of 303 /303
PRAVILNIK O NASTAVNOM PROGRAMU ZA SEDMI RAZRED OSNOVNOG OBRAZOVANJA I VASPITANJA ("Sl. glasnik RS - Prosvetni glasnik", br. 6/2009 i 3/2011 - dr. pravilnik) Član 1 Ovim pravilnikom utvrñuje se nastavni program za sedmi razred osnovnog obrazovanja i vaspitanja. Član 2 Nastavni program za sedmi razred osnovnog obrazovanja i vaspitanja odštampan je uz ovaj pravilnik i čini njegov sastavni deo. Član 3 Nastavni program za sedmi razred osnovnog obrazovanja i vaspitanja primenjuje se počev od školske 2009/2010. godine. Član 4 Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Prosvetnom glasniku". NASTAVNI PROGRAM ZA SEDMI RAZRED OSNOVNOG OBRAZOVANJA I VASPITANJA 1. SVRHA, CILJEVI I ZADACI PROGRAMA OBRAZOVANJA I VASPITANJA Svrha programa obrazovanja - Kvalitetno obrazovanje i vaspitanje, koje omogućava sticanje jezičke, matematičke, naučne, umetničke, kulturne, zdravstvene, ekološke i informatičke pismenosti, neophodne za život u savremenom i složenom društvu. - Razvijanje znanja, veština, stavova i vrednosti koje osposobljavaju učenika da uspešno zadovoljava sopstvene potrebe i interese, razvija sopstvenu ličnost i potencijale, poštuje druge osobe i njihov identitet, potrebe i interese, uz aktivno i odgovorno učće u ekonomskom, društvenom i kulturnom životu i doprinosi demokratskom, ekonomskom i kulturnom razvoju društva. Ciljevi i zadaci programa obrazovanja su: - sticanje znanja o jeziku, književnosti i medijima relevantnim za buduće obrazovanje i profesionalni razvoj; - osposobljavanje učenika da koristi standardni maternji jezik, efikasno komunicira u usmenom i pisanom obliku u različite svrhe; - osposobljavanje učenika da komuniciraju u usmenom i pisanom obliku na teme iz svakodnevnog života na stranom jeziku;

PRAVILNIK - zarko.edu.rs · Slaganje prideva i glagola sa imenicom u re čenici. Kongruentne kategorije Kongruentne kategorije prideva (rod, broj, padež) i glagola (lice, broj, eventualno

  • Author
    others

  • View
    4

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of PRAVILNIK - zarko.edu.rs · Slaganje prideva i glagola sa imenicom u re čenici. Kongruentne...

  • PRAVILNIK

    O NASTAVNOM PROGRAMU ZA SEDMI RAZRED OSNOVNOG OBRAZOVANJA I VASPITANJA

    ("Sl. glasnik RS - Prosvetni glasnik", br. 6/2009 i 3/2011 - dr. pravilnik)

    lan 1

    Ovim pravilnikom utvruje se nastavni program za sedmi razred osnovnog obrazovanja i vaspitanja.

    lan 2

    Nastavni program za sedmi razred osnovnog obrazovanja i vaspitanja odtampan je uz ovaj pravilnik i ini njegov sastavni deo.

    lan 3

    Nastavni program za sedmi razred osnovnog obrazovanja i vaspitanja primenjuje se poev od kolske 2009/2010. godine.

    lan 4

    Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Prosvetnom glasniku".

    NASTAVNI PROGRAM

    ZA SEDMI RAZRED OSNOVNOG OBRAZOVANJA I VASPITANJA

    1. SVRHA, CILJEVI I ZADACI PROGRAMA OBRAZOVANJA I VASPITANJA

    Svrha programa obrazovanja

    - Kvalitetno obrazovanje i vaspitanje, koje omoguava sticanje jezike, matematike, naune, umetnike, kulturne, zdravstvene, ekoloke i informatike pismenosti, neophodne za ivot u savremenom i sloenom drutvu.

    - Razvijanje znanja, vetina, stavova i vrednosti koje osposobljavaju uenika da uspeno zadovoljava sopstvene potrebe i interese, razvija sopstvenu linost i potencijale, potuje druge osobe i njihov identitet, potrebe i interese, uz aktivno i odgovorno uee u ekonomskom, drutvenom i kulturnom ivotu i doprinosi demokratskom, ekonomskom i kulturnom razvoju drutva.

    Ciljevi i zadaci programa obrazovanja su:

    - sticanje znanja o jeziku, knjievnosti i medijima relevantnim za budue obrazovanje i profesionalni razvoj;

    - osposobljavanje uenika da koristi standardni maternji jezik, efikasno komunicira u usmenom i pisanom obliku u razliite svrhe;

    - osposobljavanje uenika da komuniciraju u usmenom i pisanom obliku na teme iz svakodnevnog ivota na stranom jeziku;

  • - razvijanje svesti o znaaju viejezinosti u savremenoj viekulturnoj zajednici;

    - razumevanje povezanosti razliitih naunih disciplina;

    - razumevanje i snalaenje u sadanjosti i povezanosti drutvenih pojava i procesa u prostoru i vremenu (Srbija, Evropa, svet);

    - prihvatanje i uvaavanje drugog/druge bez obzira na nacionalnu, versku, rodnu i druge razlike;

    - razumevanje pojava, procesa i odnosa u prirodi na osnovu znanja fizikih, hemijskih i biolokih zakona, modela i teorija;

    - pravilno formiranje matematikih pojmova i sticanje osnovnih matematikih znanja i vetina;

    - sticanje sposobnosti za uoavanje, formulisanje, analiziranje i reavanje problema;

    - ovladavanje informaciono-komunikacionim tehnologijama;

    - razvijanje vetina i tehnika umetnikog izraavanja;

    - poznavanje razliitih tehnika, stilova i medija umetnikog izraavanja;

    - poznavanje vrednosti sopstvenog kulturnog naslea i povezanosti sa drugim kulturama i tradicijama;

    - razvijanje odgovornog odnosa prema sopstvenom zdravlju i zdravlju drugih.

    2. OBAVEZNI I PREPORUENI SADRAJI OBAVEZNIH I IZBORNIH PREDMETA

    OBAVEZNI NASTAVNI PREDMETI

    SRPSKI JEZIK

    (4 asa nedeljno, 144 asa godinje)

    Cilj i zadaci

    Cilj nastave srpskog jezika jeste da se osigura da svi uenici steknu bazinu jeziku i pismenost i da napreduju ka realizaciji odgovarajuih Standarda obrazovnih postignua, da se osposobe da reavaju probleme i zadatke u novim i nepoznatim situacijama, da izraze i obrazloe svoje miljenje i diskutuju sa drugima, razviju motivisanost za uenje i zainteresovanost za predmetne sadraje, kao i da ovladaju osnovnim zakonitostima srpskog knjievnog jezika na kojem e se usmeno i pismeno pravilno izraavati, da upoznaju, doive i osposobe se da tumae odabrana knjievna dela, pozorina, filmska i druga umetnika ostvarenja iz srpske i svetske batine.

    Zadaci nastave srpskog jezika:

    - stvaranje raznovrsnih mogunosti da kroz razliite sadraje i oblike rada tokom nastave srpskog jezika svrha, ciljevi i zadaci obrazovanja, kao i ciljevi nastave srpskog jezika budu u punoj meri realizovani

    - razvijanje ljubavi prema maternjem jeziku i potrebe da se on neguje i unapreuje

    - opismenjavanje uenika na temeljima ortoepskih i ortografskih standarda srpskog knjievnog jezika

    - postupno i sistematino upoznavanje gramatike i pravopisa srpskog jezika

  • - upoznavanje jezikih pojava i pojmova, ovladavanje normativnom gramatikom i stilskim mogunostima srpskog jezika

    - osposobljavanje za uspeno sluenje knjievnim jezikom u razliitim vidovima njegove usmene i pismene upotrebe i u razliitim komunikacionim situacijama (uloga govornika, sluaoca, sagovornika i itaoca)

    - razvijanje oseanja za autentine estetske vrednosti u knjievnoj umetnosti

    - razvijanje smisla i sposobnosti za pravilno, teno, ekonomino i uverljivo usmeno i pismeno izraavanje, bogaenje renika, jezikog i stilskog izraza

    - uvebavanje i usavravanje glasnog itanja (pravilnog, logikog i izraajnog) i itanja u sebi (doivljajnog, usmerenog, istraivakog)

    - osposobljavanje za samostalno itanje, doivljavanje, razumevanje, svestrano tumaenje i vrednovanje knjievnoumetnikih dela raznih anrova

    - upoznavanje, itanje i tumaenje popularnih i informativnih tekstova iz ilustrovanih enciklopedija i asopisa za decu

    - postupno, sistematino i dosledno osposobljavanje uenika za logiko shvatanje i kritiko procenjivanje proitanog teksta

    - razvijanje potrebe za knjigom, sposobnosti da se njome samostalno slue kao izvorom saznanja; navikavanje na samostalno korienje biblioteke (odeljenjske, kolske, mesne), postupno ovladavanje nainom voenja dnevnika o proitanim knjigama

    - postupno i sistematino osposobljavanje uenika za doivljavanje i vrednovanje scenskih ostvarenja (pozorite, film)

    - usvajanje osnovnih teorijskih i funkcionalnih pojmova iz knjievnosti, pozorine i filmske umetnosti

    - upoznavanje, razvijanje, uvanje i potovanje vlastitog nacionalnog i kulturnog identiteta na delima srpske knjievnosti, pozorine i filmske umetnosti, kao i drugih umetnikih ostvarenja

    - razvijanje potovanja prema kulturnoj batini i potrebe da se ona neguje i unapreuje

    - navikavanje na redovno praenje i kritiko procenjivanje emisija za decu na radiju i televiziji

    - podsticanje uenika na samostalno jeziko, literarno i scensko stvaralatvo

    - podsticanje, negovanje i vrednovanje uenikih vannastavnih aktivnosti (literarna, jezika, recitatorska, dramska, novinarska sekcija i dr.)

    - vaspitavanje uenika za ivot i rad u duhu humanizma, istinoljubivosti, solidarnosti i drugih moralnih vrednosti

    - razvijanje patriotizma i vaspitavanje u duhu mira, kulturnih odnosa i saradnje meu ljudima.

    Operativni zadaci:

    - sistematizacija i proirivanje znanja o vrstama rei i gramatikim kategorijama promenljivih rei o znaenju i upotrebi padea, o vrstama glagola

    - sistematizacija i proirivanje znanja reeninim lanovima

    - naporedni odnosi meu reeninim lanovima

  • - pojam sintagme i sastav imenike sintagme

    - pojam aktiva i pasiva

    - sistem nezavisnih predikatskih reenica

    - naporedni odnosi meu nezavisnim predikatskim reenicama u okviru

    - komunikativne reenice

    - kongruencija

    - razlikovanje kratkih akcenata i reenini akcenat

    - osnovni pojmovi o staroslovenskom jeziku

    - osamostaljivanje za analizu lirskih, epskih i dramskih dela

    - usvajanje knjievnih i funkcionalnih pojmova prema zahtevima programa

    - izlaganje (ekspozicija), opis i pripovedanje

    - tehniki i sugestivni opis, tehniko i sugestivno pripovedanje

    - rad na neknjievnom tekstu

    - informativno itanje i upuivanje uenika u itanje "s olovkom u ruci" (podvlaenje, obeleavanje, zapisivanje).

    SADRAJI PROGRAMA

    JEZIK

    Gramatika

    Vrste rei: promenljive i nepromenljive (sistematizacija i proirivanje postojeih znanja); podvrste rei. Gramatike kategorije promenljivih rei (kod imenica: rod; broj i pade; kod prideva: rod, broj, pade, vid, stepen poreenja; kod promenljivih priloga: stepen poreenja; kod glagola: glagolski vid; glagolski oblik, lice, broj, rod, stanje, potvrdnost/odrinost. Glasovne promene u promeni oblika rei (normativna reenja).

    Znaenja i upotrebe padea (sistematizacija i proirivanje postojeih znanja). Padei za oznaavanje mesta zavretka kretanja i mesta nalaenja. Padena sinonimija.

    Vrste glagola: bezlini (impersonalni) i lini (personalni); prelazni, neprelazni i povratni. Bezline reenice. Sastav reenice u vezi sa vrstama glagola (obnavljanje i proirivanje); (gramatiki) subjekat, predikat (glagolski i imenski), pravi i nepravi objekat, logiki subjekat. Priloke odredbe za mesto, vreme, nain, uzrok, meru i koliinu. Reenini lanovi iskazani reju i sintagmom. Naporedni odnosi meu reeninim lanovima - sastavni, rastavni i suprotni.

    Pojam sintagme. Sastav imenike sintagme: glavna re i atributi. Apozicija. Apozitiv.

    Pojam aktiva i pasiva. Pasiv sagraen sa recom se i pasiv sagraen sa trpnim pridevom.

    Nezavisne predikatske reenice - pojam komunikativne funkcije; podela na obavetajne, upitne, zapovedne, eljne, uzvine.

  • Komunikativna reenica kao sintaksika jedinica sastavljena od najmanje jedne nezavisne predikatske reenice. Komunikativne reenice sastavljene od dveju (ili vie) nezavisnih predikatskih reenica u naporednom odnosu: sastavnom (ukljuujui i zakljuni), rastavnom, suprotnom (ukljuujui i iskljuni).

