Powtórzenie w myśli Sorena Kierkegaarda - opowieść a przypowieść

  • View
    215

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Powtórzenie w myśli Sorena Kierkegaarda - opowieść a przypowieść

  • Maria GobiewskaPowtrzenie w myli Sorena Kierkegaarda

    - opowie a przypowie

    ABSTRACT. Gobiewska Maria, Powtrzenie w myli Serena Kierkegaarda - opowie a przypowie [Repetition in the ideas of Soren Kieerkegard]. Przestrzenie Teorii" 8, Pozna 2008, Adam M ickiewicz University Press, pp. 123-141. ISBN 978-83-232187-5-3. ISSN 1644-6763.

    In this text the author describes briefly Kierkegaard's conception of existence, which has been juxtaposed by him w ith the reinterpreted conception of essence and of the existing. Kierkegaard defined existence referring to different orders of representation, first of all to the spoken and w ritten language. He considered existence - always individual and particular - as an object of personal existential choice. This choice concerns, at the same time, the way of individual existence (the stadium of life) and the individual identity. That is why in Kierkegaard's reflection is so important the reference to individual identity and to its grasp in narration - in the mythical parable and in the story concerning everyday life. The problems of existence, identity and their grasp in representation are connected with the Kierkegaardian question of repetition, which is also discussed in this study.

    Jednym z podstawowych zagadnie filozofii S0rena Kierkegaarda jest powtrzenie jako pewna figura jzykowa i retoryczna, a zarazem jako element narracji, przede wszystkim opowieci biograficznych. Proble- matyka ta jest rozwijana w tekcie, a poprzedza j omwienie podstawowych tez Kierkegaarda, dotyczcych egzystencji. Trzeba podkreli, e czy on kategori egzystencji z kwestiami tosamoci jednostkowej.

    Egzystencja i tosamo jednostkowa

    Kierkegaard wielokrotnie podkrela prymat jednostkowoci i tego, co jedyne, wobec tego, co oglne. Kategoria pojedynczego ma u Duczyka specyficzne znaczenie; jest to ten, ktry samotnie, niczym patriarcha Abraham, stoi w obliczu Boga, przeywajc swj dramat1. Wedle Kierkegaarda to szczeglnie paradoks wiary polega na tym, e jednostka jest wysza od tego, co oglne2, a co ujmuje si systematycznie, dogma

    1 S. K ie rk eg a a rd , Okruchy filozoficzne. Chwila, przek. K. Toeplitz, Warszawa 1988, s. 137.

    2 T en e , Boja i drenie. Choroba na mier, przek. J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1982, s. 74.

  • tycznie czy logicznie w znaczeniu Heglowskim jako - przeciwnie - relacj jednostkowego wobec tego, co oglne, przewyszajce to, co indywidualne. Kierkegaard dalej argumentuje: Jednostka - e przypomn tu jeszcze osobliwsz dogmatyczn dystynkcj, rzadko dzi dostrzegan - okrela swj stosunek do tego, co oglne, poprzez swj stosunek do absolutu, czyli de facto do tego, co jednostkowe i jedyne zarazem, nie za ujmuje - jak to opisuje Hegel - swj stosunek do absolutu przez stosunek do tego, co oglne3.

    Pojcie egzystencji pojawio si w pisarstwie Johannesa Georga Ha- manna i Kierkegaard najprawdopodobniej przej je, nadajc mu wasn, oryginaln tre. Kierkegaard uywa takich wyrae, jak: egzystowanie (at existere), egzystencja (Existents), a take Tiluaerelse, czyli istnienie. Termin ten Antoni Szwed proponuje ujmowa w jzyku polskim jako bycie konkretnym bytem, czy byciem tego oto4. Autorzy poprzedzajcy Kierkegaarda nie mwili wprost o egzystowaniu, cho milczco zakadali ten dynamiczny sposb bycia ducha5. Antoni Szwed w swojej interpretacji myli Kierkegaarda wielokrotnie podkrela ow rnic midzy zwykym istnieniem a egzystencj, wymagajc zarazem pewnego poznawczego wgldu, wysiku samorozpoznania si jednostki w egzystencji. Bowiem czowiek jako konkretna jednostka istnieje niezalenie od tego, jak istnieje. Jest po prostu bytem faktycznie (realnie) istniejcym6.

