Seminar Ski Rad Istorijski Razvoj Saobracaja

  • View
    2.552

  • Download
    3

Embed Size (px)

Text of Seminar Ski Rad Istorijski Razvoj Saobracaja

UvodEfikasna distribucija robe i promet putnika je oduvek bio vaan faktor za odravanje ekonomske kohezije, jo od doba starih carstva do modernih drava danas u svetu. Sa tehnolokim i ekonomskim razvojem, sredstva za postizanje tog cilja su znaajno evoluirala. Tako je i razvoj saobradaja u tesnoj vezi sa prostornim razvojem ekonomskog sistema. itav istorijski period razvoja saobradaja mogude je pratiti od preindustrijskog do savremenih saobradajnih mrea na poetku XXI veka, a kroz pet velikih faza, gde se svaka odlikuje specifinim inovacijama u transportnom sektoru. Pre pojave parne maine i inovacija u industrijskoj revoluciji krajem XVIII veka, nisu postojale nikakave forme motorizovanog saobradaja. Transportna sredstva su se mahom vezivala za ivotinjsku tegledu snagu u kopnenom saobradaju ili za snagu i pravac duvanja stalnih vetrova u pomorskom saobradaju. Bilo je ogranienja u koliinama robe koja se prevozila, kao i u brzini transporta ljudi i roba. Vodeni saobradaj je bio najvie razvijen i najefikasniji, tako da su gradovi na obalama mora ili velikih reka trgovali sa udaljenim regionima i na taj nain zadobijali vedu ekonomsku, politiku i kulturnu mod i vedi uticaj nad okolnom teritorijom. Zato nije ni iznenaujude to su se prve civilizacije razvile upravo u dolinama velikih reka, kako zbog dobrih uslova za bavljenje poljoprivredom, tako i zbog trgovine (npr: doline Tigra i Eufrata, Nila, Inda, Ganga, Hoang Hoa). Kako je efikasnost transportnog sistema u ovom periodu bila izuzetno niska, tako je trgovina uglavnom imala lokalni karakter. Iz perspektive regionalnih ekonomija, u takvom okruenju uticaj grada na okolni prostor kroz trgovake veze bio je najvie do 50 km u preniku. Meunarodna trgovina je i tada postojala, ali su proizvodi kojima se trgovali spadali u kategoriju luksuzne robe (bili su izrazito skupi i dostupni malom broju bogatih), jer je bilo re o zainima, svili, vinu, parfemima robi koja je do Evrope dovoena uvenim Putem svile. U takvom okruenju, bilo je teko govoriti o bilo kakvom urbanom sistemu, ved pre o relativno samostalnim ekonomskim sistemima sa vrlo ogranienom trgovinskom razmenom. Ipak, kao najpoznatiji izuzeci ovog pravila jesu uvena Rimska imperija i Kinesko carstvo. Oba carstva su tokom svoje istorije posvedivale velike napore izgradnji saobradajne mree, pokuavajudi na taj nain da odre kontrolu nad svojom velikom teritorijom tokom dueg vremena. Rimljani su bili poznati graditelji puteva, te su tako prvo premostili kopnene provincije na Apeninskom poluostrvu, a potom i u drugim delovima carstva, povezujudi velike gradove na Mediteranu. Kako je carstvo raslo, tako se putna mrea razvijala i dostigla u jednom trenutku 80000 km odlino izgraenih puteva (III vek). Sa druge strane Zemljine kugle, Kinesko carstvo je bilo daleko poznatije po izgradnji sistema kanala i renom saobradaju. Ti kanali inili su sistem pod nazivom Veliki kanal (neki delovi i danas postoje). Tokom period XIV-XVII veka ovaj sistem dostigao je duinu od 250000 km,povezujudi Peking na severu i Handou na jugu sa obolaom mora na istoku (dva velika rena basena Jangcekjanga i Hoanhoa) Tokom srednjeg veka trgovina se pojaala i to trgovina pomorskim putem. Plovidbe su bile intenzivne La Manom, Severnim morem, Baltikim morem i Mediteranom, gde je bilo skoncentrisano i najvie luka (Venecija, Barselona, Lisabon, Bordo, Hamburg, Norvi, London). Najvie se trgovalo groem, vinom, vunom, drvetom, kamenom, soli, ili nekim luksuznim robama. Tokom XIV veka pojavili su se savremeniji i bri brodovi (karavele i galeoni). Evropljani su krenuli u traganje za novim, alternativnim i pomorskim putem za bogatu Indiju jer su padom Carigrada 1453.godine Turci konano presekli kopnene trgovake puteve sa Bliskim i Dalekim Istokom. Tom prilikom, poto je re bilo o jedrenjacima, glavni uslov i faktor plovidbe bili su stalni vetrovi i kretanje morskih struja, pa su tako i traganja za alternativnim pravcima bila znatno uslovljena ovim1