    Kongruencija - osnovni pojmovi. Slaganje prideva i glagola sa imenicom u reenici. Kongruentne kategorije prideva (rod, broj, pade) i glagola (lice, broj, eventualno rod).

    Uoavanje razlike izmeu kratkih akcenata. Reenini akcenat.

    Jezik Slovena u prapostojbini. Seobe Slovena i stvaranje slovenskih jezika. Stvaranje staroslovenskog jezika: misija irila i Metodija. Primanje pismenosti kod Srba. Staroslovenska pisma: glagoljica i irilica. Staroslovenski spomenici sa srpskog tla.

    Primer staroslovenskog teksta i uoavanje njegovih karakteristinih osobina.

    Pravopis

    Proveravanje, ponavljanje i uvebavanje sadraja iz prethodnih razreda razliitim oblicima diktata i drugih pismenih vebi.

    Interpunkcija u sloenoj reenici (zapeta, taka i zapeta).

    Crta. Zagrada. Zapeta u nabrajanju skraenica.

    Navikavanje uenika na korienje pravopisa (kolsko izdanje).

    Ortoepija

    Proveravanje i uvebavanje sadraja iz prethodnih razreda (razlikovanje dugih i kratkih akcenata, dugouzlaznih i dugosilaznih akcenata). Vebanje u izgovaranju kratkouzlaznog i kratkosilaznog akcenta.

    KNJIEVNOST

    LEKTIRA

    Lirika

    Narodna pesma: Kujundija i hitroprelja

    Poslenike narodne pesme (izbor)

    Narodna pesma: Ljubavni rastanak

    Jovan Dui: Podne

    Milan Raki: Simonida

    Vladislav Petkovi Dis: Meu svojima

    Sima Pandurovi: Biserne oi

    Milutin Boji: Plava grobnica

    Desanka Maksimovi: Krvava bajka, Strepnja

    Stevan Raikovi: Nebo

    Miroslav Anti: Plavi uperak (izbor)

  • Dobrica Eri: Pesnik i Mesec

    Vasko Popa: Manasija

    Ivan V. Lali: Vetar

    Miodrag Pavlovi: Svetogorski dani i noi (izbor)

    Aleksandar Sergejevi Pukin: Voleo sam vas

    Epika

    Kratke folklorne forme (poslovice, pitalice, zagonetke)

    Narodna pesma: Dioba Jakia

    Epske narodne pesme pokosovskog tematskog kruga (izbor)

    Narodna pesma: Mali Radojica

    Narodna pesma: Ivo Senkovi i aga od Ribnika

    Epske narodne pesme o hajducima i uskocima (izbor)

    Narodna pripovetka: Zlatna jabuka i devet paunica

    Sveti Sava: Pismo igumanu Spiridonu

    Sveti Sava u knjievnosti (izbor iz Savinih spisa, narodnih pria i predanja; narodne i autorske poezije o Sv. Savi)

    Dositej Obradovi: ivot i prikljuenija (odlomak)

    Stefan Mitrov Ljubia: Kanjo Macedonovi (odlomak)

    Janko Veselinovi: Hajduk Stanko

    Stevan Sremac: Pop ira i pop Spira

    Radoje Domanovi: Mrtvo more (odlomak)

    Veljko Petrovi: Jabuka na drumu

    Pavle Ugrinov: Stara porodina kua

    Pea Milosavljevi: Potera za pejzaima (odlomak)

    Ivo Andri: Pria o kmetu Simanu (odlomak)

    Anton Pavlovi ehov: inovnikova smrt

    Antoan de Sent Egziperi: Mali princ

    Ana Frank: Dnevnik (odlomak)

    Drama

  • Jovan Sterija Popovi: Pokondirena tikva

    Branislav Nui: Vlast (odlomak)

    Ljubomir Simovi: Boj na Kosovu (odlomak)

    Dopunski izbor

    Borisav Stankovi: Na Boi (odlomak)

    Branko opi: Doivljaji Nikoletine Bursaa

    Ivo Andri: Panorama, Nemiri (izbor)

    Antonije Isakovi: Kaika

    Grozdana Oluji: Zvezda u ijim je grudima neto kucalo

    Danilo Ki: Livada u jesen

    Milorad Pavi: Ruski hrt (odlomak)

    Turgenjev: uma i stepa

    Alfons Dode: Pisma iz moje vetrenjae

    Isak Baevis Singer: Pripoveda Naftali i njegov konj Sus (odlomak)

    Kornelija Funke: Srce od mastila (odlomak)

    Sa predloenog spiska, ili slobodno, nastavnik bira najmanje tri, a najvie pet dela za obradu.

    Naunopopularni i informativni tekstovi

    Vuk Stefanovi Karadi: ivot i obiaji naroda srpskog - Obiaji o razlinijem praznicima

    Pavle Sofri Nievljanin: Glavnije bilje u verovanju Srba (jabuka)

    Umetniki i naunopopularni tekstovi o prirodnim lepotama i kulturnoistorijskim spomenicima Srbije (izbor)

    Giorgio Vasari: Portreti velikih slikara i arhitekata (poglavlje o Leonardu da Viniju)

    Izbor iz knjiga, enciklopedija i asopisa za decu.

    Sa navedenog spiska obavezan je izbor najmanje dva dela za obradu.

    Tumaenje teksta

    Osposobljavanje uenika za to samostalniji pristup knjievnom tekstu: istraivanje odreenih vrednosti sa stanovita uoenog problema, dokazivanje utisaka i tvrdnji, zapaanja i zakljuaka podacima iz teksta.

    Tumaenje epskih dela: uoavanje uzrono-posledinih veza poetskih motiva i njihove funkcije (logiko i estetsko uslovljavanje svake pojedinosti).

    Uoavanje odlika fabule (miran i dinamian tok radnje) i kompozicije (uvod, zaplet, vrhunac, rasplet - bez knjievnoteorijskih definicija). Odnos siea i fabule. Uokvirena fabula. Uvoenje uenika u potpuniju analizu likova (dijalog, unutranji monolog, fizike i karakterne osobine, postupci), tematike (tematska graa,

  • glavna tema; druge teme), motiva i pesnikih slika (psihika stanja, dramatine situacije, atmosfera, pejzai). Tumaenje idejnog sloja teksta.

    Upuivanje uenika u drutveno-istorijsku uslovljenost umetnikog dela i odnos pisca prema drutvenoj stvarnosti.

    Analiza lirskih dela: upuivanje uenika u analizu motiva (meusobni odnos i povezivanje, udruivanje u poetske slike). Uoavanje meusobne uslovljenosti iskazanih oseanja, poetske slike, pesnikog jezika i stila i tumaenje pesnikih poruka.

    Prouavanje dramskih dela: upuivanje uenika u analizu bitnih odlika dramskih dela (dijalog, monolog, remarke, dramska radnja, likovi); slinosti i razlike u odnosu na lirska i epska dela.

    Knjievnoteorijski pojmovi

    Lirika

    Funkcija motiva u kompoziciji lirske pesme.

    Jeziko stilska izraajna sredstva: simbol, metafora, alegorija; slovenska antiteza.

    Slobodni stih.

    Osnovne lirske vrste; odnos narodne i autorske lirike. Ljubavna, elegina i refleksivna pesma. Poslenike narodne lirske pesme.

    Pesma u prozi.

    Epika

    Fabula i sie. Uokvirena fabula. Statiki i dinamiki motivi.

    Kompozicija i motivacija. Epizoda.

    Idejni sloj knjievnog teksta. Humor, ironija i satira u epskom delu.

    Vrste karakterizacije knjievnog lika.

    Unutranji monolog.

    Dnevnik. Legendarne prie. Vrste romana.

    Drama

    Dramska radnja; etape dramske radnje: uvod, zaplet, vrhunac, peripetija, rasplet. Dramska situacija.

    Didaskalije (remarke) u dramskom delu.

    Vrste komedije: komedija karaktera i komedija situacije.

    Drama u uem smislu.

    Funkcionalni pojmovi

    Podsticati uenika na shvatanje i usvajanje funkcionalnih pojmova: estetsko, moralno, psiholoko, socijalno, elegino, vieznano, relativno, analitiko, sintetiko, argumentovano.

    itanje

  • Usavravanje izraajnog itanja u skladu sa prirodom umetnikog i neumetnikog teksta; voenje uenika u samostalnom pripremanju za izraajno itanje prouavanjem obraenog i neobraenog umetnikog teksta (uslovljenost ritma i tempa, jaine glasa, logikih i psiholokih pauza, reeninog akcenta). itanje i kazivanje po ulogama.

    JEZIKA KULTURA

    Osnovni oblici usmenog i pismenog izraavanja

    Podela tekstova (i oblika izraavanja) prema osnovnoj svrsi: izlaganje (ekspozicija), opis (deskripcija) i pripovedanje (naracija) kao tri od pet glavnih vrsta tekstova. Tehniki opis (davanje objektivnih obavetenja o tome kako neto izgleda) i sugestivni opis (u umetnikom delu). Tehnika naracija (uputstva, objanjenja kako neto funkcionie) i sugestivna naracija (u umetnikom delu).

    Ekspozicija: pisanje obavetenja iz tekueg kolskog ivota; najava dogaaja; intervju.

    Tehniki i sugestivni opis: opisivanje nekog predmeta/objekta iz okoline, iz enterijera i eksterijera (po sopstvenom izboru) - najpre objektivno (tehniki opis), a zatim izraavajui sopstvene utiske (sugestivni opis). Biranje pojedinosti u zavisnosti od svrhe opisa. Opis lika iz okoline ili knjievnog dela - tehniki ili sugestivni opis (po izboru), uz voenje rauna o stilskim vrednostima opisivanja.

    Tehnika naracija: sainjavanje uputstva za obavljanje nekog posla (po sopstvenom izboru).

    Pisanje estitke, pozivnice, zahvalnice, i-mejl poruka.

    Prepriavanje teksta sa promenom redosleda dogaaja (retrospektiva) - po samostalno sainjenom planu. Uvebavanje saetog prepriavanja uz zamenjivanje gramatikog lica (u prvom i treem licu).

    Prianje o stvarnom ili izmiljenom dogaaju uz korienje pripovedanja, opisivanja i dijaloga. Analiza odabranih tekstova u kojima preovlauje govor likova radi boljeg shvatanja dijaloga kao oblika kazivanja, preinaavanje upravnog govora u neupravni.

    Usmena i pismena vebanja

    Vebe na neknjievnom tekstu: pronalaenje i izdvajanje osnovnih informacija u tekstu. Povezivanje informacija i ideja iznetih u tekstu. Izvoenje zakljuka zasnovanog na tekstu. Pronalaenje, izdvajanje i uporeivanje informacija iz dva kraa teksta ili vie njih.

    Saimanje teksta. Pisanje rezime (saetka).

    Razvijanje fleksibilne brzine itanja u sebi u zavisnosti od teksta. Uvoenje uenika u informativno itanje radi nalaenja odreenih informacija (u udbenicima drugih predmeta, u novinskim lancima, u knjizi iz lektire, u dopisima, oglasima, obavetenjima i sl.) i upuivanje uenika u itanje s olovkom u ruci (podvlaenje, obeleavanje, zapisivanje i drugo).

    Sintaksike vebe: vebe u upotrebi razliitih padea (predloko-padenih konstrukcija) za isto znaenje (padena sinonimija). Vebe u upotrebi odgovarajuih padenih oblika (s obzirom na razliite dijalekatske osnove). Otklanjanje greaka u kongruenciji.

    Leksike vebe: iskazivanje osobina predmeta (u okviru opisivanja), odnosno iskazivanje radnji (u okviru pripovedanja) odgovarajuim pridevima i prilozima, odnosno glagolima. Korienje stilski neutralnih i ekspresivnih rei. Korienje renika srpskog jezika.

    itanje i razumevanje nelinearnih elemenata teksta: legende, tabele.

    Osam domaih pismenih zadataka i njihova analiza na asu.

  • etiri kolska pismena zadatka, pisana irilicom (jedan as za izradu i dva asa za analizu zadataka i pisanje poboljane verzije sastava).

    DODATNI RAD (Orijentacioni sadraji programa)

    Jezik i jezika kultura

    Vebe u pravilnom akcentovanju. Korienje renika da bi se proverio akcenat.

    Analiza reenica i sintagmi. Pretvaranje aktivnih reenica u pasivne i obrnuto. Analiza sluajeva u kojima to nije mogue (npr. u pravom prezentu moguan je samo povratni pasiv, i to ne od svih glagola; pasivnu reenicu nije mogue pretvoriti u aktivnu ako ne znamo vrioca radnje, itd.).

    Vebe na teim ekspozitornim tekstovima: uoavanje osnovnih informacija, izvoenje zakljuaka, uporeivanje informacija iz vie duih tekstova, rezimiranje.

    Pravljenje legendi i tabela.

    Knjievnost

    Analiza lirske i epske pesme - jeziko-stilska sredstva kao integracioni inioci interpretacije.

    Analiza dramskog knjievnog dela - uoavanje bitnih odlika. Razlika izmeu dramskog knjievnog dela i pozorine predstave.

