Click here to load reader

Rola Internetu w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego · Po pierwsze, społeczeństwo informacyjne cechuje zdolność nawiązywa-nia relacji o różnym zasięgu geograficznym,

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Rola Internetu w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego · Po pierwsze, społeczeństwo...

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 107

Management and Business Administration. Central Europe 2/2012 (115): s. 10710, ISSN 20843356, Copyright by Akademia Leona Komiskiego

Rola Internetu w budowaniu spoeczestwa obywatelskiegoDr Marcin Gryczka | Uniwersytet Szczeciski | [email protected]

Abstrakt

Cel

Celem artykuu jest przeanalizowanie roli globalnej Sieci jako medium umoliwiajcego nie tylko wymian informacji, lecz rwnie zamieszcza-nie wasnych treci i wyraanie pogldw na forum publicznym.

Metodologia

Na podstawie bada ankietowych przeprowadzonych podczas konferencji oraz analizy porwnawczej wybranych danych mona stwierdzi, e sieci teleinforma-tyczne coraz wyraniej wpywaj na rne aspekty ycia publicznego, w tym na proces budowania spoeczestwa obywatelskiego.

Ograniczenia badawcze/wnioski

Mimo pewnego ograniczenia, jakim bya niewielka grupa ankietowanych osb, wyniki bada wskazuj, e rosnca dostpno Internetu oraz rozwijane kompe-tencje cyfrowe mog i powinny przeoy si na wzrost poziomu debaty publicz-nej (chocia jak na razie gwnym medium przekazu politycznego i spoecznego w Polsce pozostaje telewizja). Co wicej, pene i wiadome uczestnictwo w nowo-czesnych formach ycia spoeczno-kulturalnego bdzie coraz trudniejsze bez roz-winitych umiejtnoci cyfrowych, dlatego przeciwdziaanie wykluczeniu techno-logicznemu ley w interesie caego spoeczestwa. rodkiem do realizacji tego celu

|

|

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

108 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

powinny by przede wszystkim zakrojone na szerok skal dziaania edukacyjne, przy czym wrd ich gwnych inicjatorw naley wymieni rodzin, instytucje edukacyjne rnego szczebla oraz podmioty publiczne.

JEL: O33

Wprowadzenie

Nowoczesne media elektroniczne, a zwaszcza Internet, w istotny sposb wpyny na komu-nikacj midzyludzk oraz procesy budowania rnorodnych i wielokierunkowych relacji o charakterze ekonomicznym, politycznym, kulturowym czy spoecznym. Rozwj globalnej Sieci przyczyni si niewtpliwie do urzeczywistnienia koncepcji globalnej wioski (McLuhan 1962: 31), lecz jednoczenie pojawio si wiele wtpliwoci co do konsekwencji dynamicznego tworzenia powiza stricte elektronicznych dla procesw spoecznych zachodzcych w wiecie realnym. Jednymi z takich zjawisk towarzyszcych rozwojowi Internetu s uwidaczniajce si wrd internautw nowe schematy wyszukiwania, przetwarzania i przyswajania informacji, a z punktu widzenia wiatowej gospodarki nowe modele biznesowe bazujce na globalnej Sieci (Levine et al. 2001). Wbrew przypuszczeniom, e ewentualne zmiany sposobu funkcjono-wania naszych mzgw spowodowane korzystaniem z nowoczesnych mediw elektronicznych ujawni si dopiero w perspektywie kilku, kilkunastu pokole, ostatnie badania pokazay, e proces ten zachodzi znacznie szybciej. Pojawienie si radykalnej innowacji w postaci Internetu spowodowao bowiem, e kady czowiek na Ziemi moe mie dostp do globalnego zasobu wie-dzy i nowego rodowiska intelektualnego. Oznacza to take, e przecitny odbiorca przyswaja znacznie wicej tekstu ni w przeszoci, lecz jednoczenie ma coraz wiksze trudnoci z jego zrozumieniem. Co wicej, mzgi uytkownikw Sieci przypominaj coraz bardziej biologiczne odpowiedniki wyszukiwarki Google, w zwizku z czym pycizna mylenia staje si podstawo-wym stylem funkcjonowania w wiecie (Carr 2010).

Jeli zatem Internet w tak krtkim czasie wywoa tak wielkie przemiany cywilizacyjne, czy w jakikolwiek sposb moe take wpyn na proces budowania spoeczestwa obywatelskiego? Czy globalna Sie w jaki wyjtkowy sposb przyczynia si do promowania postaw obywatel-skich? Czy Internet moe by nowoczesnym forum prowadzenia powanej debaty publicznej, wymiany wartociowych opinii, informacji i wiedzy? Czy Internet stanie si agor XXI wieku, czy raczej mietnikiem informacyjnym zdominowanym przez sieciowe trolle? Celem niniej-szego artykuu jest prba udzielenia odpowiedzi na te pytania, a podstaw do sformuowania ewentualnych wnioskw jest dyskusja panelowa, jaka odbya si podczas konferencji Czas na rozwj. Czowiek i biznes w spoeczestwie obywatelskim.

