Przep‚ywy bezpo›rednich inwestycji zagranicznych w ... tradycyjne przep‚ywy mi™dzynarodowe

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Przep‚ywy bezpo›rednich inwestycji zagranicznych w ... tradycyjne przep‚ywy...

J. Witkowska, Przepywy bezporednich inwestycji zagranicznych ...

73

Janina Witkowska*

Przepywy bezporednich inwestycji zagranicznych w gospodarce wiatowej a procesy integracji gospodarczej (ze szczeglnym uwzgldnieniem Unii Europejskiej i Polski)

1. Wstp

Bezporednie inwestycje zagraniczne (BIZ) nale do tych zjawisk ekonomicznych w gospodarce wiatowej, ktre budz szczeglne zainteresowanie badaczy i politykw ze wzgldu na znacznie szybsz dynamik wzrostu w porwnaniu do tradycyjnych przepyww midzynarodowych oraz ich wielostronne oddziaywanie na gospodark kraju przyjmujcego i macierzystego. Celem niniejszego artykuu jest analiza zwizkw midzy przepywami bezporednich inwestycji zagranicznych a procesami integracji gospodarczej.

2. Gwne tendencje w zakresie bezporednich inwestycji zagranicznych w gospodarce wiatowej

Bezporednie inwestycje zagraniczne (BIZ) nierozcznie zwizane s z dziaalnoci przedsibiorstw transnarodowych. Wedug danych Organizacji Narodw Zjednoczonych, w poowie lat 90. w gospodarce wiatowej dziaao okoo 39 tys. korporacji transnarodowych, ktre posiaday okoo 270 tys. filii zagranicznych.1 Okoo 90% tych korporacji pochodzio z krajw wysoko rozwinitych, tj. miao tam swoj central, a 2/5 ich zagranicznych filii ulokowane byo w krajach rozwijajcych si. Globalny kapita zakadowy BIZ wynosi, wg danych szacunkowych, ponad 2,7 biliona USD w 1995 r. Filie zagranicznych korporacji transnarodowych generoway ponad 6 bln USD

* Dr Janina Witkowska: Katedra Ekonomii Uniwersytetu dzkiego; ekspert w Ministerstwie Gospodarki i Komitecie Integracji Europejskiej.

1 World Investment Report 1996. Investment, Trade and International Policy Arrangements, UN, New York and Geneva, 1996, s.7.

Studia Europejskie, 1/1997

74

sprzeday. (Dla porwnania - wiatowy eksport dbr i usug wynis w tym samym okresie okoo 4,7 bln USD.)2 Tabela 1 przedstawia dynamik BIZ, midzynarodowej produkcji i eksportu w latach 1986-1995. Dane w niej zawarte dokumentuj wysok dynamik zarwno wzrostu rocznych strumieni BIZ napywajcych do krajw przyjmujcych, jak i kapitau zakadowego BIZ w ostatnim dziesicioleciu. rednia roczna stopa wzrostu strumieni BIZ w gospodarce wiatowej wyniosa 24,7% w latach 1986 - 1990 i 12,7% w latach 1991-1994. Globalny kapita zakadowy rs w badanych okresach odpowiednio o 19,8% i 8,8%. Eksport dbr i tzw. nieczynnikowych usug zwiksza si w tych samych okresach o 14,3% i 3,8%. BIZ cechowa si wic znacznie wysz dynamik wzrostu ni tradycyjne przepywy midzynarodowe. Ksztatowanie si rocznych strumieni BIZ w gospodarce wiatowej w latach 1983-1995 przedstawia tabela 2 oraz wykres 1. Z danych w niej zamieszczonych wynika, e w latach 1986-1990 roczne strumienie BIZ napywajcych do wszystkich krajw cznie, jak rwnie wypywajcych z nich, rosy z roku na rok, osigajc odpowiednio poziom 203,8 mld USD i 240,3 mld USD w 1990 r. Tendencja w zakresie wzrostu strumieni BIZ zaamaa si w latach 1991-1992, kiedy to wystpio zmniejszenie si rocznych strumieni BIZ do poziomu 157,8 mld USD w przypadku napywajcych i 203,1 mld USD w przypadku wypywajcych z ogu krajw. Od 1993 r., z kocem recesji, ma miejsce ponownie tendencja wzrostowa. Roczny poziom strumieni BIZ w gospodarce wiatowej zosta odbudowany w kolejnych latach. W 1995 r. strumienie BIZ, zarwno napywajcych, jak i wypywajcych osigny rekordowe rozmiary, niespotykane dotd w gospodarce wiatowej, tj. odpowiednio 314,9 mld USD i 317,8 mld USD. W porwnaniu do 1994 r. oznaczao to wzrost BIZ napywajcych do ogu krajw o 40% i wzrost o 38% - w przypadku BIZ wypywajcych z ogu krajw. Szacuje si, i wzrost BIZ w 1995 r. by znaczco wyszy ni wzrost wiatowego eksportu, dbr i usug (18%), wiatowego produktu brutto (2,4%) i krajowych inwestycji brutto (5,3%).3 Omwione powyej tendencje w zakresie rocznych przepyww BIZ w ostatnim dziesicioleciu wskazuj na cise powizanie pomidzy dynamik strumieni BIZ a procesami wzrostu gospodarczego. wiadczy o tym zaamanie si rocznych strumieni BIZ w gospodarce wiatowej w latach 1991-1992, tj. w okresie recesji w najwikszych krajach rozwinitych, bdcych gwnym rdem BIZ w gospodarce wiatowej.4 Rwnie wczeniejsze badania