prirodnim faktorima. Ipak, Evropljani su krajem XV i tokom XVI i XVII veka uspeli da otkriju amerike kontinente, oplove Afriku, naprave krunu turu oko Zemljine kugle, otkriju Australiju, plove po Okeaniji, i na taj nain znatno proire granice i mogudnosti pomorskih saobradajnih pravaca. U tom periodu smenjivalo se nekoliko velikih pomorskih sila: panija i Portugalija, Holandija, Engleska. Do kraja XVII veka najvedi deo kolonija u svetu drali su Evropljani i zahvaljujudi njima odvijala se intenzivna kolonijalna trgovina, koridenjem pre svega pomorskog saobradaja. Nova era u razvoju saoradaja bila povezana sa industrijskom revolucijom i primenom parne maine u konstruisanju savremenih saobradajnih sredstava. Zato se u nekom istorijskom razvoju saobradaja prvo izdvaja period od 1800-1870. godine, kada se deavaju brojne inovacije, vane i za razvoj saobradajnog sistema,parna lokomotiva Stivensona 1812.godine i njen prvi put od stanice Stokton do stanice Darlington u Engleskoj, nakon ega elezniki saobradaj poinje intenzivni razvoj. Zavretak transkontinentalne pruge u SAD 1869. godine bio je od presudnog znaaja za teritorijalni razvoj ove drave. Tada je konano Istona obla SAD povezana kopnenim putem sa Zapadnom obalom. Prvi parobrodi se pojavljuju 40-ih godina XIX veka i oznaavaju pravu revoluciju u renom i pomorskom saobradaju. Razvoj pomorskog saobradaja bio je podstaknut i prokopavanjem dva velika kanala koji su uticali neposredno na skradivanje meunarodnih pomorskih puteva (Suecki kanal 1869.godine i Panamski kanal 1914.godine). Moderna era u razvoju saobradaja zapoinje krajem XIX veka (od 1870.) i to daljim razvojem eleznikog saobradaja (razvija se u Evropi i Severnoj Americi, ali se gradi i u siromanim delovima Afrike i Azije kao orue za uspeno osvajanje resusrsnih dobara u tim zemljama od strane kolonijalnih posednika primer je Indija koja je bila engleska kolonija i kao posledica intenzivne gradnje eleznike mree iz tog perioda Indija i danas ima najgudu elezniku mreu na svetu). Potom dogaaju se epohalni pronalasci telegrafa i telefona ime zapoinje era telgrafsko-telefonskog saobradaja, odnosno era kasnije savremenih telekomunikacijskih sredstava. Posebno vaan momenat u razvoju svetskog saobradaja, a pre svega drumskog, bila je konstrukcija T-modela u fabrici automobila Ford u SAD, ime je oznaen poetak masovne proizvodnje automobila, odnosno potronje istih. Pre toga prethodili su pronalasci motora sa unutranjim sagorevanjem (Daimler 1889.godine) i dizel motora (1885.godine), kao i pneumatskih guma (Dunlop 1885.godine). Sa druge strane, ako su automobili znaajno uticali na razvoj drumskog saobradaja, to je bilo jo uvek u sferi prometa putnika. Kada je re o prometu roba, poetkom, a posebno tokom XX veka, ekonomija obima i povedanje proizvodnje i potronje u svim sferama uticali su na razvoj saobradaja (kabasti i teki tereti tipa ruda ili poljoprivrednih proizvoda sada su mogli da se prevoze jeftinije i bre na vede udaljenosti zahvaljujudi unapreenju brodogradnje). Tankeri za prevoz nafte i njenih derivata su, takoe, primer razvoja saobradaja, jer se sada ovaj energent mogao prevoziti na velike udaljenosti. Saobradaj je intenzivniji od Blliskog istoka prema Zapadnoj Evropi, Severnoj Americi i Japanu, jer su tankerske rute za prevoz nafte bile najbrojnije upravo na ovim destinacijama. Istovremeno i tonaa tankera se stalno povedavala (od 100000 tona 60-ih godina XX veka do dananjih 550000 tona). Poetak XX veka oznaio je i pojavu jednog novog vida saobradaja avionskog. Nakon prvog leta balonom 1783. godine, prvi zvanian let bio je let brade Rajt 1903. godine ime zapoinje era avionskog saobradaja. U poetku avionski saobraaj se koristio za transport putnika i pote, a tek od 1919.godine zapoinju prvi letovi za transport robe. Meutim i danas ovaj vid saobradaja se smatra izuzetnom skupim za transport kabastih i tekih materijala, pa se transport robe avionskim saobradajem ograniava samo na neke vrste roba i najvie putnika. Dostignuda nauke i tehnike u avionskom saobradaju, ipak, su najpre bila vezana za vojnu industriju. U toku XX veka razvio se i telekomunikacioni saobradaj, u kome su poslednje decenije XX veka bile obojene prodorom Interenta i internet veza kao posebnog vida komunikacija