|

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 10

Internet a spoeczestwo obywatelskie rozwaania teoretyczne

Wydaje si, e wspczenie coraz szybciej kurczy si grono osb, ktre nie syszayby o Inter-necie oglnowiatowej sieci komputerowej, okrelanej rwnie jako sie sieci. W ujciu tech-nicznym Internet moe by najprociej zdefiniowany jako wiele poczonych ze sob urzdze (komputerw, smartfonw, telefonw komrkowych itd.), midzy ktrymi dane cyfrowe s prze-noszone za porednictwem istniejcej infrastruktury telekomunikacyjnej (zarwno stacjonarnej, jak i bezprzewodowej). Pamita jednak naley, e Internet to take sie relacji midzy uyt-kownikami szukajcymi informacji i wiedzy, realizujcymi swoje pasje, wykonujcymi obo-wizki zawodowe, ale rwnie poszukujcymi kontaktu z innymi ludmi. W rezultacie globalna Sie jest miejscem, w ktrym powstaj i rozwijaj si rnego rodzaju spoecznoci (zbiorowoci uytkownikw) o cechach niekiedy bliskich tym, jakimi powinno charakteryzowa si spoe-czestwo obywatelskie. Co wicej, to wanie w Internecie zorganizowane grupy konsumentw (prosumentw Toffler 1997: 406439) mog coraz czciej przeciwstawia si potdze instytucji finansowych czy korporacji transnarodowych, czego przykadem moe by niedawny zbiorowy protest klientw wobec polityki kredytowej jednego z bankw dziaajcych w Polsce (lusarski 2010: 3032).

Mimo e w literaturze z dziedziny filozofii i socjologii mona spotka wiele definicji spoecze-stwa obywatelskiego (przyjmuje si, e pojcie to pojawiao si w rnym zakresie m.in. w pra-cach J. Lockea, A. Smitha, J.J. Rousseau czy G.W.F. Hegla), na potrzeby artykuu przedstawione zostan jedynie dwie z nich. Spoeczestwo obywatelskie to zatem przestrze midzy rodzin, pastwem a rynkiem, w ktrej dziaaj oddolne organizacje spoeczne. W tej przestrzeni oby-watele prowadz debat, w efekcie ktrej wypracowywane s rozwizania spoeczne dla dobra wsplnego. Aby spoeczestwo obywatelskie mogo wpywa na decyzje polityczne, musi posia-da wewntrzne siy ywotne, wasn struktur, utkan w sie wzajemnych powiza midzy ludmi i grupami spoecznymi (Osiatyski 2004). Z kolei w innym ujciu spoeczestwo oby-watelskie to og niepastwowych instytucji, organizacji i stowarzysze cywilnych, dziaaj-cych w sferze publicznej, powstajcych oddolnie i charakteryzujcych si na og dobrowolnym uczestnictwem ich czonkw (Wnuk-Lipiski 2005: 119).

Na tej podstawie mona stwierdzi, e spoeczestwo obywatelskie powinno posiada nastpu-jce cechy:

1) jego czonkowie powinni mie wiadomo potrzeb wsplnoty i samodzielnie, bez impulsu ze strony wadz pastwowych, dy do ich zaspokojenia;

2) zdolno do samoorganizacji;3) pluralizm, czyli akceptacja konfliktu midzy rnymi pogldami i reprezentujcymi je ugru-

powaniami;

4) aktywno czonkw spoeczestwa w yciu politycznym i spoecznym (czego przejawem moe by np. spontaniczne uczestnictwo w rnego rodzaju akcjach spoecznych);

|

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

110 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

5) dobrowolno uczestnictwa we wsplnocie;6) krytycyzm, czyli krytyczne podejcie do rzeczywistoci;7) poczucie wspodpowiedzialnoci za wasne pastwo i spoeczno lokaln;8) innowacyjno, czyli umiejtno tworzenia nowych idei, wiatopogldw i opinii dziki

swobodnej wymianie myli i nieskrpowanej komunikacji midzy jednostkami.

Naley jednak zauway, e przedstawione definicje i charakterystyka spoeczestwa obywatel-skiego s w wielu aspektach zbiene z popularnymi w ostatnim czasie definicjami spoecze-stwa sieciowego (informacyjnego). Podobnie jak w przypadku spoeczestwa obywatelskiego, istot spoeczestwa sieciowego s rozbudowane relacje spoeczne oraz moliwo swobodnego uczestnictwa jednostki (internauty) w rnych organizacjach, grupach spoecznych, forach dys-kusyjnych, serwisach spoecznociowych itd. Oznacza to, e midzy spoeczestwem obywa-telskim a sieciowym wystpuje szereg podobiestw, takich jak samoorganizacja, aktywno, dobrowolno czy innowacyjno, przy czym ta ostatnia cecha w duej mierze wie si z tym, e u podstaw spoeczestwa informacyjnego ley rozwj nowoczesnych technologii komunika-cyjnych i informatycznych sprzyjajcych nieskrpowanej wymianie idei, pogldw, informacji i wiedzy. Z drugiej jednak strony trudno jednoznacznie stwierdzi, czy procesowi budowania spoeczestwa sieciowego zawsze towarzysz zmiany przekadajce si na rozwj spoeczestwa obywatelskiego.

