Click here to load reader

POCZĄTKI EKONOMII AKADEMICKIEJ W EUROPIE · PDF fileMIROSŁAW BOCHENEK POCZĄTKI EKONOMII AKADEMICKIEJ W EUROPIE Historia ekonomii zajmuje się myślą ekonomiczną, która rodziła

  • View
    216

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of POCZĄTKI EKONOMII AKADEMICKIEJ W EUROPIE · PDF fileMIROSŁAW BOCHENEK POCZĄTKI EKONOMII...

RUCH PRAWNICZY, EKONOMICZNY I SOCJOLOGICZNY Rok LXIV zeszyt 1 2002

MIROSAW BOCHENEK

POCZTKI EKONOMII AKADEMICKIEJ W EUROPIE

Historia ekonomii zajmuje si myl ekonomiczn, ktra rodzia si na przestrzeni wiekw. Niestety, nie wszystkie jej wytwory, tj. opisy zjawisk gospodarczych oraz koncepcje teoretyczne, przetrway do czasw wspczesnych. Los wielu jest nieznany, o istnieniu niektrych dowiadujemy si z przekazw porednich, o innych - nierzadko genialnych zapomniano lub je pomijano1. Jak kada historia, tak i historia myli ekonomicznej ma swoje biae plamy. W trakcie mudnych bada historykw myli ekonomicznej rodz si nowe wtpliwoci i pytania. W niniejszym eseju to pytanie dotyczy pierwszych w Europie katedr ekonomii oraz pierwszych profesorw tej dziedziny wiedzy. Zagadnienie to byo dotychczas wyjaniane zbyt pobienie i fragmentarycznie.

Pojcie ekonomia pojawio si ju w staroytnej Grecji na pocztku IV wieku p.n.e., a jego autorem by Ksenofont (ok. 430 p.n.e. - ok. 354 p.n.e.), grecki genera, pisarz i filozof, ktry w latach 394 - 371 p.n.e. napisa dzieo Oikonomikos. W pracy tej wyznaczy zakres zainteresowa ekonomii, obejmujcy gospodarstwo domowe i jego zarzdzanie2. Mimo to Ksenofont nie stworzy nowej nauki, nazywanej dzisiaj ekonomi. Na jej powstanie trzeba byo czeka prawie dwadziecia jeden wiekw. Wprawdzie Ksenofont by uczniem Sokratesa, jednak nie naucza w platoskiej Akademii czy arystotelesowskim Likeionie, pozostawa w cieniu Platona (427 p.n.e. - 347 p.n.e.) i Arystotelesa (384 p.n.e. - 322 p.n.e.), std nawet wprowadzenie pojcia ekonomia przypisywano Arystotelesowi . Uwaa si, e poprzez zczenie ekonomii i chrematystyki (umiejtnoci gromadzenia bogactwa) z polityk, zaliczan do etyki, genialny i wszechstronny Arystoteles opni moment powstania odrbnej nauki - ekonomii oraz nada jej etyczny charakter4. Znaczc spucizn dla przyszej nauki ekonomii okazaa si arystotelesowska metodologia, obejmujca spekulacyjne mylenie i abstrakcj.

1 Np. prawo obiegu pienidza, niesusznie nazwane prawem Kopemika-Greshama, sformuowa ju w 405 r. p.n.e. grecki komediopisarz Arystofanes. Por. tene, aby, przeoy B. Butrymowicz, opracowa J. a- nowski, Ossolineum, Wrocaw 1955, s. 74 - 75.

2 Por. Xenophon, konomische Schriften, griechisch und deutsch von G. Audring, Akademie Verlag, Berlin 1992, s. 31 i n. O pierwszestwie Ksenofonta i genezie nazwy ekonomia pisaem wczeniej. Por. M. Bochenek, Z. Dach, Uwagi o nazwie nauki ekonomia, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie 1998, nr 515, s. 6.

3 Por. J. Grski, Zarys historii ekonomii politycznej, wyd. 2, KiW, Warszawa 1984, s. 19 oraz R. Milewski, Elementarne pojcia i przedmiot ekonomii, w: Elementarne zagadnienia ekonomii, red. R. Milewski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 7.

4 Por. E. Taylor, Historia rozwoju ekonomiki, t. 1, PWN, Pozna 1957, s. 13.

156 Mirosaw Bochenek

Przez kilkanacie nastpnych wiekw rozwj myli ekonomicznej dokonywa si w ramach wytyczonych przez Arystotelesa, za spraw teologw i filozofw, a jednoczenie wykadowcw synnych europejskich uniwersytetw5.