    Analiza savremenog knjievnog dela po slobodnom izboru uenika. Korienje osnovne literature o delima i piscima. Formiranje vlastitog miljenja o knjievnom delu.

    Analiza domaeg filma sa posebnim akcentom i vizuelnim i akustikim efektima.

    NAIN OSTVARIVANJA PROGRAMA

    Tokom ostvarivanja programa potrebno je uvaiti visoku obrazovnu i motivacionu vrednost aktivnih i interaktivnih (kooperativnih) metoda nastave/uenja te kroz sve programske celine dosledno osigurati da najmanje jedna treina nastave bude organizovana upotrebom ovih metoda.

    U nastavi koristiti, najmanje u treini sluajeva, zadatke koji zahtevaju primenu nauenog u razumevanju i reavanju svakodnevnih problemskih situacija preporuenih od strane Ministarstva i Zavoda, a prilikom ocenjivanja obezbediti da su uenici informisani o kriterijumima na osnovu kojih su ocenjivani.

    JEZIK(gramatika, pravopis i ortoepija)

    U nastavi jezika uenici se osposobljavaju za pravilnu usmenu i pismenu komunikaciju standardnim srpskim jezikom. Otuda zahtevi u ovom programu nisu usmereni samo na jezika pravila i gramatike norme ve i na njihovu funkciju. Na primer, reenica se ne upoznaje samo kao gramatika jedinica (sa stanovita njene strukture), ve i kao komunikativna jedinica (sa stanovita njene funkcije u komunikaciji).

    Osnovni programski zahtev u nastavi gramatike jeste da se uenicima jezik predstavi i tumai kao sistem. Nijedna jezika pojava ne bi trebalo da se izuava izolovano, van konteksta u kojem se ostvaruje njena funkcija.

    Postupnost se obezbeuje samim izborom i rasporedom nastavnih sadraja, a konkretizacija nivoa obrade, kao vrsta uputstva za nastavnu praksu u pojedinim razredima, naznaena je opisno formulisanim zahtevima: zapaanje, uoavanje, usvajanje, pojam, prepoznavanje, razlikovanje, informativno, upotreba, obnavljanje, sistematizacija i drugima. Ukazivanjem na nivo programskih zahteva nastavnicima se pomae u njihovim nastojanjima da uenike ne opterete obimom i dubinom obrade jezike grae.

  • Selektivnost se ostvaruje izborom najosnovnijih jezikih zakonitosti i informacija o njima.

    Programske sadraje iz akcentologije ne treba obraivati kao posebne nastavne jedinice. Ne samo u nastavi jezika, ve i u nastavi itanja i jezike kulture, uenike treba u svakom razredu uvoditi u programom predviene standardne akcenatske norme a stalnim vebanjem, po mogustvu uz korienje audio snimaka, uenike treba navikavati da uju pravilno akcentovanu re, a u mestima gde se odstupa od akcenatske norme, da razlikuju standardni akcenat od svoga akcenta.

    Pravopis se savlauje putem sistematskih vebanja, elementarnih i sloenih, koja se organizuju esto, raznovrsno i razliitim oblicima pismenih vebi. Pored toga, uenike vrlo rano treba upuivati na sluenje pravopisom i pravopisnim renikom (kolsko izdanje).

    Nastava ortoepije obuhvata sledee elemente govora: artikulaciju glasova, jainu, visinu i duinu, akcenat rei, tempo, ritam, reeninu intonaciju i pauze.

    Artikulacione vebe odnose se na pravilan izgovor glasova: - , - , - d, - , - h, kao i - e (esto otvoreno). Uenici s nepravilnim izgovorom r, -s, -z upuuju se logopedu. Glasovi se najpre vebaju pojedinano, a onda u govornom lancu, u tekstu.

    Ortoepske vebe, obino krae i ee, izvode se ne samo u okviru nastave jezika nego i nastave itanja i jezike kulture. Treba ukazivati na pravilnost u govoru, ali i na loginost i jasnost.

    Vebe za usvajanje i utvrivanje znanja iz gramatike do nivoa njegove praktine primene u novim govornim situacijama proistie iz programskih zahteva, ali su u velikoj meri uslovljene konkretnom situacijom u odeljenju - govornim odstupanjima od knjievnog jezika, kolebanjima, grekama koje se javljaju u pismenom izraavanju uenika. Stoga se sadraj vebanja u nastavi jezika mora odreivati na osnovu sistematskog praenja govora i pisanja uenika. Tako e nastava jezika biti u funkciji osposobljavanja uenika za pravilno komuniciranje savremenim knjievnim srpskim jezikom.

    U nastavi gramatike treba primenjivati sledee postupke koji su se u praksi potvrdili svojom funkcionalnou:

    - podsticanje svesne aktivnosti i misaonog osamostaljivanja uenika

    - suzbijanje misaone inercije i uenikovih imitatorskih sklonosti

    - zasnivanje teita nastave na sutinskim vrednostima, odnosno na bitnim svojstvima i stilskim funkcijama jezikih pojava

    - uvaavanje situacione uslovljenosti jezikih pojava

    - povezivanje nastave jezika sa doivljavanjem umetnikog teksta

    - otkrivanje stilske funkcije, odnosno izraajnosti jezikih pojava

    - korienje umetnikih doivljaja kao podsticaja za uenje maternjeg jezika

    - sistematska i osmiljena vebanja u govoru i pisanju

    - to efikasnije prevazilaenje nivoa prepoznavanja jezikih pojava

    - negovanje primenjenog znanja i umenja

    - kontinuirano povezivanje znanja o jeziku sa neposrednom govornom praksom

    - ostvarivanje kontinuiteta u sistemu pravopisnih i stilskih vebanja

    - pobuivanje uenikovog jezikog izraza ivotnim situacijama

  • - ukazivanje na gramatiku sainjenost stilskih izraajnih sredstava

    - korienje prikladnih ilustracija odreenih jezikih pojava.

    U nastavi gramatike izrazito su funkcionalni oni postupci koji uspeno suzbijaju uenikovu misaonu inertnost, a razvijaju radoznalost i samostalnost uenika, to pojaava njihov istraivaki i stvaralaki odnos prema jeziku. Navedena usmerenja nastavnog rada podrazumevaju njegovu vrstu vezanost za ivotnu, jeziku i umetniku praksu, odnosno za odgovarajue tekstove i govorne situacije. Zbog toga je ukazivanje na odreenu jeziku pojavu na izolovanim reenicama, istrgnutim iz konteksta, oznaeno kao izrazito nepoeljan i nefunkcionalan postupak u nastavi gramatike. Usamljene reenice, liene konteksta, postaju mrtvi modeli, podobni da se formalno kopiraju, ue napamet i reprodukuju, a sve to spreava svesnu aktivnost uenika i stvara pogodnu osnovu za njihovu misaonu inertnost.

    Savremena metodika nastave gramatike zalae se da teite obrade odreenih jezikih pojava bude zasnovano na sutinskim osobenostima, a to znai na njihovim bitnim svojstvima, komunikativnim i stilskim funkcijama, to podrazumeva zanemarivanje formalnih i sporednih obeleja prouavanih jezikih pojava.

    U nastavi jezika nuno je posmatrati jezike pojave u ivotnim i jezikim okolnostima koje su uslovile njihovo znaenje. Uenike valja uputiti na pogodne tekstove i govorne situacije u kojima se odreena jezika pojava prirodno javlja i ispoljava. Tekstovi bi trebalo da budu poznati uenicima, a ako pak nisu, treba ih proitati i o njima razgovarati sa uenicima.

    Nastavnik valja da ima na umu i to da upoznavanje sutine jezike pojave esto vodi preko doivljavanja i shvatanja umetnikog teksta, to e biti dovoljno jak podsticaj za nastavnika da to ee upuuje uenike da otkrivaju stilsku funkciju (izraajnost) jezikih pojava. To e doprineti razvijanju uenikove radoznalosti za jezik, jer umetnika doivljavanja ine gramatiko gradivo konkretnijim, lakim i primenljivijim. Kad uenicima postane pristupana stilska (izraajna, ekspresivna) funkcija jezike pojave, prihvataju je kao stvaralaki postupak, to je vrlo pogodan i podsticajan put da znanja o jeziku bre prelaze u umenja, da se na taj nain doprinosi boljem pismenom i usmenom izraavanju, ali i uspenijoj analizi knjievnih tekstova.

    Nuno je da nastavnik uvek ima na umu presudnu ulogu umesnih i sistematskih vebanja, odnosno da nastavno gradivo nije usvojeno dok se dobro ne uveba. To znai da vebanja moraju biti sastavni inilac obrade nastavnog gradiva, primene, obnavljanja i utvrivanja znanja.

    Metodika nastave jezika, teorijski i praktino, upuuje da u nastavi maternjeg jezika treba to pre prevazii nivoe prepoznavanja i reprodukcije, a strpljivo i uporno negovati vie oblike znanja i umenja - primenljivost i stvaralatvo. U nastojanjima da se u nastavnoj praksi udovolji takvim zahtevima, funkcionalno je u svakoj pogodnoj prilici znanja iz gramatike staviti u funkciju tumaenja teksta (umetnikog i popularnog), ime se ono uzdie od prepoznavanja i reprodukcije na nivoe umenja i praktine primene.

    Praktinost i primenljivost znanja o jeziku i njegovo prelaenje u umenje i navike posebno se postie negovanjem pravopisnih i stilskih vebi.

    Uenike, takoe, kontinuirano treba podsticati da svoja znanja o jeziku povezuju sa komunikativnim govorom. Jedan od izrazito funkcionalnih postupaka u nastavi gramatike jesu vebanja zasnovana na korienju primera iz neposredne govorne prakse, to nastavu gramatike pribliava ivotnim potrebama u kojima se primenjeni jezik pojavljuje kao svestrano motivisana ljudska aktivnost. Nastava na taj nain postaje praktinija i zanimljivija, ime ueniku otvara raznovrsne mogunosti za njegova stvaralaka ispoljavanja.

    Situacije u kojima se ispoljavaju odreene jezike pojave moe i sam nastavnik da postavlja uenicima, da ih spretno podsea na njihova iskustva, a oni e kazivati ili pisati kako u izazovnim prilikama govorno reaguju.

    Celoviti saznajni krugovi u nastavi gramatike, koji zapoinju motivacijom, a zavravaju saznavanjem, rezimiranjem i primenom odreenog gradiva, u savremenom metodikom pristupu, pogotovu u problemski usmerenoj nastavi, otvaraju se i zatvaraju vie puta tokom nastavnog asa. Takav saznajni proces podrazumeva uestalo spajanje indukcije i dedukcije, analize i sinteze, konkretizacije i apstrakcije, teorijskih obavetenja i praktine obuke.

  • Savremena metodika nastave istie niz saodnosnih metodikih radnji koje valja primeniti u nastavnoj obradi programskih jedinica iz jezika i koje omoguuju da svaki celovit saznajni put, poev od onog koji je uokviren kolskim asom, dobije svoju posebnu strukturu.

    Obrada novih nastavnih (programskih) jedinica podrazumeva primenu sledeih metodikih radnji:

    - korienje pogodnog polaznog teksta (jezikog predloka) na kome se uvia i objanjava odgovarajua jezika pojava. Najee se koriste krai umetniki, naunopopularni i publicistiki tekstovi, a i primeri iz pismenih radova uenika

    - korienje iskaza (primera iz prigodnih, tekuih ili zapamenih) govornih situacija

    - podsticanje uenika da polazni tekst doive i shvate u celini i pojedinostima

    - utvrivanje i obnavljanje znanja o poznatim jezikim pojavama i pojmovima koji neposredno doprinose boljem i lakem shvatanju novog gradiva. (Obino se koriste primeri iz poznatog teksta.)

    - upuivanje uenika da u tekstu, odnosno u zapisanim iskazima iz govorne prakse, uoavaju primere jezike pojave koja je predmet saznavanja

    - najavljivanje i beleenje nove nastavne jedinice i podsticanje uenika da zapaenu jeziku pojavu istraivaki sagledaju

    - saznavanje bitnih svojstava jezike pojave (oblika, znaenja, funkcije, promene, izraajnih mogunosti...)

    - sagledavanje jezikih injenica (primera) sa raznih stanovita, njihovo uporeivanje, opisivanje i klasifikovanje

    - ilustrovanje i grafiko predstavljanje jezikih pojmova i njihovih odnosa

    - definisanje jezikog pojma; isticanje svojstva jezike pojave i uoenih zakonitosti i pravilnosti

    - prepoznavanje, objanjavanje i primena saznatog gradiva u novim okolnostima i u primerima koje navode sami uenici (neposredna dedukcija i prvo vebanje)

    - utvrivanje, obnavljanje i primena steenog znanja i umenja (dalja vebanja, u koli i kod kue).

    Navedene metodike radnje meusobno se dopunjuju i proimaju, a ostvaruju se u sukcesivnoj i sinhronoj postavci. Neke od njih mogu biti ostvarene pre nastavnog asa na kome se razmatra odreena jezika pojava, a neke i posle asa. Tako, na primer, dobro je da tekst na kome se usvaja gradivo iz gramatike bude ranije upoznat, a da pojedine jezike vebe budu predmet uenikih domaih zadataka. Ilustrovanje, na primer, ne mora biti obavezna etapa nastavnog rada, ve se primenjuje kad mu je funkcionalnost nesporna.