2 Ibidem, s.5-7. 3 Ibidem, s.3. 4 World Investment Report 1993. Transnational Corporations and Integrated International

Production. An Executive Summary, UN, New York 1993, s.4.

J. Witkowska, Przepywy bezporednich inwestycji zagranicznych ...

75

statystyczne wybranej grupy krajw (tzw. G-5, tj. USA, Wielka Brytania, Japonia, RFN, Francja) w latach 1963-1988 dowodz istnienia cisej korelacji midzy realnym wzrostem BIZ a realnym wzrostem GNP.5 Z bada tych wynika, i wzrostowi (lub spadkowi) realnego GNP o 1% towarzyszy wzrost (lub spadek) realnych BIZ o 3,4%. Gwatowne zwikszenie si strumieni BIZ w 1995 r. ma take po czci swoje rdo w cyklicznoci procesw wzrostu gospodarczego. Stopa wzrostu w krajach wysoko rozwinitych osigna poziom 2,9% w 1994 r. i szacowana bya na 2,3% w 1995 r.6 Reakcja inwestorw na zachodzce procesy wzrostu gospodarczego jest z reguy przesunita w czasie o 1-2 lata. Z tego wzgldu zwikszone strumienie BIZ w 1995 r. (a take szacowane ich zwikszenie na 1996 r.) nie s zaskakujcym zjawiskiem. Jednake wielko rocznych strumieni BIZ osigajcych coraz wyszy poziom w kolejnych cyklach, pozwala przypuszcza, i oddziauj tu rwnie inne czynniki (m. in. procesy integracji w rnych czciach gospodarki wiatowej wywieraj pozytywny wpyw na wielko tych strumieni). Dane zawarte w tabeli 2 (por. take wykresy 2-4) dostarczaj rwnie informacji o strukturze geograficznej inwestorw i jej zmianach w latach 1983-1995. Gwnym rdem BIZ pozostaj niezmiennie kraje rozwinite. W latach 1983-1987 rednio 95% ogu bezporednich inwestycji lokowanych za granic pochodzio z tych krajw. W nastpnych latach udzia krajw rozwinitych w bezporednich inwestycjach ogem lokowanych za granic mala i w 1995 r. by niszy o 10 punktw procentowych (85% w 1995 r.). Wzrs natomiast udzia BIZ pochodzcych z krajw rozwijajcych si ( ze rednio 5% w latach 1983-1995 do okoo 15% w 1995 r.). Kraje Europy rodkowej i Wschodniej tylko w znikomym stopniu uczestniczyy w przepywach kapitaowych w formie BIZ jako eksporter kapita - ich udzia nie przekroczy 1% BIZ ogem w caym badanym okresie. Kraje rozwinite s rwnie gwnym miejscem lokat BIZ w analizowanym okresie. W latach 1983-1992 rednio ponad 3/4 ogu BIZ lokowanych byo w krajach rozwinitych. Udzia ten zmniejszy si do niespena 2/3 w latach 1993-1995 na rzecz krajw rozwijajcych si (okoo 32% w 1995 r.) i krajw Europy rodkowej i Wschodniej (okoo 3,8% w 1995 r.). Mimo zmniejszajcego si udziau krajw rozwinitych w BIZ napywajcych ogem pozostaj one nadal gwnym importerem kapitau w tej formie. Powysze dane wiadcz o tym, e w gospodarce wiatowej mamy do czynienia z tzw. inwestycjami krzyujcymi si, tj. przepywajcymi przede wszystkim pomidzy krajami wysoko rozwinitymi.