    W Dzienniku Kierkegaard pisa: Egzystencja jest egzaminem czowieka7 (1854). Egzystencja jest bowiem nastpstwem decyzji, wyborw i dziaa czowieka, dajcych moliwo przejcia od istnienia w doczesnej immanencji wiata Natury i czowieka (kultury, spoecznoci) do transcendencji tego, co sakralne. Sfera czy te rzeczywisto transcendencji obejmuje Boga - jego wiecznotrwae istnienie utosamiane (za Tomaszem Akwinat) z jego istot oraz idee, ktre tam nie tyle istniej, co bytuj. Z kolei istota czowieka jest okrelana przez Kierkegaarda jako dwoista - cielesna (materialna) oraz duchowa i jako taki dwoisty byt czowiek przynaley do sfery immanencji, posiadajc zarazem moliwo uczestniczenia w transcendencji na mocy wasnego wyboru. Jednak wybr ten powinien spotka si z wyborem Boga, z jego ask, predestyna- cj do ycia wiecznego w sferze transcendencji. Wobec koniecznoci dokonania wyboru - wyboru siebie - okazywao si, e nawet najbardziej

    3 Tame.4 A. S zw ed , Midzy wolnoci a prawd egzystencji. Studium myli S0rena Kierke

    gaarda, Kty 1999, s. 48.5 Tame.6 Tame.7 S. K ie rk e g a a rd , Dziennik (wybr), przek. A. Szwed, Lublin 1999, s. 101.

  • niepozorna jednostka otrzymuje tym sposobem podwjne istnienie8. Jedno z nich przejawiao si w [istnieniu; dop. M.G.] zewntrznym, w wie- cie spoeczno-historycznym, poddanym rnego rodzaju koniecznociom, podporzdkowujcym jednostk rnego rodzaju strukturom oglnym9. De facto jej dziaanie jest wkomponowane w porzdek rzeczy, ktry ley u podstaw caoci istnienia10 i jest porzdkiem transcendentnym.

    Kierkegaard wielokrotnie podkrela, e wiedza dotyczy istoty, za wiara dotyczy istnienia, ma jednak przy tym na myli przede wszystkim to, co transcendentne. Istota transcendentna, czyli to, co idealne, dane jest naszemu poznaniu dziki rozpoznaniu istotowoci w przedmiotach znanych tu i teraz, w rzeczywistoci immanentnej. Natomiast istnienie, a tym bardziej egzystencja, cile zwizana z niedostpn poznawczo sfer transcendencji, podlega zaledwie rozpoznaniu w naszym wasnym jednostkowym trwaniu, o ile podejmiemy trud i decyzj o wyborze egzystencji. Wybr dotyczcy egzystencji czy si ze wiadomoci istnienia, a egzystencja jest to w pewnej mierze istnienie czowieka wiadomego swego istnienia i samowiadomego, czyli posiadajcego wiedz na temat wasnej istoty.

    Jak pisze Kierkegaard, egzystencja poczya mylenie i egzystowanie, czyli istnienie, bdce przedmiotem wiadomego wyboru i namysu, a egzystujcy jest mylcym, wic istniej dwie sfery: sfera abstrakcji i rzeczywistoci. Czyste mylenie stanowi jeszcze trzeci sfer, cakiem nowo wymylon11. To wanie egzystowanie jest dla egzystujcego przedmiotem najwikszego zainteresowania, a zainteresowanie egzystowaniem jest rzeczywistoci12. Zdaniem Kierkegaarda rzeczywisto nie da si okreli w jzyku abstrakcji, bowiem rzeczywisto jest in- ter=esse midzy - realnoci tu i teraz, ale zarazem jedynie hipotetyczn jednoci mylenia i bytu13 jako pewn moliwoci pomylan i abstrakcyjn.