Nawizujc do pojcia spoeczestwa informacyjnego, warto doda, e F. Webster wyrnia a pi kryteriw, na podstawie ktrych mona sformuowa definicj takiego spoeczestwa (Webster 2006: 831):

1) technologiczne, poniewa dla rozwoju spoeczestwa informacyjnego istotne znaczenie ma postp technologiczny (zwaszcza w dziedzinie technologii telekomunikacyjno-informa-tycznych), warunkujcy techniczne moliwoci przesyania, gromadzenia i przetwarzania informacji;

2) ekonomiczne, gdy rozwj gospodarczy w warunkach globalnej konkurencji zaley od dostpu do informacji oraz wiedzy;

3) zawodowe, co wynika z faktu, e w spoeczestwie sieciowym pojawiaj si nowe moli-woci rozwoju zawodowego (np. pracy na odlego czy e-learningu), ale z drugiej strony wystpuje wiksza presja na elastyczno oraz stae podnoszenie kwalifikacji i zdobywanie nowych umiejtnoci;

4) przestrzenne, poniewa relacje powstajce w ramach sieci przenikaj si wzajemnie i nie s niczym ograniczone, tj. niezmiernie trudno wyodrbni spord nich powizania o zasigu lokalnym, regionalnym, krajowym czy globalnym;

5) kulturowe wizi midzyludzkie powstaj coraz czciej w sferze wirtualnej, a du rol kulturo i opiniotwrcz peni nowoczesne media elektroniczne (Castells 2009: 21).

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 111

Jakkolwiek w kontekcie spoeczestwa sieciowego podkrela si czsto kwestie techniczne zwizane z dostpnoci i transferem informacji, naley zaznaczy, e spoeczestwo takie cha-rakteryzuje si rwnie wysoko rozwinitym sektorem nowoczesnych usug (finansowych, tele-komunikacyjnych, informatycznych i zwizanych z badaniami i rozwojem), rosncym udziaem wysoko wykwalifikowanych pracownikw i niskim poziomem analfabetyzmu funkcjonalnego (co oznacza powszechn umiejtno korzystania ze zdobyczy nauki i osigni technologii). Co wicej, dziki rozwojowi struktur sieciowych widoczny jest postpujcy proces decentralizacji spoeczestwa (Kallinikos 2006: 101110), a take renesans spoecznoci lokalnych i urozmaice-nie ycia spoecznego.

Przedstawione definicje mogyby zatem wskazywa, e spoeczestwo informacyjne jest w wielu aspektach zblione do nowoczesnego spoeczestwa obywatelskiego, a cz rnic midzy nimi ma charakter pozorny. Po pierwsze, spoeczestwo informacyjne cechuje zdolno nawizywa-nia relacji o rnym zasigu geograficznym, jednak mimo tego wiele inicjatyw pojawiajcych si w globalnej Sieci przekada si na dziaania lokalne (Dicken 2011: 5174). Przykadem moe by chociaby wykorzystanie urzdze mobilnych i portali spoecznociowych jako narzdzi komunikacji podczas niedawnych protestw spoecznych w niektrych krajach europejskich. Z bardziej pozytywnych przykadw mona wymieni uytkownikw forum internetowego sky-scrapercity.com, ktrzy wymieniaj si informacjami na temat realizowanych projektw archi-tektonicznych, a ewentualne uwagi i postulaty zmian przedstawiaj odpowiednim instytucjom lokalnym (efektem tych dziaa byo powstanie Stowarzyszenia Estetycznego i Nowoczesnego Szczecina, sens.szczecin.pl).

Inn rnic midzy spoeczestwem informacyjnym a obywatelskim jest sposb nawizywania relacji i ich trwao. W przypadku spoeczestwa obywatelskiego s one nawizywane bezpo-rednio jako konsekwencja fizycznego udziau w danej wsplnocie, a ze wzgldu na denie do realizacji wsplnych celw maj raczej trway charakter. Z kolei w spoeczestwie sieciowym jednostka jest okrelana jako wze sieci, co oznacza, e organizuje swoje ycie prawie wycznie dziki wasnym wyborom interakcji z innymi jednostkami. W ten sposb za spraw rozwoju nowoczesnych technologii w telekomunikacji powstaje sie wzajemnych relacji, ktre mog by krtkotrwae i ulega szybkiej reorientacji. Jednak mimo pozornej nietrwaoci takich relacji internauci poszukuj czsto gbszych i bardziej stabilnych kontaktw interpersonalnych, co oznacza, e relacje nawizywane przez Internet mog utrwala si poza rzeczywistoci wirtu-aln (Castells 2001: 118133).

Jeli zatem Internet ma kluczowe znaczenie w procesie budowania spoeczestwa informacyj-nego, mona postawi tez, e powinien take odgrywa wan rol w budowaniu spoecze-stwa obywatelskiego.

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

112 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

Dostp do Internetu i sieciowa aktywno jego uytkownikw przegld wynikw bada

W czci bada powiconych Internetowi i rozwojowi spoeczestwa sieciowego du wag przykada si do kwestii zapewnienia dostpu do globalnej Sieci. Na poniszych rysunkach przedstawiono dwa spord wielu wskanikw, ktre mona uzna za wyznaczniki dostp-noci Sieci.

Rysunek1| Odsetek gospodarstw domowych z dostpem do Internetu w latach 20042010

rdo: opracowanie wasne na podstawie danych Eurostat, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tsiir040&plugin=1 (9.12.2011).

Jeli chodzi o procent gospodarstw domowych z dostpem do Internetu, to na tle redniej dla Unii Europejskiej sytuacja Polski przedstawia si do dobrze. Jak mona zauway, analizujc rysunek 1, od chwili przystpienia Polski do UE odsetek gospodarstw domowych majcych dostp do globalnej Sieci zwikszy si prawie 2,5-krotnie, z 26% w 2004 r. do ponad 60% w 2010 r. Dla porwnania, omawiany wskanik dla Unii Europejskiej zwikszy si o okoo 70%. Naley jednak zaznaczy, e spord wszystkich krajw czonkowskich UE mniejsza ni w Pol-sce dostpno Internetu charakteryzuje a 11 z nich, co oznacza, e nasz kraj znaczco nadrobi zalegoci w tym zakresie od chwili przystpienia do Unii Europejskiej.

|

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 113

Rysunek 2 | Liczba telefonw komrkowych na 100 mieszkacw w latach 20022009

rdo: opracowanie wasne na podstawie danych Eurostat, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tin00060&plugin=1 (9.12.2011).

