Click here to load reader

Szeptycki w Europie Hitlera

  • View
    218

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of Szeptycki w Europie Hitlera

  • ANDRZEJ A. ZIBAUniwersytet Jagielloski

    SZEPTYCKI W EUROPIE HITLERA

    Wielkoci Szeptyckiego nie doceniali i Ukraicy i Polacy.On ju p wieku temu wszed do Europy.

    (Ryszard Torzecki, maj 2002)

    ...der Sie das Schicksal ganz Europas in den Hnden halten...(...dziery Pan w swoich rkach los caej Europy...,

    arcybp Andrzej Szeptycki i inni przywdcyukraiscy do Adolfa Hitlera, stycze 1942)

    W 2002 roku warszawski historyk Ryszard Torzecki otrzyma dyplom uznaniaod lwowskiego arcybiskupa greckokatolickiego Lubomyra Huzara za dzieo po-znania i przyblienia postaci metropolity Andrzeja Szeptyckiego, a take za wkadw pojednanie polsko-ukraiskie. Bazylianin Marek Skrka, tumacz pism Szep-tyckiego na jzyk polski, da przy tej okazji wyraz swemu przekonaniu, e do pracTorzeckiego cigle mona si odwoywa, bo pozbawione s zafaszowa1. Towanie wtedy Torzecki wypowiedzia sowa, zacytowane tu jako motto. Sformu-owane, jak mona sdzi, w intencji hagiograficznej, brzmi dosy dwuznacznie,gdy zestawi je z wydarzeniami wanie sprzed p wieku, to jest z doby drugiejwojny wiatowej, z pisanymi wwczas przez Szeptyckiego listami do Adolfa Hitle-ra, deklarujcymi ch uczestniczenia w budowie nowego adu w Europie. Dotakiej nazistowskiej Europy chcia wczesny metropolita lwowski obrzdkugreckokatolickiego wprowadzi Ukrain, projektowane pastwo wschodnioeuro-pejskie, i to za wszelk cen. Jeeli sowa Torzeckiego o europejskoci Szeptyckie-go uzna za prawdziwe, to tylko w takim sensie.

    Wydarzenia lat 19411944 nie s tylko jednym z rozdziaw w biografii Szep-tyckiego, ani nawet nie s tylko jej finaem. Poniewa w tym czasie dokonywao siw tej czci Europy ludobjstwo, poniewa dokonywali go ci, do ktrych Szeptyckisam siebie i z wasnej woli posa w charakterze apostoa, trzeba uzna, e stan

    PRAWDA HISTORYCZNA A PRAWDA POLITYCZNA W BADANIACH NAUKOWYCH

    pod redakcj Bogusawa Pazia, Krakw 2013

    1 E. Kotarska, Dyplom uznania dla Torzeckiego, Gazeta Wyborcza, nr z 25/26 V 2002, s. 2.

  • 406 Andrzej A. Ziba

    wtedy wobec yciowego egzaminu. Dla oceny jego ycia i dziea, zagadnienie, czysprosta, czy zawid na tym egzaminie, nie jest jednym z wielu, jest kluczowym.

    Prace Torzeckiego, zwaszcza te, koncentrujce si na problematyce polsko-ukraiskiej w dobie drugiej wojny wiatowej2, uchodz za solidny fundament wie-dzy o wojennym okresie ycia Szeptyckiego. Trac jednak swj walor, gdy kon-frontujemy je z pytaniami, ktrych potrzeba jest oczywista, a na ktre nie swstanie odpowiedzie. S to pytania o skutki etyczne i polityczne inicjatyw kola-boracjonistycznych Szeptyckiego, o lojalno wobec papiea i Kocioa powszech-nego, i wreszcie te dwa najbardziej zasadnicze o rol w zagadzie Polakw nakresach i o faktyczne, a nie zmitologizowane wymiary stosunku do holokaustuydowskiego. Zanim pokusimy si o odpowied na te dwa zasadnicze, trzeba siustosunkowa do dwch pierwszych.