    Paralelno i zdrueno u navedenom saznajnom putu teku sve vane logike operacije: zapaanje, uporeivanje, zakljuivanje, dokazivanje, definisanje i navoenje novih primera. To znai da asovi na kojima se izuava gramatiko gradivo nemaju odeljene etape, odnosno jasno uoljive prelaze izmeu njih. Neto je vidljiviji prelaz izmeu induktivnog i deduktivnog naina rada, kao i izmeu saznavanja jezike pojave i uvebavanja.

    KNJIEVNOST

    Uvoenje uenika u svet knjievnosti, ali i ostalih, tzv. neknjievnih tekstova (popularnih, informativnih), predstavlja izuzetno odgovoran nastavni zadatak. Upravo na ovom stupnju kolovanja stiu se osnovna i vrlo znaajna znaenja, umenja i navike od kojih e u dobroj meri zavisiti ne samo uenika knjievna kultura, ve i njegova opta kultura na kojoj se temelji ukupno obrazovanje svakog kolovanog oveka.

    Lektira

  • Ukinuta je nepotrebna podela na domau i kolsku lektiru, pa tako izvori za obradu tekstova iz lektire, pored itanki, postaju knjige lektire za odreeni uzrast i sva ostala pristupana literatura.

    Data je lektira za odreen razred, razvrstana po knjievnim rodovima - lirika, epika, drama, da bi se kroz sve programe mogla pratiti odgovarajua i razlona proporcija i imati uvid u to. Podela je izvrena prema osnovnoj razlici vezanoj za stih i prozu. Lektira je obogaena izborom naunopopularnih i informativnih tekstova.

    Tekstovi iz lektire predstavljaju programsku okosnicu. Nastavnik ima naelnu mogunost da ponuene tekstove prilagoava konkretnim nastavnim potrebama, ali je obavezan i na slobodan izbor iz nae narodne usmene knjievnosti i tzv. neknjievnih tekstova - prema programskim zahtevima.

    Razlike u ukupnoj umetnikoj i informativnoj vrednosti pojedinih tekstova utiu na odgovarajua metodika reenja (prilagoavanje itanja vrsti teksta, opseg tumaenja teksta u zavisnosti od sloenosti njegove strukture, povezivanje i grupisanje sa odgovarajuim sadrajima iz drugih predmetnih podruja - gramatike, pravopisa i jezike kulture i sl.).

    Nastavniku je data mogunost i dopunskog izbora dela u skladu sa nastavnim potrebama i interesovanjima konkretnog akog kolektiva sa kojim ostvaruje program.

    JEZIKA KULTURA

    Razvijanje jezike kulture jedan je od najvanijih zadataka nastave maternjeg jezika. Ovaj nastavni proces, iako je programski konstituisan kao posebno podruje, s posebnim sadrajima i oblicima rada, mora se prenositi kako na obradu knjievnog teksta koji je najbolji obrazac izraavanja, tako i na neknjievne tekstove i na gramatiku s pravopisom, koja normira pravila i definie jezike zakone. Isto tako, u povratnom smeru, obrada knjievnog teksta i rad na gramatici i pravopisu knjievnog jezika, mora ukljuivati i sadraje za negovanje kulture usmenog i pismenog izraavanja, jer su svojim veim delom tom cilju i podreeni. Rad na bogaenju jezike kulture treba da se integrie sa svim vidovima usmenih i pismenih oblika izraavanja.

    U nastavi jezika i kulture izraavanja valja neprestano imati u vidu zajedniki osnovni cilj: razvijanje jezikog miljenja i jezike svesti uoavanjem jezikih zakonitosti, pa tek na osnovu takve svesti prelaziti na normiranje i definisanje. Otuda jezik kao sredstvo izraavanja treba da bude predmet nastavne panje u svim njegovim strukturama.

    Neophodno je da uenici uoe razliku izmeu govorenog i pisanog jezika. U govornom jeziku reenice su obino krae. esti nedostaci su nezavrene i stilski neureene reenice i upotreba potapalica.

    Nastava e biti oiglednija i efikasnija ako se koriste audiosnimci (npr. Zvuna itanka) i ako se slua i analizira snimljen govor uenika.

    Leksike i morfoloke vebe treba da bogate ueniko saznanje o rei kao obliku, emu slue ne samo konjugacija i deklinacija, nego i sistem graenja rei (izvedene, sloene i sloeno-izvedene). Vebe u graenju izvedenih rei i sloenica, po ugledu na sline rei u obraenom tekstu, treba da utiu na bogaenje uenikog renika.

    U starijim razredima leksiko-semantike vebe se odnose na sloenije sadraje: pravo i preneseno znaenje rei, sinonimiju, homonimiju, antonimiju, polisemiju, arhaizme, dijalektizme, argonizme, pozajmljenice, frazeologizme. Treba upuivati uenike na sluenje reenicama: jednojezinim i dvojezinim, lingvistikim i enciklopedijskim.

    Semantike vebe se povezuju s morfolokim i sintaksikim vebama i one treba da razviju uenikovu svest o odreenoj moi znaenja rei, na osnovu ega se jedino i moe razvijati sposobnost i vetina izraavanja. U mlaim razredima te vebe obuhvataju otkrivanje semantike vrednosti akcenta, i to iskljuivo na ilustrovanim primerima (Sunce je selo za selo hajdmo, sele, na selo, itd.).

    Sintaksike vebe su, kao i morfoloke i semantike, bitniji sadraji jezike kulture u svim razredima. Teina zahteva, prirodno, odreuje se prema uzrastu uenika. Te se vebe mogu izvoditi i pre nego to

  • uenik pone da stie sintaksike pojmove, s tim to se na tom nivou u nastavnom razgovoru ne upotrebljavaju struni nazivi. Do upoznavanja prvih sintaksikih pojmova, vebe u oblikovanju reenice treba da formiraju svest uenika o mestu i poloaju pojedinih reeninih delova u sklopu proste reenice. Kad se steknu prvi pojmovi o prostoj reenici, i vebe e biti konkretnije i bogatije. Rad na stilistici reenice konkretno se nastavlja do kraja osnovnog kolovanja. On se sastoji kako u analizi i oceni uenikih reenica iz usmenog izlaganja, tako i u analizi i proceni reenica u njihovim pismenim sastavima, a naroito i posebno - u analizi reenica iz dela obeju lektira i govornog jezika.

    Sve vrste tih vebanja, iji je cilj razvijanje jezikog miljenja, izvode se na tekstu ili u toku razgovora.

    Znatan deo govornih vebanja ima za cilj izgraivanje kulture usmenog izraavanja. U nizu svojih zadataka (pravilnost, lakoa, jasnost, jednostavnost, prirodnost, preciznost, dikcija) te vebe treba u najveoj meri da priblie uenikov govor knjievnom izgovoru. S obzirom na veliko arenilo i veoma primetnu dijalekatsku raznolikost govora uenika, a esto i nastavnika, govorenje napamet nauenih odlomaka u stihu i prozi (uz pomo auditivnih nastavnih sredstava) treba da omogui ueniku ne samo negovanje pravilne dikcije nego i da ubrza proces pribliavanja knjievnom izgovoru.

    U svim oblicima negovanja jezike kulture obrazac ili uzor treba da dobije odgovarajue mesto i njegov znaaj se ne sme nikako potceniti. Smiljeno odabran uzor, primeren uzrastu i vrsti, treba da bude cilj do kojeg se stie uz odgovarajue napore. I oblici usmenog, kao i oblici pismenog izraavanja, u svim vrstama i tipovima treba da se prikau uenicima u paljivo odabranim uzorcima izraavanja. Ukoliko se jedna vrsta usmenog ili pismenog izraavanja kontinuirano ponavlja iz razreda u razred, onda treba u svakom ponovljenom sluaju, u istom ili sledeem razredu, analizom uzorka konkretno pokazati i obim poveanih zahteva (u sadrajnom, kompoziciono-formalnom i jeziko-stilskom pogledu).

    Da se uzorci ne bi pretvorili u kliea koja sputavaju ueniku individualnost i samostalnost, vreme izmeu prikazivanja uzorka i izrade odgovarajueg pismenog zadatka treba ispuniti radom na analizi slinih sastava. Ovi sastavi mogu biti u formi odabranih tekstova koje uenici sami pronalaze u svojim itankama ili lektiri, a obavezno i u formi samostalnih domaih pismenih ili usmenih zadataka - sastava kojima se ostvaruje proces ovladavanja odreenim oblikom pismenog ili usmenog izraavanja. U analizi uzoraka treba obratiti panju na sve elemente konkretne jezike strukture: sadraj i kompozicija sastava, raspored detalja i izraajnost upotrebljene leksike i stilskih postupaka. Nijedan kolski pismeni zadatak ne bi trebalo da se izvede, a da se prethodno, na itavom nizu smiljeno programiranih asova, nije govorilo kako o predmetu koji e biti tema pismenog sastava, tako i o obliku u kojem e ta tema biti obraena.

    Bogaenju kulture usmenog i pismenog izraavanja posebno e doprineti samostalni rad uenika na prikupljanju odabranih primera jezika i stila. Zbog toga uenici treba da belee vredne primere: uspele opise, reljefne portrete, pravilne reenice, kako u pogledu formalne strukture (raspored njenih delova) tako i u pogledu leksike i semantike. Ovaj rad treba da ostvari dva zadatka vezana neposredno za kulturu izraavanja. Prvo, time uenik organizovano individualno radi na razvijanju svoje govorne kulture i pismenosti, a drugo - u obimu svoje italake panje razvija onaj njen znaajan kvalitet koji mu omoguuje neprestano posmatranje jezika i stila u tivu koje ita.

    Podsticanje uenika na literarno stvaralatvo, shvaeno svakako u uem i preteno obrazovno-vaspitnom pogledu, treba primeniti kao frontalan rad s celim odeljenjem, a nikako kao obavezu literarne sekcije. Rad u literarnoj sekciji je slobodno opredeljenje. Uenik osnovne kole, naroito u mlaim razredima, po svojoj prirodi uvek je spreman na kreativnost, pa to treba i podsticati. Usmenim i pismenim vebama, kad to potreba doputa, nastavnik e uenicima pokazati kako nastaje stih, kako se rei biraju i rasporeuju da deluju ritmino, kako se konstituie strofa, kako se gradi portret, kako se opisuje pejza ili scena. Uostalom, program nastave usmenog i pismenog izraavanja koncipiran je tako da u sebi sadri skoro sve elemente i umetnikog jezikog izraavanja, pa bi ih trebalo povremeno samo objedinjavati i osmiljavati. Podsticanje uenika na literarno stvaralatvo u dodatnom radu i literarnoj sekciji ima bogatije sadraje i oblike i obimnije posebne ciljeve. Taj rad ne treba poistoveivati s podsticanjem na literarno stvaralatvo u okviru celog odeljenja.

    Jedan od oblika rada na razvijanju i negovanju jezike istote jeste i razvijanje svesti o poplavi pozajmljenica u naem jeziku. Nastavnik e, razumljivo, morati da nae meru u objanjavanju da svaki jezik nuno prihvata i rei poreklom iz grkog i latinskog jezika u strunoj terminologiji. Treba pomoi uenicima u razlikovanju pozajmljenica koje su dobile "pravo graanstva" u naem jeziku od onih rei koje treba energino goniti iz govora. Razgovori o tome treba da se vode u svakoj konkretnoj prilici, kad se

  • naie na pozajmljenicu u tekstu ili kad se ona pojavi u govoru uenika; isto tako, sa uenicima valja smiljeno tragati za pozajmljenicama u svakodnevnom govoru i raznim medijima (tampa, radio, televizija i dr.). Zapisivanje domaih rei, takoe, moe da bude podesan oblik negovanja jezike istote.

    DOPUNSKA NASTAVA

    Dopunski rad se organizuje za uenike koji - iz objektivnih razloga - u redovnoj nastavi maternjeg jezika ne postiu zadovoljavajue rezultate u nekom od programsko-tematskih podruja.

    Zavisno od utvrenih nedostataka u znanjima i umenjima uenika, kao i uzroka zaostajanja, nastavnik formira odgovarajue grupe s kojima organizuje dopunski rad (na primer: grupa uenika s nedovoljnim znanjem odreenih sadraja i gramatike ili pravopisa; grupa uenika koji nisu savladali neki od predvienih elemenata knjievne analize ili oblika usmenog i pismenog izraavanja; grupa uenika sa artikulacionim problemima, itd.). Na osnovu prethodnog ispitivanja tekoa i uzroka, za svaku grupu se stvara poseban, odgovarajui plan rada, ijim e se savladavanjem otkloniti ispoljeni nedostaci u znanju, umenju i vetini uenika. Dopunski rad pretpostavlja i specifine oblike u savladavanju odreenih programskih sadraja (individualizacija nastave - poluprogramiranim i programiranim sekvencama, nastavnim listiima; predavanjima s drukijim - oiglednijim primerima; posebni grupni i individualni zadaci i dr.). Naroito treba voditi rauna o odmerenosti zahteva, kao i o stimulisanju uenika za pokazane rezultate (pohvale, nagrade, pozitivna ocena).