Innym, do czsto analizowanym wskanikiem informujcym o rozwoju spoeczestwa siecio-wego w kontekcie dostpnoci urzdze mobilnych jest liczba telefonw komrkowych (tj. sub-skrypcji obejmujcych karty abonamentowe i pre-paid). Na rysunku 2 przedstawiono porwna-nie tych danych dla Polski i Unii Europejskiej w latach 20022009, na podstawie ktrego mona wysnu wniosek, e take pod tym wzgldem nasz kraj dogania wysoko rozwinite kraje euro-pejskie. W badanym okresie liczba subskrypcji telefonii komrkowej wzrosa w naszym kraju 2,5-krotnie, natomiast rednia dla UE wzrosa jedynie o 60%, co oznacza, e Polska zbliya si pod tym wzgldem do redniej unijnej. Analogicznie do przypadku poprzedniego wskanika, wynik gorszy od Polski odnotowao a 9 krajw czonkowskich UE, wrd nich tak rozwinite jak Belgia, Francja i Austria.

Mimo e przedstawione dwa wskaniki nie odzwierciedlaj w peni stanu infrastruktury siecio-wej w Polsce na tle Unii Europejskiej, mona przyj, e pod tym wzgldem nasz kraj odnotowa znaczce postpy. Oczywicie naley pamita, e zaprezentowane maj charakter uredniony i w wielu krajach (w tym take w Polsce) kamufluj pewne niekorzystne zjawiska, takie jak dysproporcje w dostpie do Internetu midzy regionami wiejskimi a aglomeracjami (zjawisko to okrelane jest w literaturze mianem digital divide Castells 2001: 247274, James 2003, Gryczka 2008: 8291).

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

114 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

Rysunek3| Odsetek osb w wieku 1674 lata, ktre w 2010 r. nigdy nie korzystay z Internetu

rdo: opracowanie wasne na podstawie danych Eurostat, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tin00093&plugin=1 (9.12.2011).

Wydaje si jednak, e w kontekcie przedstawionych wczeniej rozwaa dotyczcych warun-kw sprzyjajcych budowaniu spoeczestwa obywatelskiego znacznie waniejszymi kwestiami od samej dostpnoci Sieci s chci, umiejtnoci i sposoby jej wykorzystania. Na podstawie rysunku 3, na ktrym zaprezentowano odsetek osb w wieku powyej 16 lat niekorzystajcych z Internetu, mona zauway, e Polska znaczco odbiega in minus od czowki europejskiej (zwaszcza od krajw skandynawskich, ktre czsto podaje si jako wzr spoeczestwa oby-watelskiego). Trzeba jednak doda, e na przestrzeni ostatnich 6 lat odsetek ten spad w Polsce prawie dwukrotnie, z 58% w 2005 r. do 35% w 2010 r., chocia i tak jest o prawie 10 punktw procentowych wyszy od redniej unijnej.

Czciowe wyjanienie tego zjawiska mona znale w wynikach bada opublikowanych w raporcie World Internet Project. Polska 2011 (Agora, 2011). Mimo e ponad 80% respondentw przyznaje, e ma dostp do Internetu w domu, gwne powody niekorzystania z niego to brak zainteresowania tym medium (54% wskaza) oraz brak umiejtnoci (15%). Paradoksalnie, cz-sto podawane jako powd wykluczenia cyfrowego wysoki koszt dostpu do Sieci oraz brak czasu nie maj wikszego znaczenia (w obu przypadkach jedynie 4% osb wskazao te przyczyny). W porwnaniu z badaniami przeprowadzonymi w 2010 r. niepokojcy w kontekcie budowania spoeczestwa cyfrowego w Polsce jest wzrost odsetka osb deklarujcych brak zainteresowa-nia Internetem (z 51 do 54%). Co wane, wicej ni w ubiegym roku osb niekorzystajcych z Internetu nie zamierza rozpocz jego uytkowania (89% w porwnaniu z 81% w 2010 r.). Te wyniki s najlepszym dowodem na to, e coraz waniejsz przyczyn wykluczenia cyfrowego w Polsce s tzw. czynniki mikkie, takie jak brak motywacji, a nie bariery infrastrukturalne.

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 115

Z drugiej strony, osoby starsze czsto korzystaj z Internetu przy pomocy porednikw (dzieci lub wnukw), a po odkryciu nowych moliwoci cz z nich zaczyna do intensywnie uywa tego nowego medium (Bendyk 2010: 7475).

Rysunek4| Odsetek osb w wieku 1674 lata, ktre w 2010 r. nawizay za porednictwem Internetu interakcje z instytucjami publicznymi

rdo: opracowanie wasne na podstawie danych Eurostat, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tin00105&plugin=1 (9.12.2011).

