry Ekumeni-zmu Wydziau Teologicznego UPJPII w Krakowie; wykadowca teologii do-gmatycznej i ekumenizmu w WSM Ksiy Sercanw; w latach 1998-2005 wy-kadowca teologii w katolickim Wyszym Seminarium Duchownym w SanktPetersburgu; czonek redakcji periodyku Polonia Sacra.