    Dopunski rad organizuje se tokom cele nastavne godine, odnosno odmah im se uoe tekoe pojedinih uenika u usvajanju programskih sadraja. im savlada odreenu tekou ili otkloni nedostatak, uenik prestaje s dopunskim radom van redovne nastave. Tokom dalje redovne nastave takve uenike ne treba isputati iz vida, odnosno - diferenciranjem redovne nastave - omoguiti uenicima da gradivo savladaju na redovnim asovima.

    SRPSKI KAO NEMATERNJI JEZIK

    (3 asa nedeljno, 108 asova godinje)

    Cilj i zadaci

    Cilj nastave srpskog jezika jeste da se osigura da svi uenici steknu bazinu jeziku pismenost i da napreduju ka realizaciji odgovarajuih Standarda obrazovnih postignua, da se osposobe da reavaju probleme i zadatke u novim i nepoznatim situacijama, da izraze i obrazloe svoje miljenje i diskutuju sa drugima, razviju motivisanost za uenje i zainteresovanost za predmetne sadraje, kao i da aktivno ovladaju srpskim jezikom u okviru predviene jezike i leksike grae, da upoznaju elemente kulture naroda koji govore tim jezikom i osposobe se za sporazumevanje, druenje i zbliavanje sa pripadnicima veinskog naroda i drugih nacionalnosti.

    Zadaci nastave srpskog jezika jesu:

    - stvaranje raznovrsnih mogunosti da kroz razliite sadraje i oblike rada tokom nastave srpskog jezika svrha, ciljevi i zadaci obrazovanja, kao i ciljevi nastave srpskog jezika budu u punoj meri realizovani

    - da uenici razumeju sagovornika i usmena izlaganja o temama iz svakodnevnog ivota

    - da uenici usvajaju pravilan izgovor i intonaciju pri usmenom izraavanju i itanju

    - da se uenici osposobljavaju za razgovor o temama iz svakodnevnog ivota

    - da uenici savladaju osnove pravopisa radi korektnog pismenog izraavanja u granicama usvojenih jezikih struktura i leksike i budu osposobljeni da koriste irilino pismo, osnove pravopisa....

    - da uenici upoznaju elementarne zakonitosti srpskog jezika

    - da uenici razumeju tekstove razliitog anra u okviru predviene tematike

  • - da se uenici upoznaju sa osnovnim karakteristikama kulture naroda iji jezik ue

    - da uenici stiu navike samostalnog korienja renika i jezikih prirunika i osposobe se za informisanje, obrazovanje i samoobrazovanje na srpskom jeziku

    - da uenici razviju interesovanja i motivaciju za uenje srpskog jezika i tako steknu veu komunikativnu kompetenciju i sposobnost razmiljanja na njemu.

    Operativni zadaci

    Uenici treba da:

    - stiu jeziku i komunikativnu kompetenciju usvajanjem novih znanja o srpskom jeziku putem nastave gramatike i bogaenjem renika od oko 250/400/ novih rei i izraza

    - razumeju na sluh novi tekst u okviru tematike

    - koriguju greke koje se javljaju na svim jezikim nivoima

    - samostalno itaju tekstove razliitog anra sa upoznavanjem kulturnog konteksta tekstova

    - osposobe se za korektno pismeno izraavanje u okviru jezike i leksike grae

    - osposobe se za analizu tekstova /analiza teih tekstova/

    - osposobe se da koriste jezike prirunike i renike.

    SADRAJI PROGRAMA

    TEMATIKA

    kola: aktivnosti u kolskim objektima; saradnja s kolama koje nose isto ime ili su mesta zbratimljena.

    Svakodnevni ivot: Poseta muzeju, izlobama, koncertima, biblioteci, "Gradskoj kui", sajmu;

    Drutvo i priroda: glavne privredne grane; veliki graevinski objekti; prirodne lepote, turizam, turistike agencije (red vonje, presedanje, aerodrom); sportski centar.

    Aktuelne teme: problemi savremenog sveta (hrana, voda za pie, glad); zatita ovekove okoline, savremena sredstva komunikacije.

    Komunikativne funkcije: izraavanje nezadovoljstva, uenja, iznenaenja, negodovanja, radosti, zabrinutosti, upozorenja, naredbe, pretpostavke ili sumnje u neto, predlaganje, obrazlaganje, obavetenje.

    JEZIKA MATERIJA

    Obrasce, koje su uenici automatizovali do VII razreda treba dopunjavati drugostepenim elementima (sa vie atributa koji se slau sa imenicama u rodu, broju i padeu, kao i atributima gde nema ovog formalnog slaganja) i kombinovati ih sa elementima drugih savladanih strukturnih tipova. Rad na leksikom bogatstvu unutar struktura.

    Radi proirivanja govornih sposobnosti uenika u ovom razredu treba uvebavati tipove iskaza.

    Iskazivanje bezlinosti

    Uvebavati bezline reenice tipa:

    Smrkava se.

  • Grmi.

    Zaguljivo je.

    Bilo je (bie) hladno.

    Ovde se ne pui.

    eta mi se.

    Drago mi je.

    Strah me je.

    /Zuji mi u uima/.

    Preciziranje ili suavanje znaenja imenice iz glavne reenice zavisnom reenicom

    Obrasci: Idemo na izlet koji smo planirali.

    Kupila sam maramu koja je bila na sajmu.

    Umiri dete koje peva u hodniku.

    Kupio je eir kakav je eleo.

    /Odgovori na pitanje to sam ti postavio.

    Prihvatili smo zadatak to nije lako uraditi./

    Iskazivanje korelativne dopune

    Uvebavanje samo najeih korelativnih veza neophodnih za prirodan tok govora (onaj koji, takav kakav, ono to, koliko toliko, tada kada, tamo gde, tuda kuda).

    Obrazac:

    Sreli smo se tamo gde smo se dogovorili.

    Bio je takav drug kakav se moe poeleti.

    Potroio je ono to je zaradio.

    GRAMATIKA

    Imenice: rod i broj imenica; vlastite, zajednike, zbirne, pregled promene imenica usvojenih u okviru obrazaca.

    Pridevi: rod, pridevski vid, poreenje prideva, promena (zameniko - pridevska).

    Line zamenice: rod, broj, promena (naglaeni i nenaglaeni oblici).

    Pridevske zamenice: rod, broj, promena (zameniko - pridevska).

    Brojevi: osnovni, zbirni, redni; promena (zameniko - pridevska rednih brojeva).

    U promeni rei ukazivati na pratee glasove i prozodijske promene.

  • Padei srpskog jezika: nominativ (subjekt i imenski deo predikata); genitiv (pripadanje, deo neega, vreme, mesto); dativ (namena, pravac); akuzativ (objekt, mesto); vokativ (dozivanje); instrumental (drutvo, orue /mesto nain, vreme/, lokativ (mesto, dalji objekt /nain/.

    Sintagma i reenica.

    TVORBE REI

    Tvorba etnika (nazivi stanovnika naseljenog mesta, kraja, drava, kontinenata); Beograd - Beograanin, Beograanka, Novi Sad - Novosaanin, Novosaanka, Senta - Senanin, Senanka, Pritina - Pritevac, Pritevka, Maribor - Mariboranin, Mariboranka, Srbija - Srbijanac, Srbijanka, Banat - Banaanin, Banaanka, Srem - Sremac, Sremica, Vojvodina - Vojvoanin, Vojvoanka, Evropa - Evropljanin, Evropljanka, Amerika - Amerikanac, Amerikanka.

    Tvorba hipokoristika: - a (Jela, Stanislava - Stana, Matija - Mata, Jovan - Jova, Vladimir - Vlada); - e (Marija - Mare, Katica - Kate, Matija - Mate, Antun - Ante, Danilo - Dane); - o (Jovan - Jovo, Ivan - Ivo, Vladimir - Vlado); - ica (Jelena - Jelica, Marija - Marica, Rua - Ruica, Jovan - Jovica); - ko (Vladimir - Vlatko, Zlatan - Zlatko, elimir - eljko).

    Tvorba zbirnih imenica: - ad (june - junad, dugme - dugmad, mome - momad, drebe - drebad, unue - unuad, jagnje - jagnjad, jare - jarad; - je/e (cvet - cvee, list - lie, grm - grmlje, snop - snoplje, klas - klasje, pero - perje).

    Tvorba priloga: lep - lepo, glasan - glasno, pametan - pametno, prvi - prvo.

    PRAVOPIS

    Upotreba zapete u sloenoj reenici.

    Pisanje rei stranog porekla.

    GOVORNE VEBE

    Prepriavanje: sluanog teksta, RTV - emisija.

    Razgovor o samostalno proitanom tekstu, na datu temu.

    Analize tekstova /analiza teih tekstova/.

    Analiza uenikih izlaganja.

    PISMENE VEBE

    Pisanje sastava na osnovu datog poetka, sa izmenjenim zavretkom, na datu temu.

    Pisanje linih i zajednikih doivljaja.

    Pisanje izvetaja (o radu u sekciji, slobodnih aktivnosti i dr.).

    Beleenje uenikih izlaganja (dobro - pogreno).

    etiri pismena zadatka u toku kolske godine.

    ITANJE

    Samostalno itanje tekstova razliitog anra sa upoznavanjem kulturnog konteksta.

    LEKTIRA

  • Narodna pesma: Ljubavni rastanak

    Vladislav Petkovi Dis: Meu svojima

    Desanka Maksimovi: Strepnja

    Miroslav Anti: Plavi uperak (izbor)

    Dobrica Eri: Pesnik i mesec

    Narodna pesma: Dioba Jakia

    Epske narodne pesme o hajducima i uskocima (izbor)

    Janko Veselinovi: Hajduk Stanko (odlomak)

    Stevan Sremac: Pop ira i pop Spira (odlomak)

    Veljko Petrovi: Jabuka na drumu

    Ivo Andri: Pria o kmetu Simanu (odlomak)

    Grozdana Oluji: Zvezda u ijim je grudima neto kucalo

    Izbor iz knjiga, enciklopedija i asopisa za decu.

    NAIN OSTVARIVANJA PROGRAMA

    Tokom ostvarivanja programa potrebno je uvaiti visoku obrazovnu i motivacionu vrednost aktivnih i interaktivnih (kooperativnih) metoda nastave/uenja te kroz sve programske celine dosledno osigurati da najmanje jedna treina nastave bude organizovana upotrebom ovih metoda.

    U nastavi koristiti, najmanje u treini sluajeva, zadatke koji zahtevaju primenu nauenog u razumevanju i reavanju svakodnevnih problemskih situacija preporuenih od strane Ministarstva i Zavoda, a prilikom ocenjivanja obezbediti da su uenici informisani o kriterijumima na osnovu kojih su ocenjivani.

    Program sadri: cilj, vaspitno-obrazovne zadatke, operativne zadatke, tematiku sa osnovnim oblicima komunikacije, jeziku materiju, govorne vebe, itanje (od II razreda). Svi elementi programa su meusobno povezani i tako ih treba realizovati.

    Zadaci nastave sadre: opte zahteve koji se odnose na kvalitet znanja, posebne zahteve za razvijanje i sticanje jezikih umenja i vaspitne zadatke. Svi delovi programa su u skladu sa zadacima nastave i treba da doprinesu njihovoj realizaciji.

    Operativnim zadacima formulisani su zahtevi u pogledu obima programske grae koju uenici treba da savladaju u svakom razredu.

    Tematika je data po razredima sa temama i situacijama u kojima se usvaja jezik. Ona sadri nekoliko tematskih oblasti: kola, porodica i dom, blie i ire okruenje, priroda i drutvo, aktuelne teme, slobodno vreme uenika, iz ivota mladih i dr. Tematika je data okvirno da bi u izvesnoj meri usmeravala nastavnike i pisce udbenika prilikom izbora najfrekventnije leksike u okviru datih podruja.

    Uz tematiku su date forme ophoenja (pozdravljanje, obraanje, predstavljanje, molba, zahvaljivanje) poev od najjednostavnijih do sloenijih koje su potrebne za uenje autentinog jezika, odnosno ostvarivanje prirodne komunikacije.

    Jezika materija data je u vidu reeninih modela koji su konkretizovani. U njima je izdvojena ona jezika materija koja pokriva vei deo govornog jezika. Ona je kumulativna jer se nova graa uvek naslanja na

  • prethodnu. Jeziki modeli se iz razreda u razred iskazuju drugim jezikim i leksikim sredstvima. Jednostavni iskazi postepeno se ire i meusobno kombinuju.

    U odeljku Gramatika izdvojena je jezika graa koja je u funkciji breg savladavanja jezika na produktivnom nivou. U gramatici se polo od sintakse, zatim morfologije da bi u zavrnim razredima (VII i VIII) dolo do sistematizacije znanja o jezikom sistemu.

    Pravopis sadri one pravopisne norme koje se, manje ili vie, razlikuju od onih u pravopisu maternjeg jezika uenika.