Propagatorem ekonomii arystotelesowskiej by wity Albert Wielki (ok. 1200 - 1280), niemiecki dominikanin i filozof, profesor teologii w Kolonii, Hildesheim, Fryburgu Bryzgowijskim, Regensburgu oraz Paryu, gdzie jego uczniem by woski wity - Tomasz z Akwinu (1225 - 1274). Podobnie jak w. Albert, by Tomasz dominikaninem, teologiem i filozofem. Przewyszy jednak swego nauczyciela, stwarzajc system filozoficzny zwany tomiz- mem, a take rozwijajc arystotelesowsk nauk o wartoci, pienidzu, sprawiedliwej cenie i susznej pacy.

Kolejny krok w rozwoju ekonomii (kosztowa teoria ceny) by zasug Johna Dunsa (1265 - 1308), szkockiego zakonnika franciszkaskiego, profesora teologii i filozofii na uniwersytetach w Oxfordzie oraz Cambridge, w paryskiej Sorbonie i franciszkaskim studium generalnym w Kolonii. Jego system filozoficzny, zwany szkotyzmem, pozostaje w opozycji do to- mizmu.

Anglika Wilhelma von Ockhama (ok. 1285 - 1349) oraz dwch Francuzw Jeana Buridana (ok. 1300 - 1358) i Nicolea Oresmea (ok. 1320 - 1382) czya przynaleno do szkoy filozoficznej zwanej nominalizmem lub ockhamizmem. Nalecy do rodziny franciszkaskiej Ockham wykada filozofi i teologi w Oxford University. Jego uczniem by Buridan, profesor filozofii i rektor paryskiej Sorbony. Z kolei do uczniw Buridana nalea Oresme, teolog, filozof, przyrodnik, matematyk, astronom, polityk, wykadowca Sorbony oraz biskup Lisieux, uwaany za najwybitniejszego ekonomist XIV wieku. W pracy Tractatus de origine, natura, iure et mutationibus monetarum (ok. 1360, pubi, posthum - 1484, Traktat o pochodzeniu, naturze, prawie i przemianach monet) uczyni pierwsze kroki w kierunku ilociowej teorii pienidza. Oresme wywar rwnie wpyw na reform pienin przeprowadzon przez Karola V.

U schyku redniowiecza z rozwaa ekonomicznych ustpuj oglne kwestie filozoficzne, argumenty natury etycznej, problemy susznoci, dobra ogu i sprawiedliwoci. Wbrew zaleceniom Platona dziaalno gospodarcz zaczto rozpatrywa jako wyodrbnion dziedzin ycia spoecznego.

Na pocztku XVI wieku wzroso zainteresowanie zagadnieniami gospodarczymi, szczeglnie pienidzem i handlem zagranicznym, czego odzwierciedleniem bya obszerna literatura ekonomiczna. Ponad pidziesiciu pisarzy tworzyo doktryn ekonomiczn zwan merkantylizmem, utosamiajc bogactwo z kruszcem oraz zalecajc dodatni bilans handlowy, uprzemysowienie kraju i interwencjonizm pastwa w autarkiczn (w sensie eliminacji importu i popierania eksportu) gospodark. Wrd autorw idei tworzcych doktryn merkantyln byo kilkunastu filozofw (najlicz

51 Pierwsze uniwersytety powstay w takich miejscowociach jak: Bolonia (rok zaoenia 1088), Pary (ok. 1150), Oxford (1167), Cambridge (1209), Salamanka (1218 - 1219) itd., niemieckie powstay nieco pniej: Erfurt (1379), Heidelberg (1385), Kolonia (1388). Por. N. Davies, Europa. Rozprawa historyka z histori, Wydawnictwo ZNAK, Krakw 1998, s. 1256.