5 D.A.Julius, Global Companies and Public Policy. The Growing Challange of Foreign Direct

Investment, Printer Publishers, London 1990, s.28-29. 6 World Investment Report 1996..., op.cit, s.4.

Studia Europejskie, 1/1997

76

Zjawisko krzyowania si strumieni BIZ we wspczesnej gospodarce wiatowej ilustruj dane zawarte w tabelach 3 i 4, przedstawiajce struktur geograficzn strumieni BIZ napywajcych i wypywajcych z krajw rozwinitych. Na uwag zasuguje tu szczeglna pozycja Unii Europejskiej jako najwikszego eksportera i importera kapitau w formie BIZ w gospodarce wiatowej. Do pastw czonkowskich UE napywaa w II poowie lat 80. prawie 1/3 rocznych strumieni BIZ ogem. Lata 1990-1992 przyniosy wzrost udziau UE w strumieniach BIZ ogem (do okoo 45%-47%), przy malejcym udziale innych krajw rozwinitych w BIZ napywajcych ogem. Zjawisko to wiadczyo o rosncej atrakcyjnoci tego obszaru gospodarki wiatowej dla inwestorw zagranicznych, na co niewtpliwie miay wpyw procesy pogbienia integracji gospodarczej w ramach jednolitego rynku wewntrznego. Nastpne lata (1993-1994) to okres zmniejszajcego si zainteresowania inwestorw zagranicznych inwestycjami na obszarze UE, co znalazo wyraz zarwno w wielkociach absolutnych jak i wzgldnych (zmniejszenie do 1/3-1/4 rocznych strumieni BIZ ogem). Rozszerzenie Unii Europejskiej o nowe pastwa czonkowskie i jednoczesny, rekordowy wzrost strumieni BIZ w skali gospodarki wiatowej w 1995 r. przynosz popraw wzgldnej pozycji UE w BIZ napywajcych ogem (ponad 1/3), a w wielkociach absolutnych - wzrost z 55 mld USD w 1994 r. do 111,9 mld USD w 1995 r. Podobne tendencje wystpoway w przypadku BIZ wypywajcych z Unii Europejskiej, przy czym wzgldny udzia UE w tych strumieniach by wyszy ni udzia w BIZ napywajcych ogem. Oznacza to, i UE bya w caym analizowanym okresie eksporterem netto kapitau w formie BIZ. Przesunicie czci strumieni bezporednich inwestycji zagranicznych w kierunku krajw rozwinitych oraz Europy rodkowej i Wschodniej obserwowane w pierwszej poowie lat 90. i potwierdzane prezentowanymi tu danymi, powodowane byo takimi czynnikami jak:

recesja w krajach rozwinitych na pocztku lat 90, procesy wzrostu gospodarczego majce miejsce w niektrych krajach

rozwijajcych si (Azja Poudniowo-Wschodnia), postp w zainicjowanych procesach integracyjnych na kontynencie

amerykaskim (utworzenie NAFTA), rzdowe przedsiwzicia krajw rozwijajcych si majce na celu

promocj handlu i BIZ, zmiany zachodzce w Europie rodkowej i Wschodniej, poczone

z polityk nakierowan na przycignicie inwestorw zagranicznych. Tabela 5 pokazuje geograficzny rozkad strumieni BIZ napywajcych do krajw rozwijajcych si w latach 1984-1995, a tabela 6 rozkad strumieni BIZ napywajcych do Europy rodkowej i Wschodniej.

J. Witkowska, Przepywy bezporednich inwesty