    U programu je dat i proireni deo koji se prevashodno tie sadraja u odeljku Jezika materija, a u zavisnosti od karakteristika pojedinih kategorija. Za njegovu realizaciju u celini ili fragmentarno, opredeljuju se kole na predlog predmetnog nastavnika. Obim realizacije ovog dela programa moe da varira od kole do kole, od generacije do generacije, od odeljenja u istoj koli, u zavisnosti od nivoa predznanja uenika na koji utie:

    - nacionalni sastav sredine u kojoj uenici ive,

    - srodnost nematernjeg jezika i jezika uenika,

    - uslovi rada u koli i dr.

    Organizacija vaspitno-obrazovnog rada

    U nastavi srpskog kao nematernjeg jezika teite rada prenosi se na uenika: on aktivno uestvuje u radu, postaje subjekt nastave, a svojim zalaganjem i radom treba da stie i razvija jezika umenja, da usvaja jezik i usvojeno znanje primenjuje u komunikaciji.

    Nastavnik planira, vodi i organizuje nastavni proces (odabira sadrinu rada, leksiku, nastavne metode, oblike rada, tipove i broj vebi itd.), koordinira radom uenika da bi se to uspenije ostvarivali postavljeni zadaci.

    Nastava mora biti postavljena tako da se svakom ueniku omogui to ee verbalne aktivnosti jer se samo govorenjem moe produktivno ovladati jezikom. Neobino je vano da se potuje princip individualizacije u radu, s obzirom na to da je znanje jezika veoma heterogeno i meu uenicima jednog odeljenja.

    Program je jedinstven za sve nacionalnosti. To, meutim, ne znai da pri njegovom ostvarivanju nastavnik ne treba da vodi rauna o odnosu srpskog jezika i jezika uenika. Mada ne uvek, tekoe e biti vee ukoliko su i strukturne razlike izmeu dva jezika vee. Poeljno je da nastavnik poznaje strukturu jezika uenika, kako bi teite rada (intenzivnijim vebama) usmerio na one elemente koji ne postoje u jeziku uenika, a pri ijem usvajanju uenici najvie gree. Naime, pri uenju srpskog jezika javlja se interferencija maternjeg jezika jer formirani mehanizam maternjeg jezika uenika "tei da gotovo neprimetno naturi ablone akcenta, izgovora i reenine strukture svojstvene maternjem jeziku ukorenjene jo u najranijem detinjstvu". Da bi se uticaj maternjeg jezika iskljuio, nastava srpskog jezika organizuje se bez uea maternjeg jezika, direktnom metodom, to znai da je jezik komunikacije na asovima srpski.

    U realizaciji svih zadataka nastavnik treba maksimalno da motivie uenike koristei odgovarajua AV - nastavna sredstva, kompakt-diskove, magnetofonske trake i kasete, aplikacije za flanelograf, ilustracije u udbeniku, slajdove, dija-film, film, slike, fotografije, grafofolije, slojevite folije, TV - emisije i dr. Nastavnik mora podsticati uenike da se i oni angauju na prikupljanju nastavnih sredstava vezanih za temu koja se obrauje (razglednice, keirane slike, lanci iz dnevne i nedeljne tampe i sl.).

    Nastavu nematernjeg jezika treba povezivati sa nastavom jezika uenika, poznavanjem prirode i drutva, istorije, geografije, muzike i likovne kulture, tehnikog obrazovanja i drugih nastavnih predmeta. Uspostavljanje korelacije meu ovim predmetima neophodno je jer omoguuje ostvarivanje obostrano efikasnijih rezultata. Nastavnik, naravno, mora voditi rauna o tome da nove pojmove uenik najpre treba da usvoji u nastavi predmeta na svom maternjem jeziku.

  • VII i VIII razred su zavrni razredi za uenike koji ne produuju kolovanje, ali je istovremeno i osnova za uspeno izuavanje jezika u okviru srednje kole. U ovoj etapi treba da se formiraju komunikativne sposobnosti uenika. U tom cilju nastavlja se rad na sticanju jezike i komunikativne kompetencije uenika, usvajaju se komplikovaniji jeziki modeli (VII razred), sistematizuje se jezika graa i uporeuje sa maternjim jezikom uenika, intenzivnije se koriguju greke intralingvalnog (u okviru istog jezikog sistema) i interlingvalnog karaktera (pod uticajem jezika uenika) na svim jezikim nivoima, usvaja se nova leksika i frazeoloki izrazi karakteristini za srpski jezik; razvija se pismeno izraavanje uenika, osposobljava se za analizu teksta i sistematizuje se pravopisna graa (VIII).

    Uvebavanje jezikih modela. Da bi se uenici osposobili za pravilnu komunikaciju potrebno je da savladaju predviene jezike modele. Uenik treba da prepozna zvunu sliku predoenog iskaza koji ilustruje jeziki model, da ga razume, imitira, reprodukuje, da ga dugotrajnim raznovrsnim vebama sa razliitim sadrajem automatizuje. Nakon automatizacije jezikog modela, uenik e moi samostalno da sastavi sopstvene iskaze, odnosno u normalnom govornom tempu moi e da gradi analogne strukture sa novim konkretnim sadrajem, stei e komunikativnu kompetenciju, to je i cilj uenja jezika.

    Proces uvebavanja jezikih modela treba sprovoditi planski uz dosledno potovanje principa postupnosti. Jeziki modeli se najpre uvebavaju u istom obliku jer uenici treba da usvoje osnovne modele u okviru ogranienog vokabulara.

    Modeli se usvajaju na poznatoj leksici. U odreeni jeziki model unosi se samo jedan novi elemenat jer bi istovremeno unoenje dva nepoznata elementa (npr. futur glagola i namenu iskazanu dativom imenice i zamenice) stvaralo nepotrebne tekoe i usporilo bi usvajanje odreenog jezikog modela. Kasnije se jeziki modeli proiruju, kombinuju i uvode se u rad novi, sloeniji.

    Ilustrovaemo to na jezikom modelu imenovanje predmeta i bia. Na primer, u obrascu Petar je uenik, koji je jedan od konkretnih realizacija navedenog modela, moe se predikativ uenik zameniti drugom imenicom u nominativu - deak, mladi, fudbaler, stolar i sl, ve prema stvarnoj situaciji. U normalnom iskazu te vrste akcenat je na predikativu jer se njime otkriva ono to je novo, njime se imenuje lice, a to znai da subjekt i glagolska kopula moraju biti poznati uenicima od ranije da bi shvatili ovu konstataciju, odnosno da bi shvatili informaciju u celini. U praktinom radu predikativ e se veoma esto menjati jer se na poetnom stupnju uenja veoma esto vri imenovanje bia i predmeta kad god je potrebno savladati neku novu imenicu (npr. Ovo je stolica, ovo je knjiga, a to je olovka i sl.).

    Ako se u tom jezikom modelu eli savladati nova (leksiki i morfoloki) kopula, subjekt i predikativ treba da su poznati npr.:

    je bio,

    e biti,

    ...Petar eli postati uenik,

    mora biti.

    Subjekat je takoe promenljiv elemenat u obrascu. Mesto imena Petar moe se upotrebiti svako drugo ime ili zamenica u nominativu, ve prema objektivnoj situaciji. Ako subjekt u obrascu promeni rod, po pravilu menja rod i predikativ i zato ovaj obrazac moe posluiti ne samo za uvebavanje novih imenica, zamenica i pomonih glagola, nego i za uvebavanje slaganja rodova.

    Neposredni cilj uvebavanja ovog obrasca jeste usvajanje novih rei (imenica, pomoni glagol) i novih oblika (prezent, perfekt i futur pomonih glagola) i nekih glagolskih konstrukcija u slubi glagolske kopule (eli postati, mora biti, hoe da bude i sl.).

    Konani cilj uvebavanja ovog obrasca jeste da uenici steknu sposobnosti da u novoj govornoj situaciji od novih rei stvore iskaz analogan uvebanom obrascu.

  • Kad god se pojavi potreba da se imenuje neko bie ili predmet, uenici e automatski aktivirati u svesti jeziki model imenovanja predmeta i bia, koji se moe izraziti formulom S = P, gde je P glagolska kopula + imenica dakle uslovnom formulom.

    S = P / = k + im.

    Subjekt, kopula i predikativ su obavezni elementi ovog jezikog modela. Oni moraju biti iskazani da bi iskaz bio potpun.

    Ali ovakav iskaz moe imati i neobavezne elemente, npr. atribut. Poto se u obrascu mogu javiti dve imenice, obe mogu imati atribut ili ak svaka i po vie atributa. Tako se poetni obrazac popunjava novim elementima kako bi iskaz bio potpuniji, precizniji.

    Atribut uz imenice u slubi predikativa ima tu osobinu da povlai na sebe logiki akcenat (npr. Petar je dobar uenik - u svesti i govornog lica i sagovornika ima u prvom redu kvalitativnu ocenu koju daje pridev dobar) i zato ne treba uriti sa dodavanjem atributa predikativu ako nije automatizovano iskazivanje poetnog obrasca.

    U tome i jeste prednost ovakvog rada to se poetna struktura koja je sintaksiko-semantiki i leksiko-morfoloki odreena, obeleena, posle automatizovanja navike graenja osnovnog obrasca "otvara" i prima "neobavezne" elemente, to se na taj nain proiruje, zasiuje se potrebnim semantikim kvantitetom i ulazi u govorni proces, zauzima mesto u mehanizmu jezika.

    Re je o najprostijoj reenikoj strukturi koja slui za imenovanje bia i predmeta, ali treba imati na umu da se njome ne savlauje samo sintaksika struktura S = P / = k + p /, niti se njome savlauje samo nova leksika (imenice, pokazne i line zamenice, pomoni glagoli sa nepotpunim znaenjem), nego se savlauju i morfoloke kategorije (nominativ imenica i zamenica, tri osnovna glagolska vremena i imperativ, brojna konstrukcija u slubi subjekta i predikata, kategorija roda i kategorija broja i neki izuzeci od optih morfolokih i sintaksikih pravila).

    Dakle, shematizovanje, uproavanje i ukalupljivanje izraza samo je prividno jer se obrazac u poetnom obliku javlja samo na poetku vebanja, dok se ne postigne automatizacija, a kasnije se popunjava drugim elementima, dok se ne postigne bogatstvo potpunog iskaza. Za usvajanje jezike materije koriste se raznovrsni tipovi vebi manipulativnog karaktera. Funkcija tih vebi je uvebavanje, uvrivanje i automatizacija jezikih modela da bi se uenici osposobljavali da ih samostalno koriste sa razliitim sadrajem u svakodnevnoj komunikaciji.

    Manipulativne vebe su strogo kontrolisane, to znai da pri uvebavanju pojedinih jezikih elemenata, nastavnik ispravlja uenika ako grei i ponovo uvebava nesavladanu jeziku materiju dok je uenik ne usvoji.

    U I etapi to su, na primer, vebe razumevanja na sluh, oralno ponavljanje, odgovori na pitanja, postavljanje pitanja, vebe supstitucije, vebe dopunjavanja, vebe transformacije reenica (vreme, lice, broj, rod), vebe sastavljanja reenica od datih elemenata i datih rei prema modelu, vebe povezivanja reenica i dr.

    Vebe odgovora na pitanja i postavljanja pitanja zauzimaju centralno mesto pri uvebavanju jezikog modela i doprinose sticanju komunikativne kompetencije. Od ovih vebi treba razlikovati pitanja i odgovore koji se koriste za proveru razumevanja teksta, razumevanja situacije i leksikih jedinica.

    Kod ovih prvih vebi svako pitanje i odgovor sadri obrazac jezikog modela koji se uvebava. Zbog toga odgovori uenika moraju biti potpuni, celoviti, to se pri proveri razumevanja teksta ne zahteva uvek.

    U skladu sa obimnijim jezikim gradivom i predznanjem uenika u II etapi, pored navedenih, koriste se sloeniji tipovi govornih vebi. Na primer, variranje modela (dodavanje sintagmatskih veza) pretvaranje u drugi model, transformacija niza reenica (vreme, lice, rod, broj), integracija reenica i njihovo proirivanje (skraivanje i dr.).

    Koliko e se vremena posvetiti uvebavanju jednog jezikog modela zavisi, pre svega, od toga da li postoji velika razlika u odreenoj jezikoj konstrukciji u odnosu na maternji jezik. Onim jezikim modelima koji

  • predstavljaju problem zbog interferencije maternjeg jezika, posveuje se vie panje i vie vremena da bi i oni preli u automatizovanu naviku. Neopravdano je prei na uvebavanje novog jezikog modela ako nije usvojen prethodni.

    Tematika i leksika. Svi delovi programa: tematika, jezika materija, govorne i pismene vebe i dr. ne ine poseban deo nastave, nego su sastavni delovi celokupnog rada kome je osnovni cilj formiranje i razvijanje govornih sposobnosti uenika.

    Jedinstvo ovih oblasti, koje su u programu izdvojene samo zbog preglednosti, ogleda se u tome to se odreena sintaksika konstrukcija - jeziki model uvebava na tematski najpogodnijoj materiji, a u radu se koriste oblici govornih i pismenih vebi. Prema tome, predviena tematika treba da obezbedi usvajanje jezikih modela, kao i usvajanje odreene leksike. Iste tematske oblasti javljaju se u vie razreda, ali se ostvaruju drugom sadrinom, koja je primerena poznavanju jezika i interesovanju uenika. Tema o porodici, na primer, u I razredu moe se ograniiti na pet osnovnih jezikih struktura: imenovanje predmeta i bia, iskazivanje osobine, iskazivanje radnje, iskazivanje objekta i iskazivanje prostornih odnosa.