2

elezniki saobraaj elezniki saobraaj danas zauzima drugo mesto po obimu prevoza tereta (posle morskog) i putnika (posle automobilskog). Po ukupnoj duini mree puteva (oko 1,2 mil. km) on zaostaje iza automobilskog i vazdunog transporta. Njegova glavna funkcija jeste prevoz masovnih industrijskih i poljoprivrednih tereta na velika rastojanja (ugalj, elik, ito) iz ega mu proizilazi i karakteristine osobine - masovnost prevoza, veda sigurnost, regularnost kretanja i manja zavisnost od prirodnih uslova, vremena i godinjeg doba u odnosu na druge vrste saobradaja. Istorijski posmatrano, za poetak eleznikog saobradaja moe se uzeti pojava prve parne lokomotive Dorda Stivensona (1825), koja je provozila putnike na relaciji Stokton Darlington (Engleska), brzinom 15 km/h. Veoma brzo nakon pojave prve, stie i druga parna lokomotiva od strane istog pronalazaa, 1829. godine, pod nazivom Rocket, koja postie brzinu od 56 km/h. Lokomotiva Rocket, 1829.g.

Ved naredne godine uspostavlja se prva komercijalna linija sa lokomotivom Rocket izmeu dva grada linija na relaciji Manester Liverpul (Engleska). Sa druger strane Atlantika, u SAD elezniki saobradaj doivljava svoju pravu afirmaciju. Prva pruga otvorene je 1830. godine na liniji Baltimor Ohajo, a prva transkontinentalna linija, Njujork San Francisko, putena je u rad 1869. godine. eleznica je u SAD imala i vanu istorijsku ulogu u osvajanju Divljeg zapada, odnosno irenju kolonija doseljenika u zapadne delove dananje teritorije SAD. eleznica je uspostavila prve urbane sisteme i omogudila pristup resursima i tritima prostranih teritorija. Ona se vremenom veoma modernizovala, tako da se danas razvijaju nove vrste eleznikog transporta lokomotive na vazdunom ili magnetnom jastuku, monoinske