Jeszcze bardziej niekorzystnie wyglda porwnanie Polski z innymi krajami Unii Europejskiej, jeli wemie si pod uwag jeden ze wskanikw wykorzystania Sieci, a mianowicie odsetek osb nawizujcych interakcje z instytucjami publicznymi (por. rysunek 4). W 2010 r. Polska zostaa sklasyfikowana pod tym wzgldem dopiero na 22. miejscu w UE, a warto tego wska-nika na poziomie nieco ponad 20% znaczco dobiega nie tylko od czowki europejskiej (repre-zentowanej przede wszystkim przez kraje skandynawskie), lecz rwnie od redniej dla UE-27 wynoszcej ponad 30%. Co wicej, na przestrzeni ostatnich kilku lat wskanik ten zwikszy si w przypadku Polski zaledwie o kilka punktw procentowych, jednak naley pamita, e niekoniecznie moe to wynika z niechci do nawizywania tego rodzaju kontaktw poprzez Sie, lecz jest to po czci skutek zapnie we wdraaniu w naszym kraju dziaa z zakresu e-administracji.

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

116 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

Rysunek 5 | Rnice midzy internautami a osobami niekorzystajcymi z Internetu pod wzgldem aktywnoci spoecznej (procent osb w wieku powyej 16 lat)

rdo: Diagnoza Spoeczna 2009: 302.

Jeeli chodzi o rol Internetu w procesie tworzenia spoeczestwa obywatelskiego, to bardzo interesujce wnioski pyn z bada zaprezentowanych w raporcie Diagnoza Spoeczna 2009. Warunki i jako ycia Polakw, jednak ze wzgldu na charakter niniejszej publikacji nie jest moliwe przedstawienie ich w bardziej szczegowym zakresie. Na rysunku 5 zaprezentowano rnice midzy internautami a osobami niekorzystajcymi z Internetu pod wzgldem aktyw-noci spoecznej. Jak mona zauway, we wszystkich uwzgldnionych sytuacjach internauci wykazuj wiksze zaangaowanie ni osoby niekorzystajce z tego medium komunikacyjnego, co w szczelnoci wida w przypadku czonkostwa w organizacjach, zabierania gosu na zebra-niach, udziau w wyborach i zaangaowania na rzecz spoecznoci lokalnej. Naley jednak nad-mieni, e na podstawie przedstawionych wynikw bada trudno jednoznacznie stwierdzi, czy to dostp do Internetu i umiejtno korzystania z niego spowodoway wzrost aktywnoci spoecznej internautw, czy moe internauci s grup charakteryzujc si wiksz ni u ogu populacji wraliwoci spoeczn i chci uczestnictwa w yciu spoecznym. Tak czy inaczej, wiksze zaangaowanie uytkownikw Internetu na rzecz spoecznoci lokalnej potwierdzaoby wczeniej postawion tez, e rozwj spoeczestwa informacyjnego sprzyja nie tylko nawi-zywaniu relacji ponadnarodowych, lecz moe take przyczynia si do intensyfikacji dziaa lokalnych, co charakteryzuje spoeczestwo obywatelskie (Suek 2009: 265270).

Na tym tle interesujco przedstawiaj si wyniki bada ze wspomnianego raportu World Internet Project dotyczce zalet i wad Internetu w opinii osb niekorzystajcych z tego medium komuni-kacyjnego. Do niekwestionowanych zalet Sieci zaliczaj oni szybki dostp do informacji, atw komunikacj ze wiatem/innymi ludmi, moliwo dokonywania transakcji handlowych online

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 117

oraz moliwoci poszukiwania rozrywki, chocia a 11% respondentw nie dostrzega w niej ad-nych zalet.

Z kolei jako podstawowe wady Internetu uczestnicy bada wymieniaj to, e pochania czas (12%), stanowi zagroenie dla dzieci ze wzgldu na niemoralne treci (7%), jest drogi (7%), pro-paguje przemoc (7%), jest niebezpieczny i uzaleniajcy (odpowiednio 6 i 4%). Wydaje si, e takie postrzeganie Internetu jest do stereotypowe, a jego wizerunek, wyaniajcy si z bada, wynika w duej czci z tego, w jaki sposb wspczesne media (w tym sam Internet) przedsta-wiaj globaln Sie. W pogoni za sensacj i przycigniciem uwagi odbiorcw przekazu elektro-nicznego Internet jest opisywany czsto jako swoista ziemia niczyja, na ktrej rzdzi przemoc, bezprawie, a niewiadomy uytkownik jest zewszd naraony na rne niebezpieczestwa. Takiego wizerunku Sieci nie potwierdzaj sami ankietowani, poniewa tylko niewielka cz z nich ma negatywne dowiadczenia zwizane z naruszeniem prywatnoci przez Internet (np. wamanie na konto internetowe, zamieszenie obraliwych komentarzy na temat danej osoby, zamieszczenie materiaw bez jej zgody).

W kontekcie tego, czy Internet moe przyczyni si do budowania spoeczestwa obywatel-skiego, warto wspomnie opinie ankietowanych na temat wykorzystania Sieci jako narzdzia kontroli i wyraania opinii. Zdaniem wikszoci z nich Sie jest na og postrzegana jako bez-pieczne miejsce do wyraania opinii, jednak wskanik ten obniy si w porwnaniu z rokiem 2010 r. Wydaje si te zrozumiae, e wiksze zaufanie do Internetu jako medium umoliwiaj-cego wyraanie swoich pogldw maj internauci ni osoby niekorzystajce z Sieci. Co wicej, ankietowani deklarujcy niekorzystanie z Sieci s bardziej nieufni, kwestionuj poziom bezpie-czestwa przy zamieszczaniu swoich opinii oraz w wikszym stopniu ni internauci postuluj konieczno kontroli Internetu.