    Zadatak sve tri etape jeste i savlaivanje odreenog fonda rei. Meutim, broj rei u poetnoj nastavi nije tako bitan. Minimalni produktivni fond mnogo e uspenije doprineti savlaivanju mehanizama na nematernjem jeziku, nego leksika rezerva u kojoj se uenik (i uitelj) na kraju izgubi, pa u kasnijim godinama zna samo rei, a ne zna da ih upotrebi. U prvoj etapi je osnovni cilj koristiti leksiki minimum koji e omoguiti da se savlauju bitni elementi jezika, a kada se oni savladaju, prirodno je i tako savladati potreban fond rei jer bogaenje renika ide uporedo sa optim razvojem, kao i sa razvojem izraavanja na maternjem jeziku. I rei svoga jezika ue se do kraja ivota, ali je mehanizam jezika savladan na poetku. U detinjstvu su automatizovane navike sklapanja reenica radi postizanja odreenog cilja u procesu komunikacije.

    Usvajanje leksikih jedinica obuhvata semantizaciju i asimilaciju rei. Semantizacija se vri korienjem predmeta ili predmeta na slici, odnosno vizuelnih sredstava. Asimilacija rei vri se u kontekstu, u reenici i vezuje se za odreene govorne situacije. Pored produktivnog leksikog fonda uenici treba da savladaju i receptivno izvesne rei, reenice i izraze.

    Govorne i pismene vebe. Osnovni cilj u toku celokupne nastave od I do VIII razreda jeste da se izae izvan okvira receptivno-reproduktivne nastave i da se ne ostane na nerazvijenom, stenjenom i siromanom odgovaranju na pitanja, nego da uenici steknu sposobnost i razvijaju naviku dueg izlaganja povezanih misli, to je mogue samo ako misle na srpskom jeziku.

    Govorne sposobnosti se stiu i razvijaju govorenjem. Zbog toga treba odabrati metodike postupke koji e uenike staviti u situaciju da pitaju, odgovaraju, izraavaju neslaganje ili slaganje sa odreenom akcijom ili pojavom, kazuju mogunost ili nemogunost izvrenja odreene radnje, itd.

    Treba stvoriti situaciju koja stvarno odgovara realnoj govornoj komunikaciji.

    Da bi se uenici osposobili da produktivno usvoje predviene elemente govornog i pisanog jezika, pored navedenih manipulativnih vebi, koriste se i komunikativne vebe. Komunikativne (govorne) vebe obuhvataju one tipove vebi u kojima se jezik koristi samostalno, funkcionalno u odreenoj govornoj situaciji. U situacionim vebama uenici treba da usvajaju i pravilno koriste komunikativne funkcije koje su date uz tematiku. Tipovi komunikativnih pismenih vebi dati su po razredima u programu u odeljku pismene vebe.

    Sa uenicima koji realizuju proireni deo programa, nastavnik koristi, osim navedenih, i razliite oblike usmenog i pismenog izraavanja koji su prethodno uvebani na asovima jezika uenika.

    U odeljku Pravopis izdvojene su samo one kategorije gde postoje manje ili vee razlike u odnosu na pravopisnu normu maternjeg jezika. Stoga se, na primer, ne istiu kao posebni zahtevi: veliko slovo na poetku reenice, taka na kraju reenice, upitnik, uzvinik, pisanje upravnog i neupravnog govora, pisanje dveju taaka, taka i zapeta itd.

    Paralelno sa usvajanjem jezike grae, uenici moraju sticati navike primene, principa fonolokog pravopisa.

  • Izdvojene su prvenstveno one kategorije u kojima postoje drukija reenja u dva pravopisna uzusa (pravopisu jezika uenika i pravopisu srpskog jezika), to ne iskljuuje i poneka identina reenja u njima. Meutim, i njih treba uvebavati jer e se samo tako ukloniti mnogobrojne greke koje su evidentirane u pismenim zadacima uenika.

    Za obradu pravopisne grae potrebno je izdvojiti 2-3 asa godinje, ali se preporuuje da se predvieno vreme razvije na 10-12 vebi koje e se uklapati u druge asove gramatike i pismene vebe.

    Usvojenost svakog elementa pravopisnih normi moe se povremeno proveravati kratkim diktatima koji su sastavljeni od poznate strukture i leksike. Kada uenici savladaju pisma, mogu se proveravati pojedinani elementi. Na primer, upotreba velikih slova moe se proveravati na taj nain to se uenicima daju nastavni listii sa kratkim tekstom koji je napisan malim slovima. Za pisanje negacije glagola uenicima se daju nastavni listii sa tekstom u kome se izostavljeni glagoli. Nastavnik ita polako ceo tekst, ukljuujui i isputene glagole. Uenici prate tekst i upisuju glagole.

    Domai zadaci predstavljaju vanu komponentu nastavnog procesa. Njima se ne proverava samo koliko su uenici savladali odreeno gradivo i njihova osposobljenost da to znanje primene, nego su pogodni za razvijanje jezikih umenja (informativno itanje i pisanje) i za pismeno uvoenje uenika u samostalni rad i samoobrazovanje. Oni se daju uenicima redovno sa osmiljenim ciljem. Zadaci treba da budu raznovrsni, a po teini treba da su odmereni, u skladu sa znanjem i sposobnostima uenika. Nastavnik na asu pregleda 2-3 domaa zadatka detaljnije, a po odreenom planu pregleda i ocenjuje domae zadatke svih uenika.

    kolski pismeni zadaci su oblik provere usvojenosti programske materije, tj. sinteze vee etape (tromeseja, polugodita ili godine). Za svaki kolski pismeni zadatak u godinjem planu nastavnik treba da odvoji tri asa. Na jednom asu uenici piu, na drugom nastavnik obrazlae svakom ueniku ocene, analizira sa uenicima najee greke i zajedno sa uenicima ih ispravlja, a na treem asu uenici ispravljaju svoje zadatke.

    Gramatika. Iskustva su pokazala da uvebavanje odreene jezike materije bez gramatikih objanjenja i uputstava, bez funkcionalne sistematizacije, ne obezbeuje produktivno znanje odreenog jezika. Stoga gramatika mora nai svoje mesto u nastavnom procesu i u skladu sa psihofizikim mogunostima uenika datog uzrasta. Imajui u vidu ovaj momenat opravdano je da se sa nastavom gramatike otpone u IV razredu da bi njen udeo iz razreda u razred bivao sve vei. Drugi momenat koji opravdava uvoenje gramatike od IV razreda jeste i to to je jeziki sistem u odreenom obimu globalno savladan.

    U uenju drugog jezika nemogue je osloniti se iskljuivo na intuitivno usvajanje njegove gramatike. Kada je u pitanju ova nastava, mora se govoriti o didaktikoj gramatici kojom se izgrauju sposobnosti koje se uopteno mogu nazvati jezikim sposobnostima. Ovakva nastava gramatike podrazumeva nuno pojednostavljivanje pravila, definicije (definicije je mogue dati uenicima koji su bolje savladali jezik). Krajnji cilj didaktike gramatike jeste da izgradi poimanje o funkcionisanju jezikih pojava u sistem i razvijanje sposobnosti da uenik sam ispravlja greke.

    Nastava gramatike je sredstvo da se ui jezik, a ne da se stiu znanja o jeziku. Od uenika ne treba zahtevati da naui napamet razliita gramatika pravila i paradigme, da ih ilustruje odgovarajuim primerima, ve da se osposobe za njihovu upotrebu u komunikaciji.

    Nastava gramatike ne predstavlja izolovanu nastavnu oblast ovog predmeta, ve njen vrsti integralni deo i pretpostavlja nekoliko faza:

    a) davanje veeg broja primera vezanih za govornu situaciju i obraeni tekst koji ilustruje jeziku pojavu;

    b) navoenje uenika, individualnim putem, da shvate jeziku pojavu, da uoe njene karakteristike, da dou do jezike zakonitosti i pravila po kojima ona funkcionie u sistemu, odnosno da doe do zakljuaka vlastitom misaonom delatnou;

    v) davanje objanjenja - kratkih uputstava o tome emu slui odreena gramatika graa, ta se njome izraava, kada i u kojim okolnostima se upotrebljava, odnosno funkcionie i princip po kojem funkcionie u sistemu i

  • g) vebanje.

    Redosled usvajanja odreenih jezikih kategorija odreuje kontrastivni odnos izmeu jezika uenika i nematernjeg jezika. U nastavi, dakle, treba obezbediti kontrastivni pristup.

    Za grau koja ne postoji u jeziku uenika, nego samo u nematernjem jeziku, nastavnik preciznije objanjava osobinu i funkciju tih pojava primereno uzrastu uenika.

    Jezika graa sistematizuje se frontalno, dok se u uvebavanju primenjuje i grupni i individualni rad sa uenicima.

    Za realizaciju gramatike grae, gde god za to postoje uslovi koriste se eme i tabele da bi se jezike pojave bolje razumele.

    Izbor, broj, vrsta vebi zavisi od jezike grae i njenog odnosa prema jeziku uenika. Gde su razlike izraenije, koristi se vei broj razliitih vebi.

    I u gramatici predvien je proireni deo za uenike koji bre napreduju u savladavanju srpskog jezika.

    Lektira je, takoe, domai rad. Ona je predviena u nastavnom programu od V do VIII razreda. Funkcija lektire je da se uenici osposobljavaju i navikavaju za itanje u sebi, da samostalno dolaze do saznanja koja ih interesuju, na srpskom jeziku.

    U toku kolske godine, za lektiru u svakom razredu, uenici treba da proitaju odreeni broj tekstova po sopstvenom izboru ili po izboru nastavnika. Izbor se vri iz literarnih tekstova i listova za decu, odnosno omladinu (u VII i VIII razredu), iz nauno popularnih tekstova.

    Nastavnik moe da zada isti tekst po svom izboru svim uenicima: dui tekst moe da podeli na delove, iste ili razliite koji ine celinu; da zada grupi uenika ili se za razliite tekstove individualno opredeljuju uenici. Bilo da tekstove bira nastavnik ili uenik, nastavnik daje potrebna uputstva uenicima.

    Prilikom odreivanja asa lektire potrebno je motivisati uenike. itanjem, na primer, odabranog odlomka podsticae se radoznalost i motivisanost uenika da proitaju lektiru. Za bolje razumevanje teksta uenicima se mogu podeliti pripremljeni nastavni listii sa zadacima koji e ih usmeravati da bolje razumeju tekst i da se pripreme za razgovor.

    Provera proitane lektire vri se dijalokom metodom. Uenici koji ne savladavaju proireni deo programa odgovarae na pitanja nastavnika, samostalno e prepriavati tekst i sl; uenicima koji bolje znaju jezik i koji savladavaju proireni deo programa postavljaju se vei zahtevi: da proitaju ceo tekst, na primer, da daju vie odgovora na postavljeno pitanje, samostalno prepriaju i komentariu tekst i dr. Ovi uenici se postupno, iz razreda u razred, uvode u analizu teksta lektire kao i na asovima jezika uenika.

    MATERNJI JEZICI PRIPADNIKA NACIONALNIH MANJINA

    ALBANSKI JEZIK

    (4 asa nedeljno, 144 asa godinje)

    GJUHA SHQIPE

    QLLIMET DHE DETYRAT

    Nprmes t lnds s gjuhs amtare nxnsit pasurojn fjalorin, fitojn shprehi pr prdorimin e drejt t gjuhs, msojn si t hartojn tregime, prshkrime, shpjegime, argumente, zhvillojn imagjinatn dhe kreativitetin si dhe kultivojn aftsit e tyre pr t gjykuar e vlersuar. Gjithashu nxnsit do t aftsohen t shprehin mendimet, qndrimet, krkesat dhe prvojat e tyre.

  • Programi i klass s shtat sht pjes e programit t shkolls fillore. Krkes themelore e gjuhs n kt nivel sht aftsimi i nxnsve pr zhvillimin e dijenijeve dhe shkathtsive t komunikimit si dhe prdorimi i drejt i gjuhs n situata prkatse. Gjithashtu n kt klas synohet formimi i personalitetit, duke prfshir ktu edhe kulturn e sjelljes dhe t komunikimit. Vmendje e veant i sht kushtuar rritjes s shkathtsive t prdorimit t gjuhs amtare si dhe nivelit t prgjithshm t formimit kulturor t nxnsit. N kt klas nxnsi do t zhvilloj kulturn e t dgjuarit dhe t folurit, kulturn e t lexuarit dhe kulturn e t shkruarit, do t bj analiza dhe prgjithsime t teksteve t ndryshme letrare dhe jo letrare dhe do t fitojn njohuri gjuhsore t mjatueshme pr moshn e tyre.

    Programi i gjuhs shqipe pr klasn e pest dhe t gjasht sht konceptuar, jo vetm si vazhdimsi e programeve t klasave paraprake, por kryesisht si konceptim e lidhje me programin e klass s shtat t shkolls fillore.