    Podstawa rdowa wypowiedzi Torzeckiego jawi si jako niezwykle saba. Sni prawie wycznie deklaracje i wypowiedzi samego Szeptyckiego, wzbogaconeo dzikczynne wiadectwa osb uratowanych wskutek jego protekcji z holokau-stu. Torzecki albo nie zna dobrze caej dostpnej ju w jego czasach bazy rdo-wej, albo nie chcia jej dostrzega, gdy zawieraa kopotliwe dla jego tez treci.Traktowa dokumenty pastoralne Szeptyckiego oglnikowe w treci, pene tak-tycznych zastrzee osabiajcych ich odbir spoeczny niczym przekaz obja-wiony. Nie poddawa ich krytycznej analizie i przypisywa intencje, jakie sam chcia-by tam widzie. Poniewa wskazwki w nich zawarte byy jak najbardziej zgodnez nauk Kocioa katolickiego, uzyska atwo obraz biskupa pobonego. Nie pod-da jednak starannemu ogldowi tych dokumentw opatrzonych podpisem swegobohatera, ktre wiadczyy o jego politycznej kolaboracji z Hitlerem. Nie cytowaich sformuowa tak samo obficie, jak listy pasterskie, cho te polityczne deklara-cje byy znacznie bardziej jasne, dobitne i przyswajalne przez suchaczy, ni po-uczenia duszpasterskie. Zbywa je usprawiedliwiajcymi, a czsto nonsensowny-mi oglnikami. Na przykad odwoywa si do przekazu polskiej rodzinyarcybiskupa. Nad subiektywizmem tego rda nawet nie ma potrzeby si roz-wodzi. Szeptyccy przywykli widzie w swym gonym krewnym osob wit,dlatego zabiegali o jego beatyfikacj, uczynili z niego atrybut swej dumy rodoweji zajmowali pozycj obronn wzgldem negatywnej o nim opinii, jaka si upo-wszechnia w ich rodowisku spoecznym3.

    2 Tezy prezentowane w wielu publikacjach zbiera Torzecki w artykule: W obronie zasad, w dobieprby..., Dzieje Najnowsze, 25, 1993, nr 1, s. 111-116. Poza nim, najistotniejsze s dla tego okresuycia Szeptyckiego jeszcze prace Szymona Redlicha i Hansjacoba Stehle.

    3 Nowszym przejawem rodzinnego organizowania historii zgodnie z rodow dum bya kontro-wersyjna konferencja zaaranowana w 2009 roku przez Fundacj Rodu Szeptyckich w Krakowie.Dla poznania przywiecajcej jej ideologii wany jest zwaszcza wywiad pt. -, udzielony przez Mari Szeptyck i Macieja Szeptyckiego ukraiskiej gazecie Nasze So-wo, 54, 2009, nr 45, s. 6-7.

  • 407Szeptycki w Europie Hitlera

    Torzecki posuy si jeszcze i demagogicznie przekazem rdowym, kt-ry miay przekona wanie polskich czytelnikw, e wszelkie zarzuty wobec Szep-tyckiego s wynikiem narodowociowych uprzedze ywionych przez pewne, skraj-nie nacjonalistyczne partie polskie, a nie przez tak zwane czynniki miarodajne.Przekaz ten pozornie wydawa si tak wiadczy. Zawarty by w dokumentacjiwadz wychodczych polskiego pastwa, ktre Szeptycki zaraz po wrzeniu 1939roku uzna za upade. Czy moe by co bardziej przekonujcego ni sowa prze-ciwnika? Torzecki przej i wykorzysta oceny zawarte w analizach sporzdza-nych przez urzdnikw polskiego rzdu w Londynie oraz w nekrologach i oficjal-nych komentarzach, jakie po mierci metropolity pojawiy si w tym rodowisku4.Polscy stratedzy emigracyjni chcieli widzie w arcybiskupie zwolennika przyna-lenoci przedwojennych kresw poudniowo-wschodnich do Polski oraz autory-tet duchowy i polityczny zachodnich Ukraicw niezaleny od proniemieckichnacjonalistw. Wbrew oczywistym faktom, to jest czynom i wypowiedziom me-tropolity, chciano go uwaa za lojalnego obywatela Polski. Wszystkie te zaoe-nia byy zud, ale w zaprzeczaniu rzeczywistoci tkwi pewien polityczny sens.Taki obraz Szeptyckiego mg sta si argumentem w grze midzynarodowej prze-ciw terytorialnym deniom sowieckim do przejcia wschodnich terytoriw Pol-ski, zwaszcza Lwowa. Zgodny z faktami wizerunek lwowskiego arcybiskupa bydla rzdu polskiego szalenie niewygodny politycznie w sytuacji, gdy Stalin twier-dzi, e Polska nie ma za sob poparcia swych dawnych obywateli narodowociukraiskiej. Polskie wadze w Londynie liczyy, e w obliczu groby wcieleniadawnej Galicji Wschodniej do Zwizku Sowieckiego metropolita Szeptycki rze-czywicie przyjmie opcj polsk. Aby jego spodziewane poparcie byo dla Polskiwczymkolwiek przydatne na arenie midzynarodowej, nie mg by w oczachZachodu nazistowskim kolaborantem, jakim faktycznie by. Prawd o tym nalea-o w interesie polskich aspiracji terytorialnych na wschodzie starannie ukry ipu-blicznie jej zaprzecza. Dlatego suby podlege rzdowi polskiemu cenzurowaywasn pras i zapobiegay upublicznieniu skarg ludnoci polskiej pod adresemSzeptyckiego5.