Do pozytywnych zjawisk naley jednak zaliczy fakt, e wikszo osb zarwno korzysta-jcych, jak i niekorzystajcych z Internetu twierdzi, e ludzie powinni zachowywa si tak samo przyzwoicie w Sieci jak w yciu codziennym. A 3/4 ankietowanych sdzi, e powinno si zabroni nieletnim odwiedzania niektrych stron, chocia tylko niewielu z nich ma oprogra-mowanie zapewniajce kontrol rodzicielsk. Ponadto, w opinii 2/3 anonimowo w Internecie powoduje bezkarno, a zatem obnia jako sieciowej debaty publicznej.

Internet a spoeczestwo obywatelskie wyniki bada i wnioski z dyskusji przeprowadzonej podczas konferencji Czas na rozwj. Czowiek i biznes w spoeczestwie obywatelskim

W panelu dyskusyjnym uczestniczyo 9 osb reprezentujcych zarwno rodowisko akademi-ckie, jak i sfer biznesu, natomiast na pytania ankietowe dotyczce znaczenia Internetu w bu-dowaniu spoeczestwa obywatelskiego odpowiedziay 32 osoby uczestniczce w konferencji.

|

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

118 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

Warto w tym miejscu zaznaczy, e w wikszoci s to osoby aktywnie korzystajce z Internetu, poniewa na pytanie o czstotliwo uywania tego medium komunikacji a 94% udzielio odpowiedzi kilka razy dziennie lub codziennie.

Ze wzgldu na to, e temat panelu wzbudzi due zainteresowanie, w trakcie dyskusji poru-szono wiele interesujcych kwestii. Najwaniejsze spostrzeenia uczestnikw panelu dotyczce tego, w jaki sposb Internet moe przyczyni si do budowania spoeczestwa obywatelskiego w Polsce, mona podsumowa nastpujco:

1. Kwesti, ktra do czsto przewijaa si w wypowiedziach uczestnikw panelu, by brak odpowiedzialnoci za opinie publikowane w Sieci, czsto tylko pozorne poczucie anoni-mowoci uczestnikw sieciowych debat, a w konsekwencji degradacja jakoci dyskusji prowadzonych na otwartym (tj. dostpnym dla kadego) forum internetowym. Co wicej, spostrzeenia uczestnikw dotyczce jakoci wypowiedzi w Internecie uprawniaj do sfor-muowania opinii, e wielu sieciowych dyskutantw chce jedynie zaistnie, dowartocio-wa si i zdoby chwilow popularno, chocia wskazano rwnie pozytywne przykady, gdy wymiana pogldw w Sieci przynosi pozytywne skutki dla budowania relacji w wiecie rzeczywistym. Takimi miejscami w Internecie s niewtpliwie specjalistyczne fora interne-towe lub fora, na ktrych wypowiadaj si jedynie zarejestrowani uytkownicy. Brak ano-nimowoci na takich forach zwiksza zaufanie midzy dyskutantami, przyczynia si do publikowania bardziej wartociowych informacji i dzielenia si przydatn wiedz, a take w oczywisty sposb przekada si na popraw jakoci debaty internetowej.

2. Uczestnicy dyskusji podkrelali, e Internet to przede wszystkim narzdzie komunikacji, a poziom debaty publicznej prowadzonej za jego porednictwem zaley przede wszystkim od samych dyskutantw (ludzi). Do niewtpliwych zalet Internetu naley zaliczy obnianie barier wejcia ze swoim przekazem na forum globalne (publiczne), dziki czemu mog szybko upowszechnia si wartociowe idee, opinie i pomysy, przy czym ich realizacja wymaga ju nawizania kontaktw w wiecie realnym (przykadem moe by wykorzystanie mediw elektronicznych i urzdze przenonych w czasie ostatnich protestw w Europie i krajach arabskich).

3. Czsto poruszan kwesti bya powszechna edukacja w zakresie wykorzystania Internetu, jak rwnie opinie, e cel ten jest rwnie wany jak zapewnienie powszechnego dostpu do Sieci, ktre to dziaanie wydaje si priorytetowe z punktu widzenia polityki pastwa. Wska-zywano rwnie, e proces edukacji internetowej powinien by realizowany na rnych szczeblach, a uczestniczy w nim powinna szkoa, rodzina, pastwo (poprzez stwarzanie moliwoci korzystania z mediw elektronicznych w kontaktach z instytucjami publicz-nymi). Co wicej, media tradycyjne (np. telewizja) powinny budowa pozytywny wizerunek mediw elektronicznych, pokazujc pozytywne przykady ich wykorzystania, a nie wycz-nie naganiajc zjawiska negatywne, takie jak piractwo internetowe, brak bezpieczestwa transakcji online czy kradziee tosamoci. Oczywicie nie chodzi o pomijanie milczeniem takich zjawisk, lecz o denie do ukazania Internetu jako osignicia cywilizacyjnego w jak najbardziej obiektywny sposb.

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 11

Rysunek6| Internet to raczej mietnik informacyjny, na ktrym trudno znale wane informacje i wartociow wiedz (wyniki bada ankietowych)

rdo: opracowanie wasne na podstawie ankiety przeprowadzonej podczas konferencji Czas na rozwj....