    Programi i gjuhs pr kt klas sht organizuar prmes ktyre shkathtsive t komunikimit: dgjimit, t folurit, leximit dhe shkrimit brenda t cilave jan vendosur trsit tematike e n kuadr t tyre prmbajtjet programore dhe rezultatet e pritura.

    Nprmjet ksaj lnde, nxnsit pasurojn fjalorin, msojn prdorimin e kategorive gramatikore nprmjet shkathtsive gjuhsore, rregullat kryesore t saj dhe drejtshkrimin, msojn si t vlersojn, t ndrtojn dhe kultivojn aftsit e tyre pr t gjykuar. Ajo i v nxnsit n kontakt me veprat madhore t letrsis kombtare dhe botrore q jan n pajtueshmri me dshirn, krkesn dhe moshn e tyre. Duke lexuar, nxnsit fitojn nj prfytyrim fillestar pr krijimtarin letrare dhe periudhn kohore t caktuar.

    Detyrat operative

    Lnda e gjuhs shqipe, n klasn e shtat, msohet me qllim q nxnsi:

    T prvetsoj dhe zgjeroj kulturn dhe mnyrn e prdorimit t shkathtsive t komunikimit;

    T aftsohet pr t br analiza dhe prgjithsime pr tekste letrare dhe jo letrare;

    T thelloj dhe zgjeroj njohurit e sistemit gjuhsor;

    T zhvilloj shkathtsit e t folurit aktiv individual e n grup, n funksion t prvetsimit t gjuhs standarde dhe t thelloj njohurit themelore gjuhsore;

    T zhvilloj shkathtsit e t shkruarit funksional dhe t shkruarit subjektiv (vetjak);

    T zhvilloje, t kuptoj dhe t dalloj t lexuarit e teksteve letrare dhe joletrare e t prvetsoj teknikat e leximit;

    T prvetsoj t shkruarit n funksion t prvetsimit t gjuhs, t leksikut;

    T prvetsoj t shkruarit n funksion t drejtshkrimit dhe t piksimit.

    OBJEKTIVAT PROGRAMORE

    Nxnsi duhet t jet n gjendje:

    T identifikoj:

    Tekste t ndryshme;

    Elemente gjuhsore.

    T kuptoj:

    Tekste t ndryshme letrare dhe joletrare;

  • Fjalt e ndryshueshme dhe t pandryshueshme.

    T zbatoj:

    Njohurit e fituara gjuhsore: fonetikore, gramatikore dhe leksikore;

    Njohurit e fituara mbi modelet e teksteve letrare dhe joletrare.

    T analizoj:

    Fjali t thjeshta dhe t prbra;

    Tekste t ndryshme.

    T vlersoj:

    Tekste letrare dhe joletrare;

    Situata parktike nga jeta e prditshme.

    T zhvilloj qndrimet dhe vlerat:

    T mendoj n mnyr kritike dhe t pavrur pr at q flet, lexon apo shkruan;

    T rris shkalln e zhvillimit emocional, krijues, estetik, moral dhe shoqror;

    T fitoj shprehi pr sjellje njerzore n shoqri.

    PRMBAJTJA PROGAMORE

    Shkathtsit e komunikimit

    T DGJUARIT DHE T FOLURIT

    TRSIT TEMATIKE

    I. 1. Kultur e t dgjuarit dhe t folurit;

    II. 2. Tekstet letrare dhe joletrare;

    III. 3. Njohurit gjuhsore.

    T LEXUARIT

    TRSIT TEMATIKE

    II. 1. Kultur e t lexuarit;

    II. 2. Tekstet letrare dhe joletrare;

    II. 3. Njohurit gjuhsore.

    T SHKRUARIT

    TRSIT TEMATIKE

    III. 1. Kultur e t shkruarit;

  • III. 2. Tekstet letrare dhe joletrare;

    III. 3. Njohurit gjuhsore.

    PRMBAJTJA PROGRAMORE

    T DGJUARIT DHE T FOLURIT

    1. Kultur e t dgjuarit dhe t folurit

    Dokumentet e para t skrimit shqip;

    Subjekti (fabula) ideja kryesore, detaji;

    Argumentimi, paraqitja, prshkrimi, rrfimi;

    Teknikat e t folurit - modulimet e zrit;

    Format e ndryshme t komunikimit: dialogu, monologu;

    Figurshmria dhe jofigurshmria;

    2. Tekstet letrare dhe joletrare

    Teksti i figurshm dhe jo i figurshm;

    Teksti dhe konteksti;

    Tregimi i shkurtr;

    Llojet e poezis lirike;

    Teksti dramatik;

    Teksti narrativ, deskriptiv, argumentues dhe paraqits;

    Kultur tradicionale;

    Prshkrimi dhe analiaza e pamjeve;

    Gjuha letrare dhe gjuha e letrsis;

    Eseja dhe llojet e saj;

    Romani, tema, subjekti, personazhi, kompozicioni, gjuha;

    Teksti joletrar: teksti gazetaresk, informata, reportazhi, intervista etj.

    3. Njohuri gjuhsore

    Lakimi i emrit, mbiemrit, i premrave vetor, dftor dhe lidhor;

    Numrori;

    Mnyra dftore dhe lidhore e foljes dhe koht e tyre, zgjedhimi, diatezat;

    Ndajfolja;

  • Rrethanori;

    Lidhzat dhe llojet e tyre;

    Fjalit e prbra me bashkrenditje;

    Fjalit e prbra me nnrenditje;

    Nyjtimi i drejt, intonacioni, theksi, ritmi;

    T LEXUARIT

    1. Kultur e t lexuarit

    Leximi me z- artistik (pjesmarrja n role, recitim, komedi);

    Ideja kryesore dhe detajet (lidhjet asociative, krahasimet, kontrastet), zhanret dhe kategorit letrare;

    Subjekti, kompozicioni, tema, komedia, tragjedia, komentim i teksteve;

    II. 2. Tekstet letrare dhe joletrare

    Regjistrat e gjuhs;

    Analiz e teksteve me karakter edukativ dhe shndetsor;

    Identifikimi i formave tekstuale;

    Poezi, proz, tekst dramatik;

    II. 3. Njohuri gjuhsore

    Intonacioni n prputhje me shenjat e piksimit;

    Fjalia e thjesht dhe fjalia e prbr;

    Parashtesat, prapashtesat dhe mbaresat;

    Koht e thjeshta dhe t prbra t foljeve dhe kategorit e tjera t saj- analiz gjuhsore;

    T SHKRUARIT

    III. 1. Kultur e t shkruarit

    Figurshmria dhe jofigurshmria;

    Ese kreative dhe analitike pr tekste letrare dhe joletrare;

    Tekste praktike: prezantime, prshndetje, urime, falenderime, ftesa, letra, krkesa, lajmrime;

    III. 2. Tekstet letrare dhe jo letrae

    Ese kreative dhe analitike pr tekste letrare dhe joletrare;

    Tekste praktike: prezantime, prshndetje, urime, falenderime, ftesa, letra, krkesa, lajmrime;

    III. 3. Njohuri gjuhsore

  • Ndrtimi i fjalis dhe analiza gramatikore e saj;

    Shenjat e piksimit brenda dhe n fund t fjalis;

    Prshtatja e teksteve t vjetra dialktore n gjuhn stanadrde;

    Fjalformimi: fjala dhe prbrsit e saj, kompozitat;

    Sinonimet, antonimet, homonimet - identifikimi dhe prdorimi i tyre n tekste t ndryshme

    LITERATURA

    - Tekstet q do t hartohen mbi baz t programit t ri;

    - Tekstet ekzistuese q i plotsojn krkesat e ktij programi;

    - Tekste t tjera alternative pr realizimin e ktij programi.

    - Libr leximi 7, Mazllum Kumnova dhe Munish Hyseni

    - Gjuha shqipe 7, Bahri Beci

    GJUHA SHQIPE

    Gjuh shqipe dhe letrsi

    (36 Jav x 4 ore = 144 ore n vit)

    Gjuh shqipe = 65 or ne vit

    1. Njohuri t prgjithshme= 4 or

    2. Gramatik = 45 or

    3. T flasim= 8 or

    4. T hartojm = 8 or

    II. Letrsi shqipe = 67 or n vit

    1. Letrsi shqipe = 33 or

    2. Letrsi botrore = 10 or

    3. Letrsi popullore = 10 or

    4. Lektyr= 10 or

    5. Teknik recitimi = 4 or

    III. Hartime dhe korigjime = 12 or n vit

    GRAMATIKA

    Prmbajtja e programore

    Tema I: Probleme t drejtshqiptimit

  • Probleme t drejtshqiptimit, intonacioni, theksi, ritmi

    Fjala dhe prbrsit e saj

    fjalt e prbra dhe kompozitat

    Fjal me shum kuptime

    Sinonimet, antonimet dhe homonimet

    Si t paraqitemi ose prezentohemi

    Si t ftojm, falenderojm, urojm

    Tema II: Ndrtimi i fjalis

    Ndrtimi i fjalis: fjalia dftore, pyetse, nxitse dhe dshirore

    Ndrtimi i fjalis: forma pohore dhe mohore, veprore dhe joveprore

    Ndrtimi i fjalis: foljore dhe emrore

    Analiza gramatikore e fjalis (folja, brthama e fjalis, kryefjala, kallzuesori, kundrinort, rrethanort)

    Rrethanor t mnyrs, sasis, dhe t qllimit

    Analiza gramatikore e fjalis (grupi emror)

    Format e ligjrimit, tregimi, prshkrimi, shpjegimi dhe argumentimi

    Si t dgjojm

    Si t shkruajm

    Tema III: Fjalt e ndryshueshme - Lakimi i emrave

    lakimi i emrave

    Lakimi i mbiemrave

    Numrori

    Lakimi i premrave vetor

    Lakimi i premrave dftor dhe lidhor

    Diateza e foljeve (forma veprore dhe joveprore)

    Zgjedhimi i foljeve

    Mnyrat e foljes, mnyra dftore

    Mnyra lidhore

    Fjalt e pandryshueshme

    Ndajfolja

  • Lidhzat dhe llojet e tyre

    Si t prshtatim tekste t vjetra n gjuhn standarde

    Si t prshtatim tekste dialektore n gjuhn standarde

    Tema IV: Fjalia e prbr

    Fjalit e prbra me bashkrenditje shtuese, veuese, kundrshtore dhe prmbyllse

    Fjalia e prbr me pjes t nnrenditura

    Fjalia e prbr me pjes t nnrenditura qllimore

    Fjalia e prbr me pjes t nnrenditura mnyrore dhe sasiore

    Si t shkruajm

    Si t bjm intervista

    Si t hartojm nj raport

    Bahri Beci "Gjuha shqipe 7"

    TRAJTIM NDRLNDOR DHE NDRPROGRAMOR

    Gjuha shqipe sht mjet komunikimi pr t gjitha lndt, mirpo lidhje t drejtprdrejta vihen me histriorafin, veanrisht me historin e kulturs, edukatn qytetare, me artet etj. Disa tema nga kto lnd do t ndikonin n zhvillimin e skathtsive t komunikimit, n formimin kulturor dhe krijimin e individualitetit t pavarur. Prve shtjeve ndrlndore, prmes gjuhs shqipe do t mund t zhvilohen edhe disa shtje ndrprogramore si: tema pr shndetsi, t drejtat e njeriut, shtjet gjinore, varsisht prej rndsis dhe aktualitetit q kan (nga televizioni, revistat, gazetat apo nga rrethi dhe ambienti i tyre).

    UDHZIME METODOLOGJIKE N REALIZIMIN E PROGRAMIT

    Vendin kryesor n realizimin e prmbajtjes programore e z metodologjia e msimdhnies. Msimdhnsi, gjat realizimit t procesit msimor duhet t ket parasysh strategjin m efektive, t cilat e mundsojn msimin efektiv. Pr nxnsit, msimdhnsi duhet t jet model n mnyrn e prdorimit t shkathtsive gjuhsore dhe njhers vmendja e tij duhet t prqndrohet n disa parime baz:

    I. Prqndrimi n komunikimin (shkathtsit e komunikimit) dhe prqndrimi n gjuhn e gramatizuar;

    II. Prqndrimi n nxnsin dhe t nxnit e tij. N qendr t vmendjes duhet t jet nxnsi. Msuesi duhet t bj prpjekje q t`i njoh mir karakterin, prparsit dhe dobsit e nxnsit msuesi, ta verifikoj a sht tip i mbyllur a i hapur, frikacak po guximtar, a merr vet iniciativa apo duhet t nxitet nga msuesi etj.

    Roli i msimdhnsit sht rol vendimtar q do t ndihmonte n procesin e msimdhnies dhe msimnxnies. Kjo do t varet nga planifikimi i ors msimore: prdorimi i hapsirs n klas, d.m.th. mnyra e vendosjes s bankave si dhe aktivitetet q zhvillohen n klas: mnyra e komunikimit, luajtja e roleve, puna n grupe etj.

    Vlersimi ka pr qllim verifikimin se n `shkall nxnsit i kan zotruar objektivat e prcaktuara, t identifikoj vshtirsit me t cilat ballafaqohen, t`u mundsohet atyre q t`i identifikojn prparsit dhe pengesat, si dhe t`u ndihmohet nxnsve n prmirsimin e pikave t dobta.

    Msimdhnsi n vazhdimsi duhet