Pocztki ekonomii akademickiej w Europie 157

niej sza grupa), kilku kupcw, duchownych, politykw, urzdnikw pastwowych, prawnikw, historykw, statystykw, a nawet wacicieli towarzystw handlowych, majtkw ziemskich oraz multimilionerw6. Jeden z nich, Antoine de Montchrestien (1575 - 1621), francuski szlachcic i dramaturg, wyda w 1615 r. dzieo pt. Traite de lconomie politique ddi au Roy et la Reyne Mre de Roy, w ktrym rozwin nazw przyszej nauki ekonomii o przymiotnik polityczna oraz rozszerzy ramy jej zainteresowa na gospodark caego kraju. W omawianym okresie, trwajcym od pocztku XVI w. do poowy XVIII w., uniwersytety byy reprezentowane jedynie przez kilkunastu profesorw rnych dyscyplin, tworzcych koncepcje ekonomiczne7. Ludzie nauki przejli inicjatyw kreowania teorii ekonomicznych dopiero pod koniec XVIII wieku. Tendencja ta utrzymuje si - z nielicznymi wyjtkami do dnia dzisiejszego.

W poowie XVIII w. we Francji powstay wytwory myli ekonomicznej przyspieszajce moment powstania nauki zajmujcej si gospodarowaniem spoecznym. Vincent Jean Claude Marie de Gournay (1712 - 1759), handlowiec europejski oraz intendent handlu francuskiego, stworzy wasn szko liberalizmu gospodarczego oraz wprowadzi synne po dzi dzie haso laissez faire, laissez passer - haso niewtrcania si wadzy pastwowej do czynnoci natury ekonomicznej. Day one podwaliny pierwszego caociowego systemu teoretycznego, upatrujcego rdo bogactwa jedynie w rolnictwie i obrazujcego przepyw dbr midzy czonkami spoeczestwa. Jego autor, Franois Quesnay (1694 - 1774), osobisty lekarz krlewskiej faworyty markizy de Pompadour i krla Francji Ludwika XV, zgromadzi wok siebie zwolennikw z wyszych sfer, ktrzy zamierzali propagowa wiedz ekonomiczn wrd panujcych i rzdzcych. Przedstawiciele tej szkoy ekonomicznej spotykali si w paryskim salonie markiza Victora Riqueti de Mirabeau (1715 - 1789) i nazywali siebie ekonomistami (inaczej mwic tworzyli elitarny klub dyskusyjny). Poniewa ekonomia nie bya wwczas wykadana na francuskich uniwersytetach, fizjokratyzm nie mg ich opanowa. Natomiast doktryna ta cieszya si powodzeniem na uczelniach niemieckich i polskich.

Quesnay by bliski stworzenia nauki ekonomii, niestety nie potrafi opisa spoeczestwa i gospodarki takimi, jakimi s w rzeczywistoci i wyjani, dlaczego tak funkcjonuj.

Pierwszym, ktry w gszczu zdarze ekonomicznych dostrzeg istnienie porzdku oraz odkry prawidowoci rzdzce ca gospodark, by Adam Smith (1723 - 1790), wybitny szkocki filozof swojej epoki. Sprawne funkcjonowanie gospodarki zapewnia - jego zdaniem - nieskrpowane dziaanie mechanizmu rynkowego. Powysze odkrycie (pod wpywem merkantyli- stw, fizjokratw oraz prekursorw szkoy klasycznej, m.in.: B. de Mande- villea, S. F. Pufendorfa, J. Steuarta Denhama, R. Cantillona i D. Humea) zapewnio mu pierwszestwo w stworzeniu samodzielnej dyscypliny, jak jest ekonomia polityczna. Smith by profesorem logiki i filozofii moralnej

6 Wielu z nich byo jednoczenie np. filozofami, duchownymi, prawnikami, historykami, kupcami itd.7 Byli to m.in.: M. Luther, W. Petty, S. F. Pufendorf, D. Bernoulli, J. H. G. Justi, J. Sonnenfels,

C. B. M. Beccaria oraz F. Hutcheson.

158 Mirosaw Bochenek

(w jej zakresie wykada zagadnienia teologii naturalnej, etyki, literatury, prawoznawstwa, polityki i ekonomii) na University of Glasgow. Po rezygnacji z posady uniwersyteckiej, jako opiekun i wychowawca ksicia Buccie- uch, odby podr do Francji i Genewy, podczas ktrej zawar znajomoci z fizjokratami i encyklopedystami. Wrciwszy do Kirkcaldy pracowa nad swoim systemem gospodarki konkurencyjnej, ktry zawar w ksice An Inquiry into the Nature and. Causes o f the Wealth o f Nations (1776). Ostatnie lata ycia - sawny w caej Europie - spdzi w Edynburgu, piastujc posad komisarza celnego. Ojcostwo ekonomii8 nie zaowocowao powoaniem go jako pierwszego - na stanowisko profesora ekonomii politycznej oraz utworzenia dla niego katedry ekon

Search related