4. Uczestnicy dyskusji podkrelali, e edukacja internetowa powinna obejmowa zarwno warstw nadawcz, jak i odbiorcz. W pierwszym przypadku chodzi o przeciwdziaanie zamiecaniu Sieci mao istotnymi treciami, obnianiu jakoci tzw. contentu internetowego, manipulowaniu internautami przez podmioty dziaajce w Internecie oraz przeadowaniu tego medium przekazami reklamowymi i promocyjnymi. Jakkolwiek postulaty te wydaj si suszne, to jednak w opinii moderatora dyskusji problematyczne bdzie ich urzeczywistnie-nie. Internet sta si tak pojemnym medium, e trudno jednoznacznie oceni, czy zamiesz-czone w nim treci, uznawane obecnie za mao istotne lub wrcz szkodliwe, nie stan si w przyszoci obiektem bada naukowych, na przykad z zakresu socjologii Internetu. Jak wskazuje cz badaczy, Internet moe zmieni si z jednej strony w mietnik danych, z drugiej za moe przeksztaci si w sieciow pami naszej cywilizacji. Z kolei wrd osb ankietowanych podczas konferencji rwnie przewaa pogld, e w Internecie mona znale wane informacje oraz przydatn wiedz (por. rysunek 6).

Jeli chodzi o sfer odbiorcz, to po raz kolejny wskazano na rol edukacji w zakresie przydat-nego spoecznie wykorzystywania Internetu. Podkrelano zwaszcza fakt, e umiejtnoci inter-netowe powinny by rozwijane w caym okresie edukacji, przy czym nie chodzi raczej o stron techniczn (w tym aspekcie mode pokolenie ma czsto kwalifikacje wysze ni starsze), lecz o wspieranie dziaa przekadajcych si na popraw jakoci debaty sieciowej i utrwalanie postaw obywatelskich.

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

120 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

Rysunek7| Czy uczestniczy Pani/Pan w wymianie opinii w Internecie? Jeli tak, to jak czsto i w jakich kwestiach najczciej si Pani/Pan wypowiada? (wyniki bada ankie-towych)

rdo: opracowanie wasne na podstawie ankiety przeprowadzonej podczas konferencji Czas na rozwj.

5. W trakcie debaty zwrcono take uwag na sabe wykorzystanie Internetu w trakcie kam-panii wyborczych, a zwaszcza nieumiejtno kontaktowania si politykw z elektoratem za porednictwem mediw elektronicznych. Mona odnie wraenie, e Internet jest dla klasy politycznej medium mao wanym, a zainteresowanie nim ogranicza si do okresu bezporednio poprzedzajcego wybory. Zebrani zgodzili si z opini, e media elektroniczne wykorzystane w odpowiedni (nienachalny) sposb mog w istotny sposb pomc w budowa-niu partnerskich relacji midzy wyborcami a ich przedstawicielami, chocia wspomniano rwnie o tym, e by moe w niedalekiej przyszoci wiele decyzji politycznych bdzie podejmowanych za porednictwem Sieci (na przykad powszechne referenda internetowe).

Wyniki bada ankietowych przeprowadzonych podczas konferencji Czas na rozwj w duym stopniu pokrywaj si ze spostrzeeniami przedstawionymi podczas dyskusji panelowej, jednak ze wzgldu na niewielk prbk (32 ankiety) w niniejszym omwieniu pominite zostan te pytania, w ktrych przypadku odpowiedzi nie byy jednoznaczne.

I tak, wikszo ankietowanych okrelia si raczej jako odbiorcy przekazu internetowego, a je-dynie kilka osb przyznao, e uczestniczy w wymianie opinii w Internecie jako twrca treci a 22 osoby spord ankietowanych stwierdziy, e nigdy lub bardzo rzadko wypowiada si w Internecie, a zaledwie 9 zabiera gos w sprawach spoecznych, dotyczcych rodowiska lokal-nego, zainteresowa i spraw zawodowych (por. rysunek 7). Jakkolwiek trudno ustali przyczyny tego stanu rzeczy, mona przypuszcza, e czynnikiem zniechcajcym do takiej aktywnoci moe by dla wielu osb poziom merytoryczny dyskusji prowadzonych na forach interneto-wych i portalach spoecznociowych. Potwierdzaj to porednio wyniki uzyskane w przypadku stwierdzenia Internet pozwala na swobod wypowiedzi, ktra ze wzgldu na pozorn anonimo-wo autora zbyt czsto prowadzi do naruszania dbr innych osb, gdy a 3/4 ankietowanych udzielio na nie odpowiedzi twierdzcej.

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

MBA. CE 2/2012 | Artykuy | 121

Rysunek 8 | Wyniki bada dla wybranych pyta zawartych w ankiecie

rdo: opracowanie wasne na podstawie ankiety przeprowadzonej podczas konferencji Czas na rozwj...

Mimo pewnego braku zaufania do Internetu ze strony ankietowanych, ktry wynika zapewne ze wiadomoci mocnych i sabych stron tego medium komunikacyjnego, z wynikw ankiety przebija kilka jednoznacznych wnioskw (por. rysunek 8). Po pierwsze, uczestnicy ankiety bardzo krytycznie ocenili media elektroniczne pod ktem realizowanej przez nie misji (a 2/3 ankieto-wanych zgodzio si, e nastawione s one przede wszystkim na pogo za tani sensacj i naga-nianie negatywnych zjawisk, co utrudnia budowanie kapitau spoecznego lecego u podstaw spoeczestwa obywatelskiego). Po drugie, uczestnicy bada byli prawie jednomylni co do tego, e media elektroniczne zapewniaj szybki przepyw informacji, co moe przyczynia si do akty-wizowania wikszych grup spoecznych wok nowych idei i pomysw. I wreszcie, po trzecie, ponad poowa ankietowanych zgodzia si ze stwierdzeniem, e Internet umoliwia swobodn wymian pogldw i przyczynia si do budowania spoeczestwa obywatelskiego w Polsce.