    4 Na przykad: W. Soowij, .p. Andrzej Metropolita Halicki, Dziennik Polski i Dziennik onie-rza, nr z 17 XI 1944, s. 2.

    5 Gdy pod koniec 1941 roku w londyskim Dzienniku Polskim ukazaa si notatka o pronie-mieckich listach Szeptyckiego publikowanych w kolaboracyjnym organie ukraiskim , zaprotestowa Wodzimierz Soowij. W korespondencji, jaka si wywizaa midzy Minister-stwem Informacji i Dokumentacji a Ministerstwem Spraw Wewntrznych, urzdnik tego drugiego,Tadeusz Ullman, uzna, e naganianie kolaboracji metropolity nie jest politycznie zrczne w chwiliobecnej (Polish Institute and Sikorski Museum w Londynie, dalej: PIaSM: A.9.V/42). Z kolei 4 maja1943 roku Ministerstwo Informacji i Dokumentacji zwrcio si do Ministerstwa Spraw Zagranicz-nych z prob o nadanie depeszy do redakcji W Drodze, polskiego czasopisma ukazujcego siwJerozolimie, nastpujcej treci: artyku o Ukraicach zagodzi ton [...] opuci ustp oSli-pym oraz nie da nic przykrego o Szeptyckim (PIaSM: A.11.851.b/27).

  • 408 Andrzej A. Ziba

    Torzecki zrcznie zmanipulowa ten przekaz. Odwoujc si do oficjalnegooptymizmu rzekomych znawcw zagadnienia, siedzcych w Londynie, daleko odmiejsca wydarze, nie weryfikowa ani stopnia poinformowania, ani intencji tegorda. Cytowa elaboraty wychwalajce metropolit pod niebo, mimo e absur-dalnie i na si interpretoway one trzeciorzdne pogoski i nieistotne zachowa-nia ludzi z krgu Szeptyckiego, pomijajc twarde fakty kolaboracji, o ktrych wa-dze polskie byy bardzo dobrze poinformowane. Pewien autor z tego krguzachwyca si pogosk nastpujcej treci: jedna z bardzo wpywowych osobi-stoci w koach witojurskich daa do zrozumienia [!], e czynniki witojurskielicz si [!] z moliwoci [!], e Maopolska Wschodnia wrci w wyniku wojnywgranice Pastwa Polskiego. Dowodem rzekomo propolskiej postawy arcybpJzefa Slipego, koadiutora Szeptyckiego mianowanego z pogwaceniem konkor-datu watykasko-polskiego, byo to, e okaza wiele yczliwoci w czasie choro-by ks. Henryka Badeniego i wzi udzia w jego pogrzebie. Chodzio o infuatakapituy aciskiej we Lwowie, arystokrat polskiego i krewniaka metropolity, ztegoostatniego powodu bdcego w krgu yczliwego zainteresowania rodowiskawitojurskiego. Najlepsz ilustracj ksiycowych kompetencji tego rda byotwierdzenie o utracie wpyww OUN w spoeczestwie ukraiskim6. Ta utratamiaa mie rzekomo miejsce w padzierniku 1943 roku, gdy Ukraiska ArmiaPowstacza (UPA), kierowana przez banderowsk frakcj Organizacji UkraiskichNacjonalistw (OUN), dokonywaa mordw na Woyniu, a wkrtce te na obsza-rze metropolii lwowskiej. Jak powany historyk mg powoywa si na opinioSzeptyckim autora tak oczywistych bzdur? Ale wanie z takich iluzji utkanabya narracja Torzeckiego.

    Kolejnym filarem tej narracji by przekaz Kurta Lewina, yda ocalonego zho-lo

Search related