    Kierkegaard podkrela zoono ludzkiej istotowoci, na istot czowieka skada si bowiem to, co cielesne, doczesne, bdce elementem sfery immanencji, oraz to, co duchowe, co prowadzi czowieka ku transcendencji i jest poniekd fragmentem transcendencji w czowieku. Pisze

    8 S. K ie rk eg a a rd , Albo-albo, t. I-II, przekl. J. Iwaszkiewicz, K. Toeplitz, Warszawa 1982, t. II, s. 234, tekst O rwnowadze midzy tym, co estetyczne, i tym, co etyczne.

    9 E. K a sp ersk i, Ironiczna antropologia. Rozdwojenie i podwojenie czowieka u Kierkegaarda, Studia Filozoficzne, nr 4(293)/1990, s. 185.

    10 S. K ie rk e g a a rd , Albo-albo, op. cit., t. II, s. 232.11 S. K ie rk eg a a rd , Wybr tekstw, w: K. T oep litz , Kierkegaard, Warszawa 1975,

    s. 275, tekst Co jest przedmiotem wiary?12 Tame.13 Tame.

  • on, e ludzka egzystencja jest syntez tego, co nieskoczone i tego, co ograniczone, a istniejca jednostka jest zarazem nieskoczona i ograniczona14. Kierkegaard w tych rozwaaniach antropologicznych nie nawizuje do antropologii Pawiowej, ktra podkrela rwnie uomno, niedoskonao czowieka, ale lokuje j w tym, co cielesne. Natomiast wedle Kierkegaarda czowiek jest niedoskonay, uomny ze wzgldu na niedoskonao take wyposaenia duchowego, wymagajcego od jednostki wysiku w pracy nad sob i indywidualnych decyzji, jako e czowiek jest wolny w duchu15. Wanie z powodu swojej niedoskonaoci duchowej - duszy-jani i niewiedzy towarzyszy czowiekowi w jego dziaaniach i decyzjach lk16, ale zarazem posiada on moliwo denia do transcendentnej doskonaoci. Wedug Kierkegaarda egzystencji nie powinno brakowa powagi i pozytywnoci, nie powinna ona by powierzchownym podejciem do faktw ycia toczcego si dookoa i przykuwajcego nasz uwag coraz to nowymi ciekawostkami17. Egzystencja bowiem czy si z bojani, z blem i cierpieniem, jest wyzwaniem, ktremu towarzysz dwiki muzyki wojennej, budzcej nas do podjcia decyzji pki jest na to czas - decyzji o skierowaniu si ku pozytywnoci egzystencji, ktra dopenia ycie tu i teraz, w tym elementy negatywne ycia doczesnego18.

    Jak zauwaa Kierkegaard, w wczesnej refleksji do istnienia podchodzi si w dwojaki sposb. Zgodnie z potocznym myleniem mona uczyni wszystko, by zapomnie o swoim istnieniu, co jest o tyle komiczne, e istnienie posiada t dziwn waciwo, e istniejcy istnieje czy tego chce, czy nie19. Mona te przyj postaw diametralnie rn od tej pierwszej oto istniejcy moe ca uwag skupi na tym, e istnieje i w nastpstwie zapomina co to znaczy by czowiekiem20. Wedug Kierkegaarda ta druga postawa jest z kolei typowa dla wczesnej filozofii spekulatywnej (czyli midzy innymi dla Hegla), poszukujcej w tym, co jednostkowe i konkretne - tego, co oglne i abstrakcyjne.

    14 Por. S. K ie rk e g a a rd , Concluding Unscientific Postscript to the Philosophical Fragments, trans. D.F. Swenson, ed. W. Lowrie, Princeton 1968, s. 350.

    15 Por. S. K ie rk e g a a rd , Albo-albo, op. cit., t. II, s. 17, tekst Estetyczna wano maestwa.

    16 Por. tame, s. 465, tekst Ultimatum.17 Por. S. K ie rk e g a a rd , Etapes sur le chemin de la vie, trad. F. Prior, M.H. Guig-

    not, Paris 1948, s. 399.18 Por. tame, s. 399-400.19 S. K ie rk e g a a rd , Wybr tekstw, w: K. T o e p litz , Kierkegaard, op. cit., s. 243,

    tekst Systemu odzwierciedlajcego rzeczywisto nie mona stworzy.20 Tame