Zakoczenie

Internet jest nowoczesnym medium komunikacyjnym, ktre pozwala zmniejsza dystans geo-graficzny czy kulturowy, lecz nie stanowi lekarstwa na wszystkie bolczki wspczesnego spo-eczestwa postindustrialnego. Tym, co wielokrotnie byo wymieniane podczas dyskusji pane-lowej, a take coraz czciej jest akcentowane przez badaczy nowych mediw, jest konieczno upowszechniania wiedzy na temat efektywnego korzystania z globalnej Sieci. Oznacza to, e oprcz zapewnienia powszechnego dostpu do Internetu i walki z wykluczeniem cyfrowym obywatele powinni umie jak najwszechstronniej korzysta z Sieci w yciu prywatnym i za-

|

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9

122 | Artykuy | MBA. CE 2/2012

wodowym, co musz promowa rne podmioty szkoy, uczelnie, instytucje publiczne, firmy, a przede wszystkim rodzina (wsparcie tej ostatniej jest szczeglnie wane w przeciwdziaaniu wykluczeniu osb starszych).

Niewtpliwie niepokojcym zjawiskiem, o ktrym wspominali dyskutanci, jest niedostateczne wykorzystanie Internetu jako przestrzeni dla twrczej ekspresji. Jak pokazuj badania World Internet Project, a take ankieta przeprowadzona podczas konferencji, z rnych wzgldw Sie jest traktowana raczej jako repozytorium informacji i wiedzy, natomiast niewiele osb z naszego kraju bierze udzia w tworzeniu treci w niej zamieszczanych. By moe sposoby korzystania z Internetu zale od lokalnych norm i praktyk kulturowych, a maa aktywno Polakw w po-rwnaniu z internautami z krajw wysoko rozwinitych jest potwierdzeniem tezy o maej krea-tywnoci polskiego spoeczestwa, ktr polski system edukacji do skutecznie niszczy.

Mimo e dane wskazuj na to, e nie jestemy spoeczestwem majcym sobie wiele do powie-dzenia w Sieci, coraz wiksza dostpno Internetu oraz rosnce kompetencje cyfrowe powinny przeoy si w kocu na wzrost poziomu debaty publicznej (chocia jak na razie gwnym medium przekazu politycznego i spoecznego pozostaje telewizja). Poniewa pene uczestnicze-nie w tradycyjnych formach ycia spoeczno-kulturalnego bdzie coraz trudniejsze bez kompe-tencji cyfrowych, przeciwdziaanie cyfrowemu wykluczeniu (zwaszcza poprzez prowadzone na wielu paszczyznach dziaania edukacyjne) ley w interesie caego spoeczestwa. Inaczej mwic, zmniejszanie cyfrowego wykluczenia powinno przeoy si na rozwj usieciowio-nego spoeczestwa obywatelskiego.

B i b l i o g r a f i a

Agora SA i Grupa TP (2011) World Internet Project. Polska 2011. Warszawa: Agora SA i Grupa TP.

Bell D. (1973) The Coming of Post-Industrial Society: A Venture in Social Forecasting. New York: Basic Books.

Bendyk E. (2010) Cyfr podzieleni. Polityka, 27 listopada 2010.

CarrN.G. (2010) The Shallows. What the Internet is Doing to Our Brains. New YorkLondon: W.W. Norton & Company.

Castells M. (2001) The Internet Galaxy. Reflections on the Inter-net, Business, and Society. New York: Oxford University Press.

Castells M. (2009) Sie nasza powszednia. Gazeta Wyborcza, 1314 czerwca 2009.

Czapiski J., Panek T. (red.) Diagnoza Spoeczna 2009. Warunki i jako ycia Polakw. Warszawa: Rada Monito-ringu Spoecznego.

Dicken P. (2011) Global Shift: Mapping the Changing Contours of the World Economy. London: Sage Publications.

Gryczka M. (2008) Intra-EU digital divide and its implica-tions for the Lisbon strategy implementation process. W: odkiewicz K., Michaowski T. (red.), Meeting Global Chal-lenges, No. 25. Working Papers. Sopot: Institute of Interna-tional Business, University of Gdansk.

James J. (2003) Bridging the Global Digital Divide. Chelten-ham-Northampton: Edward Elgar Publishing.

Kallinikos J. (2006) The Consequences of Information. Insti-tutional Implications of Technological Change. Cheltenham-Northampton: Edward Elgar Publishing.

LevineR., Locke Ch., Searls D., Weinberger D. (2001) The Cluetrain Manifesto: The End of Business as Usual. New York: Basic Books.

McLuhan M. (1962) The Gutenberg Galaxy. Toronto: Univer-sity of Toronto Press.

Osiatyski W. (2004) Rzeczpospolita obywateli. Warszawa: Rosner & Wsplnicy.

PanekT. (red.) Diagnoza Spoeczna 2009. Warunki i jako ycia Polakw. Warszawa: Rada Monitoringu Spoecznego.

Suek A. (2009) Dowiadczenie i kompetencje obywatelskie Polakw. W: Czapiski J., lusarski P. (2010) W susznej sprawie. Przegld, 12 wrzenia 2010.

Toffler A. (1997) Trzecia fala. Warszawa: Pastwowy Instytut Wydawniczy.

Webster F. (2006) Theories of the Information Society. New York: Routledge.Wnuk-Lipiski E. (2005) Socjologia ycia publicznego. War-szawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

DOI: 10.7206/mba.ce.2084-3356.9